Demokratiia kúshpen ornamaidy
Al, «Financial Times» basylymynyń: «Keibir aqparat quraldary bul oqiǵany R.Erdogan óziniń áskeri kúshin arttyrý maqsatynda qoldan uiymdastyrdy dep taratýda. Buǵan siz ne deisiz?» degen suraǵyna bylai jaýap berdi:
– Osy bir stsenarii qarapaiym múmin musylman úshin ádeii taǵylǵan aiyp, aýyr jala. Alaida keibireýlerdiń, eshteńeniń baiybyna barmastan, osy máseleni talqylaǵandary meni qapalandyrdy. Olar budan buryn oryn alǵan jáitterdi eskere otyryp talqylasa men eshteńe demes edim. Mundai oqiǵalar buryn da bolǵan. Álemdik kóshbasshylardyń kópshiliginiń jalǵan oppozitsiialary bolǵanyna da qanyqpyz. Sondai oppozitsiia kúshteriniń basshylaryn qasaqana óltirýge áreket etkensymaqtary da boldy. Degenmen, mynalar osyndai áreketke bardy dep, áldekimderdi qaralaý, máselen bizge jónsiz jala jabý baryp turǵan kórsoqyrlyq emes pe? Tek bir Allam jar bolsyn dep, syiynýdamyn.
Izbasarlarymnyń bir paiyzyn da tanymaimyn
«New York Times» basylymynan Stepan Soldyń: «Túrkiiadaǵy áskeri tóńkeris áreketinde sizdiń izbasarlaryńyzdyń qandai da bir róli bar ma?» degen suraǵyna F.Gúlen:
– Ashyǵyn aitar bolsam, men, meniń sońymnan erýshilerdi tanymaimyn. Múmkin oryn alǵan oqiǵaǵa yrza bolǵandar bar shyǵar. Shynymdy aitsam, siz aityp otyrǵan izbasarlarymnyń bir paiyzyn da tanymaimyn. Sondyqtan, siz aitqandai bul iste olardyń qoltańbasy bar ma, joq pa maǵan ol jaǵy beimálim. Adam bireýdi jek kórse, bul onyń ózge nárselerdi unatýyna sebep bolýy múmkin. Bul Respýblikalyq Halyq Partiiasy (CHP), Oppozitsiialyq Halyq Partiiasy (MHP) da bolýy múmkin, siz de bolýyńyz múmkin, men de bolýym múmkin» dep jaýap qatty.
«Jabylǵan jalǵan jalalar júrek ainytady…»
«Sky News» basylymynyń «Búgin tańerteń AQSh SIM D.Kerri sizge qatysty, «Bizge F.Gúlendi keri qaitarý týraly eshqandai talap túspedi. Buǵan qatysty qandai da bir dálelderi bolsa, usynsyn. Sol kezde qaraimyz» dedi Kerri. Siz buǵan ne aitar edińiz?» degen suraǵyna F.Gúlen:
Demokratiia keri qaitarylmaityn úderis
«New York Post» gazetiniń: «Osy jerdegi (Amerika. aýd.) óz qaýipsizdigińiz mazalaidy ma? Túrkiiadaǵy eki birdei demokratiianyń keleshegine alańdaisyz ba?» degen saýalyna da F.Gúlen bylai jaýap berdi:
– Joq, bul jaqta maǵan tónetin eshqandai qaýip joq. Burynnan beri shaǵyn ǵana ǵimaratta turatynmyn. Keiinnen órt qaýpine bailanysty saqtyq sharalary kúsheitildi. Shamasy, FBI (Federaldyq Tergeý Biýrosy. aýd.) bireýdi tutqyndaǵan bolý kerek. Ony osy jaqta josparly áreket úshin ormanda jasyrynǵan jerinen taýypty. Sol jerde shaǵyn bir jerim bolatyn. Bul jerde de óz álemine sai, bir bólmem bar. Túrkiiadaǵy demokratiia máselesi, qazirgi kúnde kókirek kózderi ashyq bolsa da, tómen oilylar, óz tanym kókjiekterinen saralap, ózderi baǵamdaǵan Túrkiiada «demokratiia bar ma, joq pa?» degen máselege jaýap izdep kórse eken. Men birneshe jyl buryn, bir pikirtalas kezinde «demokratiia» dedim. Men qazirgi tańdaǵy bilikti retteýshi basylymdardyń shabýylyna ushyrap otyrmyn. «Demokratiia keri qaitarylmaityn úderis» dedim. Respýblikaǵa da solai qaradym. Men olardan buryn-aq respýblikashyl bolǵandyǵymdy aittym. Ol kezde memleketke de, demokratiiaǵa da qarsy edi. Zaiyrlylyq qaǵidatyna (sekýliarizm) da qarsy bolatyn. Alaida, qazirgi tańda Túrkiiada demokratiia bar ma, joq pa? Bar bolsa, bul demokratiia keleshek kúnimiz úshin nelerdi ýáde etýde? Bulardyń jaýaptaryn meni qaralaýshylarǵa qaldyramyn.
Erkindik adamnyń ózi
Britandyq «Guardian» jýrnalisiniń: «Áskeri tóńkeris áreketi bolǵan kúni memlekettik tóńkeris jasalǵandai bir sáttik qubylys boldy. Sol kezderde elińizge qaitý týraly oiladyńyz ba? Siz óz elińizdi saǵynasyz, bul bárimizge belgili… Sol áskeri tóńkeris áreketi júzege asyrylǵanda elińizge qaita oralar ma edińiz?» degen saýalyna F.Gúlen:
– Iia, saǵynamyn, alaida aqiqatyn aitar bolsam, kóbinese osy jerde-aq qalǵym keledi. Alańsyz, eki jyl boiy bir ǵimarattan shyqpadym. Oqshaý ómir súrýdemin. Kóp eshkimmen aralaspaimyn. Esesine, adam óz erkindigin sezinedi. Erkindik adam balasy úshin óte mańyzdy. Múmkin Erkindik degenimizdi adamnyń ózi dep baǵalasaq bolar. Islami quqyq júiesinde de, zamanaýi quqyq júiesinde de kózdiń qarashyǵyndai qorǵalatyn 5-6 nárse bar. Solardyń bireýi – erkindik. Kezinde 28 aqpan oqiǵasy oryn alǵanda Amerikadaǵy «Meyo» klinikasyna emdelýge kelgen edim (1997 jyly 28 aqpanda Túrkiiada beibit sipatta áskeri tóńkeris oryn alǵan bolatyn; aýd.). Sosyn maýsym aiyndaǵy janjal oryn aldy, aqyrzamandy tóndirgendei bolǵan sol sottan aqtalyp shyqtym. Sol kezde ortada qaldym. Bul jer taza jer, ainalamda da taza adamdar bar. Men de bir-eki jaqyn dostarymmen osy jerde qala berdim aqyry. Alaida, týǵan jer qasireti, Otanǵa degen mahabbatym, bári-bári saǵyndyrady, árine. Dese de, adam erkindik pen tynyshtyq bar jerde, titimdei bolsa da bir nárseni erkin túrde bitire alatyn jerdi tańdaidy emes pe? Sosyn ekinshi bir jáit, kóterilis jasaǵandar, maǵan qysym kórsetti. Bulardyń da solar jasaǵandy jasamastaryna kim kepil.. Elge qaitqanymda, sol piǵyldaǵylar jaǵadan alýlary taǵy múmkin. Senip bolmaidy… Kúnshildik, qyzǵanysh degen nárseler, keide adamnyń oiyna kele bermeitin nebir qastandyqtar jasatady.
«Kóterilisterden taiaq jegenderdiń biri retinde…»
F.Gúlen ózine qaratyla: «Bir kezderi dosyńyz ári odaqtasyńyz bolǵan Prezident R.Erdoǵan men túrik halqyna aitaryńyz bar ma?» degen saýalǵa:
– Erdoǵan meniń sózimdi tyńdamas ta. Kerisinshe, aitqandarymnan bále izder. Ózim tyńdamadym, tyńdaǵandar jetkizdi ǵoi, áli istiń aq-qarasy anyqtalyp, jai-japsary zerttelmei turyp, osy oqiǵany bizben bailanystyryp jatqan kórinedi. Sol sebepten, meniń hattarymdy olardyń jyly shyraimen, eskere oqityndaryna shúbám bar. Sondyqtan, Alladan ol úshin de, ózim úshin de duǵa etemin. Al túrik halqyna aitarym mynaý: bizge áskeri kóterilisterden sabaq alatyn kez keldi. Máselen men 27 mamyrdaǵy kóterilis oryn alǵanda áskerge barmaǵanmyn (Jemal Gýrsel bastaǵan áskeriler tóńkerisi 1960 jyly 27-mamyrda oryn alǵan edi; aýd.), áli Edirnede bir meshitte imam edim. Sol kóterilisten de taiaq jedim «12 naýryz oqiǵasynda da meni tutqynǵa aldy (1971 jyly 12-naýryzda Mamdýg Tagmach bastaǵan taǵy bir áskeri tóńkeris; aýd.). Sol kezde sotta aqtalyp shyqtym. Sosyn 1980 jyldyń 12 qyrkúieginen bastap, alty jyl boiy men ańdýda boldym. Artynan qoia berdi. Sosyn 28 aqpanda, «maýsym janjaly» dep atap júrgen oqidada Nuh Mete Iýksel is qozǵaǵan bolatyn. Sol kezde myna jaqta «New Jersey» baryp, prokýrorǵa túsinikteme berdim. Ol kezde de jeńip shyqtym. Kassatsiialyq sot ony da maquldady. Mine osy turǵydan, kóterilisterden japa shegýshi retinde, túrik baýyrlarymnyń, túrik qoǵamynyń kóterilisterge saqtyqpen qaraýlaryna keńes beremin. Demokratiiaǵa kóterilis sharalary arqyly qol jetkizilmeitinine, memlekettiń kóterilis jolymen qorǵalmaitynyna, Túrkiianyń álemniń basqa birde-bir elderimen integratsiiaǵa qol jetkize almaitynyna ábden kózim jetken. Sol sebepten de, óz basym kóterilis degen nársege áý bastan qarsymyn. Alaida, ózderińiz de bilesizder, búgingi kóterilis uǵymy basqasha, múldem ózge formada túrlendirilip, qoldana bastady. Qastandyq, bopsalaýshylyq, urlyq, jemqorlyq týraly zertteýler jasaǵan quqyq qyzmetkerleri men qaýipsizdik ókilderine kóterilisshiler dep aiyp taqty. Áldekimder qastandyq, bopsalaýshylyq, urlyq, jemqorlyq siiaqty qylmystar jasady ma, álde jasamady ma, meni qyzyqtyrmaidy. Biz eshkimge qarsy kóterilis bolǵanyn da múldem qalamaimyz» dedi.
Aitýar AIBASOV
Derekkózi: elana.kz
