Aitpaǵanda qaitsin, osydan týra on jyl buryn Sekeńniń 50 jyldyǵyn áne-mine atap ótemiz dep otyrǵanda jasaǵan tirligi anaý. «Jas Alashtyń» jarty betine «Ei, Nursultan...» dep tebitti. Ári qarai mereitoi bylai tursyn, azýly júieniń aýzynan aqyndy aman alyp qalýdyń ózi muńǵa ainalǵan. Ol uzaq áńgime...
Endi biyl qyrkúiekte 60 degen aitýly toi tur. Ádiletsizdik kórse kózi jainap, qany qainap ketetin serige ǵasyryn toilaǵaly jatsa da báribir, «Sen tóresiń, sen qarasyń!» demeidi. Sútpen bitip, súiekke sińgen minez ǵoi sol, Áliaǵańdy alańdatyp otyrǵan.
Jyldyń segiz aiy tynysh ótti. Ara-tura álemjeliden «Baiaǵy jartas, sol jartas» dep abaisha ah urǵanymen, «Ei pálenshe!» dep eshkimniń mekenjaiyna til jebesi tartylǵan joq. Soǵan qaraǵanda, qyrkúiek aiynyń sońyna qarai aqynnyń týǵan jeri Zaisan aýdanyna josparlanǵan mereitoi ótetin shyǵar.
Biz Saýyrda týyp, Baianaýylda túlegen, qazaq aitysynyń solaqai serisi atanǵan Serik Qusanbaev aǵamyz jaily aityp otyrmyz.
Tar bólmedegi tamyljyǵan án
Sekeńniń osy 60 jasynyń 17 jylynyń kýágerimin. Alǵash Altai asyp, Óskemenge kelgenimde inim dep iltipat kórsetip, qushaǵyn aiqara ashqan abzal aǵalarymnyń biri. Óner básekesine saýyrymnan sipap qosqan bapkerim.
2006 jyldyń kóktemi. Óskemende Serik aǵanyń uiymdastyrýmen respýblikalyq stýdentter aitysy ótkeli jatqan. Buryn aitysyn telearnalardan ǵana kóretin aqyn aǵanyń esigin qaqtym. Jatsynbady, jatyrqamady. Sol kezdegi óskemendik aitystyń jas perileri Daryn Nursapar, Esimjan Naqtybai, Bulbul Qalqanbaevalarmen bir-bir qaǵystyryp kórdi de, eki kúnnen keiin ótetin aitysqa qatystyrdy da jiberdi. Aýdandyq, oblystyq aitysty qoiyp mektepishilik saiysqa túsip kórmegen men shyǵa salyp Jaiyqtyń Jansaiasyna jolyqtym. Osy aitys meniń baǵyt-baǵdarymdy múldem basqa arnaǵa aýystyrdy.
S.Amanjolov atyndaǵy ShQMÝ-dyń daiyndyq tobynda fizika mamandyǵyna daiyndalyp júrgen basym jýrnalistikaǵa bet burdy. Serik Qusanbaevtyń ýniversitet qabyrǵasynan ashylǵan aitys aqyndar mektebiniń bir múshesi bolyp shyǵa keldim. Kileń jas aqyndar jinalyp alyp aptasyna aitysyp jatatyn sol kez – Óskemende ónerdiń shynaiy ortasyn qalyptastyrǵan edi. Átteń, qazaq óneriniń isi murnyna barmaityn basshylar ol ortanyń da byt-shytyn shyǵardy. Balapan basyna, turymtai tusyna demekshi, qoldaýy joq ortadan Sekeń ketti, sodan keiin álgi mektepten keteý ketti.
Sekeń, oblystyq «Didar» gezetine bardy. Artynan ilgerindi-keiindi Esimjan, Daryn úsheýimiz de sol ujymǵa baryp birge qyzmet istedik. Buryn ustaz bolǵan aǵamyzdy tipti de jaqynnan tani tústik. Bul kez qazaq aitysyna biliktiń qyryn qarap turǵan, tipti keibir jeke tulǵalardyń tól ónerdiń tizginin ustaýǵa talasyp jatqan kezi edi. Sol sebepti, aitystan úirimizben alystap, jýrnalistikaǵa jarysa kiristik...
Úiirimizben bir ujymda júrsek te, Sekeńniń qos qulaǵy alysqa tigilip, áldebir dúbirdi ańsaidy. Sondai sátte talai topta shabytyna shabyt qosqan qara dombyrasyn qolǵa alady. Sodan keiin uzaq shertip tolǵanady. Qyza-qyza aiadai bólmege syimaǵan áýen Ertis jaǵalap, Altai saǵalap sorǵalasyn-ai kelip. Bul – shashasyna shań juqpai shapqan alamandaryn ańsaý bolatyn. «Ei, Nazarbaev!» degizip júrgen de sol býlyqqan bulqynys, óz kezinde ózegin tappaǵan aǵys edi. Ishke kelgen dúniesin irikpei aityp úirengen aqyn, janartaý bolyp atylmaǵanda qaitsin?! Jaryldy da ketti...
Eń bastysy – múiizi qaraǵaidai ult tutqalary aita almai júrgen sózdi Altaida jatqan aqyn aitty. Aitqanda da, Elbasynyń artynan emes, qaharynan qan tamyp, aq degeni – alǵys, qara degeni – qarǵys bop, taǵynda otyrǵanda aityp tastady. Sondyqtan da Sekeńniń qazirgi kúni hannyń aldynda da, qaranyń aldynda da beti jaryq, ary taza.
Aqyn aǵanyń aitystaǵy juldyzdy shaǵy Kereký jerinde ótti desek te, az ýaqyt ishinde Altai eline de abyroily olja saldy. Tipti, qazirgi babynda júrgen júirik aqyndardyń ózine ese bere qoimaidy. Oǵan anaý bir jyly Shymkentte ótken alaman aitys dálel. Aqtyq synda azýy alty qarys Bekarys Shoibekovpen aitysyp, bas júldemen oraldy. Qazaqtyń Qadyry (Myrza Áli) bastaǵan qazylar alqasy bir-birine ese jibermegen qos myqtyǵa birdei bas báige beripti.
Bul erligin Serik aǵa araǵa biraz jyl salyp baryp Soltústikte taǵy qaitalady. Jańaǵy shiryǵý, jańaǵy tolǵanysta júrgen aqyndy Júrsin Erman retroaitysqa shaqyrady. Aty retro bolǵanymen bul aitysqa ardager aqyndardan bólek, aitys óneriniń bes býyn ókilderi, onyń ishinde atap aitar bolsaq, Rinat Zaitov, Muhtar Niiazov, Amanjol Áltaev, Bekarys Shoibekov, Aibek Qaliev syndy búginginiń dúldúlderi de qatysqan. Osyndai uly dúbirde baiaǵy arynynan qaitpaǵan aqyn Altaiǵa jeńistiń týyn jelbiretip oraldy. Osy oraida aǵasynyń aldyn oramai, aqtyq saiysqa shyǵa tura jolyn aǵasyna berip, ózge óńirde inilik iltipatyn kórsete bilgen Rinattyń márttigin aita ketken de jón. Teriskeidegi elden júlde alyp bir marqaiǵan aqyn, Shyǵys uldarynyń bir-birine kórsetken shynaiy qurmetin kórip eki marqaiyp qaitqan edi.
Týǵan jerinde aqynnyń toiy ótpek
Sekeń oblystyq basylymǵa da tekke kelmepti. Aqparat salasynda 20 jylǵa jýyq qyzmet istep, qalamyn kóbinde rýhaniiat salasyna, ulttyq rýh baǵytynda sermedi. Oramdy oi, sergek sanamen jazylǵan dúnieler óz nátijesin bermei qalǵan joq. Aitalyq, týǵan jerine barǵan bir saparynda kezinde aýǵan eldi qynadai qyrǵan Kandiýrinniń atynda Zaisan qalasynda áli kóshe turǵannan jerine jetkizip otyryp jazǵan edi. «Qanisherdiń atyna kóshe bergen ne sumdyq?!» dep atalatyn sol maqalanyń jemisin jurt araǵa az ýaqyt salyp baryp jedi. Estýimizshe Shyǵystyń altyn qaqpasyn kúzetken el qanisherdiń atyndaǵy kósheni qazaqtyń jaýjúrek batyry Baýyrjan Momyshulynyń atyna ózgertipti.
Taǵy bir maqalasynda jany da, táni de tazalyqty súietin aqyn oblys ortalyǵyndaǵy Úlbi boiynyń júdeý jaǵdaiyn tilge tiek etken-di. «Arǵy jaǵy, Úlbiniń bergi jaǵy...» dep atalatyn maqala da qalalyq ákimdiktiń moinyn burǵyzyp, búgingi kúni Úlbi jaǵalaýynda aýqymdy jumystar júrgizilip jatyr. Bul áriptes-aǵanyń tek mysal úshin ǵana atai ketken qatardaǵy qalyń maqalasynyń bir-ekeýi ǵana...
Ne jazsa da tap-tuinaqtai etip tógilte jazatyn Sekeń aitystaǵy adýyndy shabysyn gezet betinde de kórsetip keledi. Ásirese, tarihi taqyryptardy, ańyz-áńgimelerdi qandai móldiretip beredi. Ulttyq rýhqa ýyzynan jaryǵan aqyn solai silteri de zańdylyq qoi. Eger sózimizge shúbálansańyz ótken jyly ǵana jaryq kórgen «Dúbirge toly dúnie», «Kókdaýyl» syndy áńgimeleri men maqalalar jinaǵyn taýyp oqyńyz. Bul aqynnyń tórtinshi kitaby. Buǵan deiin «Jyrlaýmen ótken jiyrma jyl» atty estelikteri men «Baiǵyz» atty jyr jinaǵy jaryq kórgen.
Jalpy, Sekeń dese el esine, birden kóshken seldei kúrkirep, mańaiyn buzyp jaryp kele jatqan bir dúlei kúsh iesi elesteitini aqiqat. Bul aitystaǵy beinesi. Al poeziiasyna bet burǵan jan bolsa, múldem basqa yrǵaq. Beine bir Altaidyń aq jaýynyndai sebeleidi. Nárli de, árli. Ár óleńi taǵdyrly. Bul týraly oiymyzdy bul maqalaǵa syiǵyza almasymyz anyq.
Buiyrsa, endi bir ai tynysh júrse, «Aldaspan aqynnyń mereitoiy týǵan jerinde jalaýyn kóterip, sońy respýblikalyq aqyndar aitysyna ulasady!» degen sybys bar. Ondai bolsa, aqiqattyń aqbozyn alshańdata bastyryp 60-qa jetken aqynnyń toiynda jolyǵaiyq, aǵaiyn!
Qasietti Zaisan óńiriniń qabyrǵaly halqy men namystan nár alǵan azamattary «Elim!» dep týǵan aqtanger aqynyn jerge qaratpas...
Murathan Kenjehanuly
