Men úshin birinshi anyq: Bilikti maman bolý, tárbieleý!
Biz bir-birimizdi aiyptaýdan chempion elge ainaldyq. Bilik basyndaǵylar qarapaiym halyqty túk túsinbeitin tobyr sanaidy, qarapaiym adamdar joǵary jaqtaǵylardy «jemqorlar» dep aiyptaidy. Ata-analar ustazdardy, muǵalimder oqýshylardy, emdelýshiler dárigerlerdi, dárigerler ailyqty, oppozitsionerler saiasi júieni, t.b… Barshamyz basqalarǵa kiná taǵýmen ómirimizdi ótkizip jatyrmyz. Al, óz ishimizge úńilemiz be? Siz óz mamandyǵyńyzdy jaqsy kóresiz be? Jumysyńyzdy súiip isteisiz be? Túsinemin. Myna zamanda júregiń qalaǵan jumysty tabý, ornalasý qiyn. Biraq, túńilgennen ne utamyz… Bala-shaǵanyń nápaqasyn taýyp júrgen qyzmetińdi baryńdy salyp, adal atqar! Jiǵan-tergenińdi jas mamanǵa úiret.
Meniń «Qazaqtyń dárigeri álemdegi eń bilikti, muǵalimi eń bilimdi, ákimi eń ádil, basshysy eń kóregen!» – dep maqtanǵym keledi! Ár qazaq óz isiniń has sheberi bolýy kerek. Basyla bermei balańyzdyń bolashaǵyn qamtamasyz etýge umtylyńyz. Siz kúsh salsańyz ǵana ol jaqsy mamandyq tańdap, oqyp, igere alady. Al, «Tóbeden qaiyr bolmady» dep Siz ezilseńiz urpaǵyńyz jasyq bolady! Qandai qiyndyq kórseńiz de qazaq degen qara ormannyń ortasynda ekenińizdi umytpańyz. Úgilip bara jatqandarǵa úlgi bolyńyz! Men óz jeti atamnan bólek, jumysta ózime baǵdar beretin, álemdi moiyndatqan «jeti atamdy» da anyqtap alǵanmyn, jastarǵa únemi aityp otyramyn. Sonymen meniń jumystaǵy «jeti atam»:
Baýyrjan Momyshuly: BATYLDYQ PEN ShYNDYQ!
Qoryqsań – istemeý, isteseń – qoryqpaý. Ózińdi de ózgeni de aldamaý.
Dinmuhamed Qonaev: ILTIPAT PEN QURMET!
Áriptesterińdi, jumys barysynda kezdesken adamdardy, kórermenderdi syilaý.
Tomas Edison: QUShTARLYQ PEN TABANDYLYQ!
Jumysty qulshynyp isteý. Sátsizdikterden sabaq ala otyryp, tabandylyq tanytý.
Ýilfred Pareto: 20/80 PRINTsIPI.
Kez-kelgen iste neniń mańyzdy ekenin anyqtaý. Aldymen solardy qolǵa alý.
Ýolt Disnei: ShYǴARMAShYLYQ PEN JAŃAShYLDYQ!
Izdený, izdený jáne izdený.
Immanýil Kant: NAQTYLYQ PEN MUQIIaTTYLYQ!
Ýaqytpen sanasý. Usaq-túiekke de uqypty bolý.
Roýen-Garsia: JAÝAPKERShILIK PEN NÁTIJE!
Óz jumysyńa tolyq jaýapty bolý. Nátijege qalai da jetý!
Printsipke súienip jumys isteý kei adamǵa birtúrlileý kóriner. Biraq, Baýkeńniń «tártipke baǵynǵan qul bolmaidysyn» esten shyǵarmaiyq. «Jeti atamnyń» ustanymy meni jerge qaratqan emes.
Al, ekinshi anyq nárse: Baqytty otbasyn qurý!
Qazaq dalasynda kóterilgen árbir úshinshi shańyraq shaiqalyp, ortasyna túsip jatyr. Shyn jetimdi sanamaǵanda, tul jetimderdiń sany júz myńnan asyp ketti… Esińizde me, «Otbasy – shaǵyn memleket» degen uran jii aitylýshy edi ǵoi? Shaǵyn memlekettiń shańyraǵynyń shaiqalýy úlken memleket ýyǵynyń berik emestigin baiqatady. Ondai eldiń bolashaǵy qandai bolmaq? Ajyrasýdyń túpki sebebi joqshylyq, psihologiialyq faktor. Qolynan is kelmeitin, saýda kózine ainalǵan bilimnen sýsyndaǵan nemese qabileti bola tura jumys tappaǵan otaǵasy bala-shaǵasyn asyramaq turmaq, óz basyn alyp júre almaidy. Keteýi ketken ómirde erli-zaiyptylar eki bólek jol tańdaidy. Al zardap shegetin – beikúná búldirshinder.
Ákesiz ósken ul, sheshe tárbiesin kórmegen qyz… Jaratqan ózge jany bardan aiyrmasy bolsyn dep bizge SANA bermep pe edi… Al, biz sanany turmysqa biletemiz?! Otbasyńnan bezingende baqytty bolyp kete almaisyń. Perzentterińniń kól bolǵan kóz jasy kúndiz kúlkińdi, túnde uiqyńdy urlaidy. Eń durys joly talmai kúresip, aýyrtpashylyqty jeńý kerek. Biz úilenetin kezimizde otbasynyń 7 qaǵidasyn jasap edik:
1) Syilastyq birinshi kezekte turý kerek. «Úilengen kúnnen bastap meni «siz» deisiń» dedim. Bastapqyda «siz» degeni qulaqqa túrpidei estilip, kúlkige kómilip qalǵam. On bes jyldan beri «siz» degen sóz otbasymyzdyń tatýlyǵynyń tiregine ainaldy. Dostarymnyń áielderi bireýi 5 jyldan soń, bireýi 8 jyldan soń, bireýi 10 jyldan keiin kúieýlerin «siz» dei bastady. Anasy ákesin «siz» dep syilap tursa, bala da ákesin qurmetteitinin túsindi;
2) Seniń ata-anań – meniń ata-anam, meniń ata-anam – seniń ata-anań. Baldyzyma aqyl aitsam, týǵan qaryndasyma aitqandai aitam, kelinshegim qainysyna uryssa, týǵan inisine urysqandai urysady;
3) Qandai syily qonaq kelse de úiimizge ishimdik kirgizbeimiz;
4) Balalarymyzdy mektepke deiin han siiaqty syilaimyz, mektep kezinde shákirt siiaqty tárbieleimiz, mektepten soń dos siiaqty syrlas bolamyz, biraq aqyl aitpaimyz;
5) Renjisip qalsaq 5 minýttan soń sóilesemiz. «Jaqsy adamnyń ashýy sháii oramal kepkenshe, jaman adamnyń ashýy basy jerge jetkenshe». Bireýimiz qylt etsek, ekinshimiz ýaqyt sanap otyramyz;
6) Bizdiń úide er-azamat esep bermeidi, telefon soǵyp: «Qaida júrsiń? Qashan kelesiń?» – degen suraq qoiylmaidy. Keibir dostarymnyń áielderi telefonmen: «Qaida júrsiń qańǵyryp?» – dep jatqanyn estigende, «telefony bolmaǵan bizdiń ata-babalar» ne degen baqytty dep oilaimyn;
7) Eshqashan ajyraspaimyz. Maǵan áiel, oǵan kúieý tabylar, al balalarǵa bóten bireý áke-sheshe bola almaidy.
Bul kelisim buzylǵan emes. Syilastyq pen túsinistik ústemdik qurǵan otbasyny joqshylyq júndei túte almaidy. Oǵan kózim anyq jetti. Shańyraqtyń qos tiregi-áke men ana birlese kúresse ǵana kez kelgen qiyndyqty jeńedi!
Endi úshinshi anyqqa keleiik: biz ulttyq rýhta tárbielengen deni saý, daryndy urpaq ósirý kerekpiz!
Qoǵamdaǵy buratartpa súrleýlerden urpaǵyńyzdy tek Siz saqtai alasyz! «Ózgeden kem bolmasyn» dep jalań uranǵa salyp, qalaǵanyn qolyna ustatyp, betinen qaqpaǵanda utarymyz káne?! Baiaǵyda atalarymyzdyń tym sholjań bala kórse «Tekti bilmeitin – teksiz» dep qabaq shytatynyn umyttyq. Qazir qazaq balasyna keregi «Kola», «Sprait», «Barbi» me? Meniń bilýimshe, oǵan keregi – besik jyry, qazaqy tárbie, ákeniń jylýy, ananyń meiiri. Álem ǵalymdary besik jyryn tyńdap ósken búldirshinderdiń ózge qatarlastaryna qaraǵanda anaǵurlym alǵyr, zerek bolatynyn zerttep, dáleldep berdi.
Bárińiz «Sultan Súleimendi» kóretin shyǵarsyzdar? Túrik rejisseri osy serialda sultannyń áieli Hiýrremniń jat tilde besik jyryn aityp otyrǵanyn jii kórsetedi. Sebebi, túrik qanynan jaralyp, jattyń besik jyryn tyńdaǵan urpaq Uly Osman imperiiasyn qulatyp tynǵan. Mine, ana áldiiniń qudireti qandai. Sondyqtan bala tárbiesi qazaq úshin negizgi taǵandardyń biri. Besik jyryn aityńyz, es bile kele balańyz «Spanch bob» kóre bastasa janyna jaiǵasyp, qulaǵyna «Er Tóstik» týraly ertegi sybyrlańyz… «Shrekti» aitsa qazaqtyń Alpamysy talai Shrekti shirene tepkeni týraly ertegi oilap tabyńyz. Jantalasyńyz! Rýhani azyqqa ashqaraq bala ózgeniń jeteginde ketse, ońbaimyz. Memleket moiyn burmady eken dep óz urpaǵymyzdan teris ainalmaiyq. Siz ben biz osylai áreket etsek qana balabaqshada, mektepte, qoǵamda qalyptasqan, balanyń basyn tuqyrtatyn jaittardan qutylamyz. Ustazdar da balanyń qabiletin ákesiniń qaltasymen ólshegendi qoiyp, onyń Qudai bergen darynyn asha túsýge umtylady. Shákirtterge qoradaǵy aqtyly qoi syndy qaramai, erkin oilai biletin, pikirin ashyq jetkizetin AZAMAT qalyptastyrýǵa janyn salady. Ustaz degen uly ataýdyń eń basty maqsaty osy emes pe…
Irgetasy myqty úi eshqashan qulamaidy!
Meniń ustanymym osy. Bularǵa qol jetkizsek urpaǵy saý, qoǵamy oiaý, rýhy myqty elge ainalamyz dep oilaimyn. Qalǵanynyń bári bos sóz. Ult taǵdyry bizdiń qolymyzda…
Beisen QURANBEK
Derekkóz: /elana.kz/
