Qazaqta "Jol azabyn júrgen biler" nemese "Joly túzelmegen eldiń joly bolmaidy" degen támsil bar. Aýyl men shahardy, qala men dalany, el men eldi, jer men jerdi jalǵaityn kúre joldyń jáiikún tártibinen túser emes. Alysty-jaqyn, jaqyndy-alys qylý kóbine sol joldyń kútimi, sapasy men jaǵdaiyna bailanysty. Jýyrda Úkimettiń keńeitilgen otyrysynda Prezident Qasym-Jomart Toqaevtoǵyz joldyń torabynda turyp qurylysy saǵyzsha sozylǵan kúre joldyń máselesin synǵa aldy. Aitýynsha, respýblikalyq mańyzy bar joldardy salýǵa otandyq kásiporyndardy tartý kerek.
"Kelesi – avtojol máselesi. Elimiz úshin airyqsha mańyzdy "Astana-Balqash-Almaty" tasjoly áli kúnge deiin jóndelip bitken joq. Qurylys 2017 jyldan beri júrip jatyr. Respýblikalyq mańyzy bar "Atyraý-Astrahan", "Aqtóbe-Qandyaǵash", "Taldyqorǵan-Óskemen" joldarynyń jóndelip jatqanyna 5 jyldan asty. Biyl osy jumystar birjola aiaqtalýǵa tiis", – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Osy tusta Prezident birneshe máseleni eskerý qajettigin airyqsha atap ótti.
"Qalyptasqan tájiribege qarasaq, respýblikalyq mańyzy bar joldardyń tenderin kóp jaǵdaida tek shetel kompaniialary utyp alady. Mundai jobalarǵa qolynan is keletin, tiisti tehnikamen jabdyqtalǵan óz kásiporyndarymyzdy tartý kerek. Sonymen qatar, jol qurylysyna qajetti tehnikany elimizde shyǵarý joldaryn damytyp, ózimizdiń daiyn ónimdi paidalaný kerek. Jalpy, jol máselesine kelgende bir ǵana maqsat bolýǵa tiis. Respýblikalyq nemese aimaqtyq jol bolsyn, elimizdegi joldyń bári sapaly bolýy kerek. Ázirge jaǵdai máz emes"", – dedi Prezident.
Eske salsaq, 2021 jyly Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev "Almaty-Astana" tas jolyn eki jyl ishinde jóndeýdi tapsyrǵan edi. Alaida merzim ótti, mejeli mindetti oryndaýǵa jaýaptylar miz baqpady. Búginde myń shaqyrymǵa jýyq joldyń tek 200 shaqyrymnan astamy ǵana qoldanysqa berilipti.
Jalpy Dúniejúzilik ekonomikalyq forýmnyńreitingisinde Qazaqstan jol sapasy boiynsha 141 eldiń ishinde 93 orynda tur. Kórsetkishte Tájikstan men Ázirbaijan áldeqaida kósh ilgeri tur. Tipti, sarapshylar bizdegi joldardyń sapasyn Mońǵoliia, Ýganda, Efiopiiadan da tómen baǵalap otyr. Elimizde avtojoldardyń jalpy uzyndyǵy 96 myń shaqyrymǵa jetedi. Onyń ishinde 25 myń shaqyrymy – respýblikalyq mańyzy bar kúrejoldar, 71 myń shaqyrymy – jergilikti joldar.
Úkimettiń keńeitilgen otyrysynda Prezident elimizdiń kólik-logistikalyq áleýetin arttyrý úshin belsendi jumys isteý qajet ekendigin de basyp aitty. Sonymen qatar, Qazaqstandy Eýraziianyń tolyqqandy kólik-logistikalyq jáne tranzittik habyna ainaldyrý – aldymyzda turǵan strategiialyq mindeti ekenin de atap ótti. Osy rette kózdegen maqsatqa jetý úshin sala mamany men ǵalymdary júieli quraldardy usynyp keledi. Máselen, Qazaqstan jol ǵylymi-zertteý institýty jol salasynyń normativtik qujattyq bazasyn reformalaý, jańalaý jáne ózektendirý jumystaryn júzege asyrýda."QazjolǴZI" jetekshi ǵylymi qyzmetkeri, tehnika ǵylymdarynyń kanditady, professorEsenbek Aidarbekovtiń aitýynsha, qazirgi tańda elimizde salalyq 1200-den asa normativtik qujattamalary bar, alaida olardyń arasynda bir-birine qaishy keletini nemese der kezinde ózektendirilmegen qujattary da oryn alady. Soraqysy sol, 19 vedomstvolyq normativ Keńes úkimeti kezinen beri qoldanylyp kele jatyr eken.
"Qazirgi tańda normativtik tehnikalyq bazany reformalaý aiasynda jańa tehnologiialardy eńgizý, joldyń sapasyna degen baqylaý men talapty kúsheitý kózdelgen. Institýt jumysynyń nátijesinde sońǵy bir jyl ishinde atalǵan qujattamalardyń 48%-yqaita qaralyp, olardy ońtailandyrý nemese joiý týraly usynystar berildi. Atalmysh baǵyttaǵy jumys 2026 jylǵa deiin jalǵasady" deiditehnika ǵylymdarynyń kanditady.
Esenbek Aidarbekovtyń aitýynsha, jasalǵan joldyń uzaq jylǵa shydas berýi jol-qurylys materialdarynyń sapasy bailanysty. Osy maqsatta "QazjolǴZI" Kólik ministrliginiń Avtomobil joldary komitetiniń qoldaýymen Jol-qurylys materialdarynyń biryńǵai bazasyn (rcmbase.kz) iske qosty. Atalǵan bazada merdigerler men jobalaýshylar qurylys nysanyna jaqyn ornalasqan karerlerdi, asfalt jáne bitým zaýyttaryn tez taýyp, olardyń sapa týraly málimetterin birden kóre alady. Bazany paidalaný qurylysty jeńildetedi jáne joldardy jobalaý jyldamdyǵyn arttyrady, al derekterdiń ashyqtyǵy olardyń qurylys sapasyn jaqsartý men úshinshi taraptardyń múddelerin alǵa basý faktorlaryn joiýǵa kómektesedi.
"Bazany iske qosý maqsatynda "QazjolǴZI" mamandary eldegi karerler men asfalt jáne bitým zaýyttarynan synamalar alyp, olardyń qasietteriniń normativterge sáikestigin tekseredi. Shyqqan nátije bazaǵa engiziledi. Osy rette qazir 8 oblystaǵy 100-den asa karerden synama alynyp, talapqa sai kelgenderi bazaǵa tirkeldi",- deidi Esenbek Qydyráliuly.
Ǵalymnyń sózinshe, atalǵan baza ashyqtyq pen sapa qaǵidatyn ustanady. Sondyqtan da jol-qurylys materialdarynjón-josyqsyz jetkizýshikeibir jaýapsyz kompaniialar bazaǵa enýge qulyqsyzdyq tanytady eken. Tipti, synama alýǵa barǵan zertteýshilerge esikashpaityn kórindi. Jolsapasynyń syn kótermeýiniń basty sebebi osy bolsa kerek.
Aita keterlik, rcmbase.kz jol qurylysynda jańa tehnologiialardy engizý protsesin de ashyq etti. Endi jańa jáne innovatsiialyq tehnologiialardy tirkeý jáne engizý onlain formatta júrgiziledi. Qajetti qujattardy tirkeý, arnaiy komisssiia sheshimin alý jáne jańa tehnologiiany aprobatsiiadan ótkizý budan bylai ashyq formatta ótkiziledi. Bul óz kezeginde barlyq protsesti júielendirip, jemqorlyqty joiýǵa septigin tigizedi.
"Jobalaýshylar men merdiger uiymdar bazaǵa tirkelý arqylytiimdi jáne aprobatsiia kezinde ózin jaqsy kórsetken sapaly tehnologiialardy paidalanýǵa, ony jol salý, jóndeý jáne kútip ustaýǵa múmkindik alady. Nátijeniń ashyqtyǵy men qoljetimdigi innovatsiialardy qoldanýdy jedeldetýge, sondai-aq avtojoldardy jobalaý, salý jáne paidalaný sapasyn jaqsartýǵa múmkindik beredi", -deidi"QazjolǴZI" jetekshi ǵylymi qyzmetkeri.
Sarapshylardyń saraptaýynsha, elde joldyń sapasyz salynýybilikti mamannyń tapshylyǵynan. Statistikaǵa júginsek,Qazaqstanda jyl saiyn jol salasyna eki myńnan astam kásibi maman qajet. Al, joǵary oqý oryndary tek júzden asa kadr daiarlaidy. Naryqta óz kásibin jetik biletin mamannyń jetispeýi jumys sapasynyń tómendeýine tikelei áser etedi.
"Sońǵy onúsh jyldaelimizde jolqurylysy salasynda tek eki adam RhD doktory dárejesin alǵan. Tilge tiek eterlik, ǵylym jolyna túsip, RhD doktory atanamyn deýshilerge bul salada bólinetin memlekettik grant múldem joq. Granttyń bólinbeýi jas ǵalymdardyń jigerin jasytyp otyr. Máseleni sheshý maqsatynda qazir mamandar men ǵalymdar QR Ǵylym jáne joǵary bilim ministrligimen tyǵyz jumys jasaýda",- deidi Esenbek Aidarbekov.
Ǵalymnyń sózinshe, mamandardyń biliktiligin arttyrýda da máseleler shash etekten. Kei jaýapsyz jumys berýshiler qarajat únemdeý maqsatynda óz qyzmetkerlerin arnaiy kýrstarǵa jibermeidi. Bul jańa tehnologiialardy engizýge keri yqpal etip, jumys sapasyn turalatady. Osy oraida "QazjolǴZI" qabyrǵasynda biliktilikti arttyrý kýrstary jumys jasaidy. Sońǵy bir jylda institýt300-den asa mamandy biliktilikti arttyrý kýrstarynan ótkizgen.
""QazjolǴZI" jol salasy mamandaryna arnap Jolshy.kz biryńǵai biliktilik bazasyn usynyp otyr. Ol – salalyq eńbek birjasy nemese kásibi mamandardyń sandyq banki. Bazaarqyly merdiger uiymdar onlain rejiminde joldardy jobalaý, salý jáne qaita qurý úshin qolaily mamandardy taba alady. Al, jol qurylysshylary ózderiniń kásibi quzyretterin damytýǵa yntaly bolady, óitkeni bazada olardyń daǵdylary, oqytý kýrstarynyń sertifikattary men biliktilik deńgeii de kórsetiledi.Nátijesinde elimizde bilikti kadrlardyń jetispeýi syndy máselesheshiledi",- deidi tehnika ǵylymdarynyń kandidaty.
Otandyq ǵalymdar Qazaqstannyń qatal klimatyna tózimdi bolatyn ǵylymi jańalyqtarusynyp otyr. Biri – ylǵal men kúrt kontinentaldi aýa temperatýrasyna tózimdi jol belgileri bolsa, ekinshisi -35S-qa deiin qasietin joǵaltpaityn kóktaiǵaqqa qarsy material. Bul joldy kútip ustaý baǵytyndaǵy alǵashqy otandyq ónim bolmaq. Qazirolarzerthanalyq deńgeide jaqsy nátije kórsetip, aprobatsiialyq ýchastkilerde synaqtan ótkizilýde. Zertteý oń nátije kórsetse, elimizde jol belgileri men kóktaiǵaqqa qarsy otandyq material paida bolady.
Búgingi tańda otandyq ǵalymdardyń sheshimderin paidalana otyryp, jol salasynyń máselerin zamanaýi IT quraldary men jol salasynyń normativtik qujattamasyn ońtailandyrý, jańa tehnologiialar men jol qurylys materialdarynyń sapasyn baqylaý baǵytynda sheshýjumystary júzege asyrylyp otyr.
Avtor: Arailym ABAIQYZY
