دەموكراتييا كٷشپەن ورنامايدى
ال, «Financial Times» باسىلىمىنىڭ: «كەيبٸر اقپارات قۇرالدارى بۇل وقيعانى ر.ەردوگان ٶزٸنٸڭ ەسكەري كٷشٸن ارتتىرۋ ماقساتىندا قولدان ۇيىمداستىردى دەپ تاراتۋدا. بۇعان سٸز نە دەيسٸز?» دەگەن سۇراعىنا بىلاي جاۋاپ بەردٸ:
– وسى بٸر ستسەناريي قاراپايىم مٷمٸن مۇسىلمان ٷشٸن ەدەيٸ تاعىلعان ايىپ, اۋىر جالا. الايدا كەيبٸرەۋلەردٸڭ, ەشتەڭەنٸڭ بايىبىنا بارماستان, وسى مەسەلەنٸ تالقىلاعاندارى مەنٸ قاپالاندىردى. ولار بۇدان بۇرىن ورىن العان جەيتتەردٸ ەسكەرە وتىرىپ تالقىلاسا مەن ەشتەڭە دەمەس ەدٸم. مۇنداي وقيعالار بۇرىن دا بولعان. ەلەمدٸك كٶشباسشىلاردىڭ كٶپشٸلٸگٸنٸڭ جالعان وپپوزيتسييالارى بولعانىنا دا قانىقپىز. سونداي وپپوزيتسييا كٷشتەرٸنٸڭ باسشىلارىن قاساقانا ٶلتٸرۋگە ەرەكەت ەتكەنسىماقتارى دا بولدى. دەگەنمەن, مىنالار وسىنداي ەرەكەتكە باردى دەپ, ەلدەكٸمدەردٸ قارالاۋ, مەسەلەن بٸزگە جٶنسٸز جالا جابۋ بارىپ تۇرعان كٶرسوقىرلىق ەمەس پە? تەك بٸر اللام جار بولسىن دەپ, سىيىنۋدامىن.
ٸزباسارلارىمنىڭ بٸر پايىزىن دا تانىمايمىن
«New York Times» باسىلىمىنان ستەپان سولدىڭ: «تٷركيياداعى ەسكەري تٶڭكەرٸس ەرەكەتٸندە سٸزدٸڭ ٸزباسارلارىڭىزدىڭ قانداي دا بٸر رٶلٸ بار ما?» دەگەن سۇراعىنا ف.گٷلەن:
– اشىعىن ايتار بولسام, مەن, مەنٸڭ سوڭىمنان ەرۋشٸلەردٸ تانىمايمىن. مٷمكٸن ورىن العان وقيعاعا ىرزا بولعاندار بار شىعار. شىنىمدى ايتسام, سٸز ايتىپ وتىرعان ٸزباسارلارىمنىڭ بٸر پايىزىن دا تانىمايمىن. سوندىقتان, سٸز ايتقانداي بۇل ٸستە ولاردىڭ قولتاڭباسى بار ما, جوق پا ماعان ول جاعى بەيمەلٸم. ادام بٸرەۋدٸ جەك كٶرسە, بۇل ونىڭ ٶزگە نەرسەلەردٸ ۇناتۋىنا سەبەپ بولۋى مٷمكٸن. بۇل رەسپۋبليكالىق حالىق پارتيياسى (CHP), وپپوزيتسييالىق حالىق پارتيياسى (MHP) دا بولۋى مٷمكٸن, سٸز دە بولۋىڭىز مٷمكٸن, مەن دە بولۋىم مٷمكٸن» دەپ جاۋاپ قاتتى.
«جابىلعان جالعان جالالار جٷرەك اينىتادى…»
«Sky News» باسىلىمىنىڭ «بٷگٸن تاڭەرتەڭ اقش سٸم د.كەرري سٸزگە قاتىستى, «بٸزگە ف.گٷلەندٸ كەرٸ قايتارۋ تۋرالى ەشقانداي تالاپ تٷسپەدٸ. بۇعان قاتىستى قانداي دا بٸر دەلەلدەرٸ بولسا, ۇسىنسىن. سول كەزدە قارايمىز» دەدٸ كەرري. سٸز بۇعان نە ايتار ەدٸڭٸز?» دەگەن سۇراعىنا ف.گٷلەن:
دەموكراتييا كەرٸ قايتارىلمايتىن ٷدەرٸس
«New York Post» گازەتٸنٸڭ: «وسى جەردەگٸ (امەريكا. اۋد.) ٶز قاۋٸپسٸزدٸگٸڭٸز مازالايدى ما? تٷركيياداعى ەكٸ بٸردەي دەموكراتييانىڭ كەلەشەگٸنە الاڭدايسىز با?» دەگەن ساۋالىنا دا ف.گٷلەن بىلاي جاۋاپ بەردٸ:
– جوق, بۇل جاقتا ماعان تٶنەتٸن ەشقانداي قاۋٸپ جوق. بۇرىننان بەرٸ شاعىن عانا عيماراتتا تۇراتىنمىن. كەيٸننەن ٶرت قاۋپٸنە بايلانىستى ساقتىق شارالارى كٷشەيتٸلدٸ. شاماسى, FBI (فەدەرالدىق تەرگەۋ بيۋروسى. اۋد.) بٸرەۋدٸ تۇتقىنداعان بولۋ كەرەك. ونى وسى جاقتا جوسپارلى ەرەكەت ٷشٸن ورماندا جاسىرىنعان جەرٸنەن تاۋىپتى. سول جەردە شاعىن بٸر جەرٸم بولاتىن. بۇل جەردە دە ٶز ەلەمٸنە ساي, بٸر بٶلمەم بار. تٷركيياداعى دەموكراتييا مەسەلەسٸ, قازٸرگٸ كٷندە كٶكٸرەك كٶزدەرٸ اشىق بولسا دا, تٶمەن ويلىلار, ٶز تانىم كٶكجيەكتەرٸنەن سارالاپ, ٶزدەرٸ باعامداعان تٷركييادا «دەموكراتييا بار ما, جوق پا?» دەگەن مەسەلەگە جاۋاپ ٸزدەپ كٶرسە ەكەن. مەن بٸرنەشە جىل بۇرىن, بٸر پٸكٸرتالاس كەزٸندە «دەموكراتييا» دەدٸم. مەن قازٸرگٸ تاڭداعى بيلٸكتٸ رەتتەۋشٸ باسىلىمداردىڭ شابۋىلىنا ۇشىراپ وتىرمىن. «دەموكراتييا كەرٸ قايتارىلمايتىن ٷدەرٸس» دەدٸم. رەسپۋبليكاعا دا سولاي قارادىم. مەن ولاردان بۇرىن-اق رەسپۋبليكاشىل بولعاندىعىمدى ايتتىم. ول كەزدە مەملەكەتكە دە, دەموكراتيياعا دا قارسى ەدٸ. زايىرلىلىق قاعيداتىنا (سەكۋلياريزم) دا قارسى بولاتىن. الايدا, قازٸرگٸ تاڭدا تٷركييادا دەموكراتييا بار ما, جوق پا? بار بولسا, بۇل دەموكراتييا كەلەشەك كٷنٸمٸز ٷشٸن نەلەردٸ ۋەدە ەتۋدە? بۇلاردىڭ جاۋاپتارىن مەنٸ قارالاۋشىلارعا قالدىرامىن.
ەركٸندٸك ادامنىڭ ٶزٸ
بريتاندىق «Guardian» جۋرناليسٸنٸڭ: «ەسكەري تٶڭكەرٸس ەرەكەتٸ بولعان كٷنٸ مەملەكەتتٸك تٶڭكەرٸس جاسالعانداي بٸر سەتتٸك قۇبىلىس بولدى. سول كەزدەردە ەلٸڭٸزگە قايتۋ تۋرالى ويلادىڭىز با? سٸز ٶز ەلٸڭٸزدٸ ساعىناسىز, بۇل بەرٸمٸزگە بەلگٸلٸ… سول ەسكەري تٶڭكەرٸس ەرەكەتٸ جٷزەگە اسىرىلعاندا ەلٸڭٸزگە قايتا ورالار ما ەدٸڭٸز?» دەگەن ساۋالىنا ف.گٷلەن:
– ييا, ساعىنامىن, الايدا اقيقاتىن ايتار بولسام, كٶبٸنەسە وسى جەردە-اق قالعىم كەلەدٸ. الاڭسىز, ەكٸ جىل بويى بٸر عيماراتتان شىقپادىم. وقشاۋ ٶمٸر سٷرۋدەمٸن. كٶپ ەشكٸممەن ارالاسپايمىن. ەسەسٸنە, ادام ٶز ەركٸندٸگٸن سەزٸنەدٸ. ەركٸندٸك ادام بالاسى ٷشٸن ٶتە ماڭىزدى. مٷمكٸن ەركٸندٸك دەگەنٸمٸزدٸ ادامنىڭ ٶزٸ دەپ باعالاساق بولار. يسلامي قۇقىق جٷيەسٸندە دە, زاماناۋي قۇقىق جٷيەسٸندە دە كٶزدٸڭ قاراشىعىنداي قورعالاتىن 5-6 نەرسە بار. سولاردىڭ بٸرەۋٸ – ەركٸندٸك. كەزٸندە 28 اقپان وقيعاسى ورىن العاندا امەريكاداعى «Meyo» كلينيكاسىنا ەمدەلۋگە كەلگەن ەدٸم (1997 جىلى 28 اقپاندا تٷركييادا بەيبٸت سيپاتتا ەسكەري تٶڭكەرٸس ورىن العان بولاتىن; اۋد.). سوسىن ماۋسىم ايىنداعى جانجال ورىن الدى, اقىرزاماندى تٶندٸرگەندەي بولعان سول سوتتان اقتالىپ شىقتىم. سول كەزدە ورتادا قالدىم. بۇل جەر تازا جەر, اينالامدا دا تازا ادامدار بار. مەن دە بٸر-ەكٸ جاقىن دوستارىممەن وسى جەردە قالا بەردٸم اقىرى. الايدا, تۋعان جەر قاسٸرەتٸ, وتانعا دەگەن ماحابباتىم, بەرٸ-بەرٸ ساعىندىرادى, ەرينە. دەسە دە, ادام ەركٸندٸك پەن تىنىشتىق بار جەردە, تيتٸمدەي بولسا دا بٸر نەرسەنٸ ەركٸن تٷردە بٸتٸرە الاتىن جەردٸ تاڭدايدى ەمەس پە? سوسىن ەكٸنشٸ بٸر جەيت, كٶتەرٸلٸس جاساعاندار, ماعان قىسىم كٶرسەتتٸ. بۇلاردىڭ دا سولار جاساعاندى جاساماستارىنا كٸم كەپٸل.. ەلگە قايتقانىمدا, سول پيعىلداعىلار جاعادان الۋلارى تاعى مٷمكٸن. سەنٸپ بولمايدى… كٷنشٸلدٸك, قىزعانىش دەگەن نەرسەلەر, كەيدە ادامنىڭ ويىنا كەلە بەرمەيتٸن نەبٸر قاستاندىقتار جاساتادى.
«كٶتەرٸلٸستەردەن تاياق جەگەندەردٸڭ بٸرٸ رەتٸندە…»
ف.گٷلەن ٶزٸنە قاراتىلا: «بٸر كەزدەرٸ دوسىڭىز ەرٸ وداقتاسىڭىز بولعان پرەزيدەنت ر.ەردوعان مەن تٷرٸك حالقىنا ايتارىڭىز بار ما?» دەگەن ساۋالعا:
– ەردوعان مەنٸڭ سٶزٸمدٸ تىڭداماس تا. كەرٸسٸنشە, ايتقاندارىمنان بەلە ٸزدەر. ٶزٸم تىڭدامادىم, تىڭداعاندار جەتكٸزدٸ عوي, ەلٸ ٸستٸڭ اق-قاراسى انىقتالىپ, جاي-جاپسارى زەرتتەلمەي تۇرىپ, وسى وقيعانى بٸزبەن بايلانىستىرىپ جاتقان كٶرٸنەدٸ. سول سەبەپتەن, مەنٸڭ حاتتارىمدى ولاردىڭ جىلى شىرايمەن, ەسكەرە وقيتىندارىنا شٷبەم بار. سوندىقتان, اللادان ول ٷشٸن دە, ٶزٸم ٷشٸن دە دۇعا ەتەمٸن. ال تٷرٸك حالقىنا ايتارىم مىناۋ: بٸزگە ەسكەري كٶتەرٸلٸستەردەن ساباق الاتىن كەز كەلدٸ. مەسەلەن مەن 27 مامىرداعى كٶتەرٸلٸس ورىن العاندا ەسكەرگە بارماعانمىن (جەمال گۋرسەل باستاعان ەسكەريلەر تٶڭكەرٸسٸ 1960 جىلى 27-مامىردا ورىن العان ەدٸ; اۋد.), ەلٸ ەديرنەدە بٸر مەشٸتتە يمام ەدٸم. سول كٶتەرٸلٸستەن دە تاياق جەدٸم «12 ناۋرىز وقيعاسىندا دا مەنٸ تۇتقىنعا الدى (1971 جىلى 12-ناۋرىزدا مامدۋگ تاگماچ باستاعان تاعى بٸر ەسكەري تٶڭكەرٸس; اۋد.). سول كەزدە سوتتا اقتالىپ شىقتىم. سوسىن 1980 جىلدىڭ 12 قىركٷيەگٸنەن باستاپ, التى جىل بويى مەن اڭدۋدا بولدىم. ارتىنان قويا بەردٸ. سوسىن 28 اقپاندا, «ماۋسىم جانجالى» دەپ اتاپ جٷرگەن وقيدادا نۇح مەتە يۋكسەل ٸس قوزعاعان بولاتىن. سول كەزدە مىنا جاقتا «New Jersey» بارىپ, پروكۋرورعا تٷسٸنٸكتەمە بەردٸم. ول كەزدە دە جەڭٸپ شىقتىم. كاسساتسييالىق سوت ونى دا ماقۇلدادى. مٸنە وسى تۇرعىدان, كٶتەرٸلٸستەردەن جاپا شەگۋشٸ رەتٸندە, تٷرٸك باۋىرلارىمنىڭ, تٷرٸك قوعامىنىڭ كٶتەرٸلٸستەرگە ساقتىقپەن قاراۋلارىنا كەڭەس بەرەمٸن. دەموكراتيياعا كٶتەرٸلٸس شارالارى ارقىلى قول جەتكٸزٸلمەيتٸنٸنە, مەملەكەتتٸڭ كٶتەرٸلٸس جولىمەن قورعالمايتىنىنا, تٷركييانىڭ ەلەمنٸڭ باسقا بٸردە-بٸر ەلدەرٸمەن ينتەگراتسيياعا قول جەتكٸزە المايتىنىنا ەبدەن كٶزٸم جەتكەن. سول سەبەپتەن دە, ٶز باسىم كٶتەرٸلٸس دەگەن نەرسەگە ەۋ باستان قارسىمىن. الايدا, ٶزدەرٸڭٸز دە بٸلەسٸزدەر, بٷگٸنگٸ كٶتەرٸلٸس ۇعىمى باسقاشا, مٷلدەم ٶزگە فورمادا تٷرلەندٸرٸلٸپ, قولدانا باستادى. قاستاندىق, بوپسالاۋشىلىق, ۇرلىق, جەمقورلىق تۋرالى زەرتتەۋلەر جاساعان قۇقىق قىزمەتكەرلەرٸ مەن قاۋٸپسٸزدٸك ٶكٸلدەرٸنە كٶتەرٸلٸسشٸلەر دەپ ايىپ تاقتى. ەلدەكٸمدەر قاستاندىق, بوپسالاۋشىلىق, ۇرلىق, جەمقورلىق سيياقتى قىلمىستار جاسادى ما, ەلدە جاسامادى ما, مەنٸ قىزىقتىرمايدى. بٸز ەشكٸمگە قارسى كٶتەرٸلٸس بولعانىن دا مٷلدەم قالامايمىز» دەدٸ.
ايتۋار ايباسوۆ
دەرەككٶزٸ: elana.kz
