3 maýsym kúni dúniejúzilik Attila kúni dep jariialanǵanyn bilesiz be? Osy rette biz ataqty Edil patshanyń tarihyn egjei-tegjeili zerttegen Qainar ýniversitetiniń rektory, Qazaqstan Ulttyq jaratylystaný ǵylymdary akademiiasynyń vitse-prezidenti, akademik Erenǵaiyp Omarovpen áńgimelesken bolatynbyz.
– Ataqty Attilanyń áskeri sonaý Frantsiiaǵa deiin jetken deidi? Osy ras pa?
– 1996 jyly Frantsiiaǵa jol tústi. Sol kezde biraz frantsýz ǵalymdarymen sóilestim. Attilanyń Frantsiiaǵa kelgeni, osy jerde áskerin aialdatyp, Atlantika muhityna aiaǵyn jýǵanyn áńgimelep berdi. Baiqaisyz ba, munda da bizdiń, qazaqtyń saltyna jaqyn dástúr bar. Babalarymyz beitanys jerge aldymen sol jerdiń sýyn iship, beti-qolyn, kún jyly bolsa aiaǵyn jýatyn edi ǵoi.
Budan syrt Frantsiiada «Attila lageri» atty jer ataýy bar eken. Parijden shyǵysqa qarai 190 km jerde ornalasypty. Memlekettiń arnaiy qorǵaýyna alynǵan bul jerde de boldyq.
– Ǵundarda qala salý óneri qanshalyqty damydy osy?
– Attilanyń 14-shi atasy Taraz qalasyn salǵan degen derek bar. Attila zamanynda ǵundar Edil boiynda óz astanasy Balańjar (Qyzyljar, Úrjar ataýlary siiaqty) qalasyn saldy. Rim imperiiasyna Adriatika teńiziniń jaǵasynan Ravenna qalasyn da syi retinde ǵundar salyp bergen.
Ǵundar qansha jerden kóshpendi halyq bolsa da, qala salý óneri jaqsy damyǵan.
Qyzyǵy, ol zamanda salynǵan úilerdiń tóbeleri kiiz úi siiaqty dóńgelenip kelgen. Mysaly, Ravenna qalasynda 8 qyrly biik bir munara bar. Bir qyzyǵy sonyń tóbesi dóńgelek tastan oiylǵan kúmbezben jabylǵan, al ishki jaǵyna oiyp turyp shańyraq beinesin salǵan. Bile bilseńiz, búkil Eýropaǵa óksheli etik, shalbar, ertoqym, atpen soǵysý ónerin (kavaleriia) úiretken osy – ǵundar.
– Attila Eýropaǵa qandai esimmen tanys?
– Almaniia (Germaniia) men Skandinaviia tarihynda Ettsel degen atpen belgili. Slaviandarǵa Atyly esimimen tanys. Al vengerler de ony babamyz dep esepteidi. Attilanyń atalary bilik etken ǵun taipalarynyń Batysqa joryǵy (IV ǵ.) halyqtardyń uly qonys aýdarýyna túrtki boldy.
Attila asa daryndy qolbasshy bolǵan. 443 jáne 448 jyly Attila áskeri qýatty Shyǵys Rim imperiiasyna joryq jasap, ony tize búktirdi. 452 jyly múmkindigi bola tura Rim qalasyn qiratqan joq. Mynaǵan nazar aýdarǵan jón: Ol jaýlap alǵan qalalarda mádeni eskertkishterdi qiratýǵa jol bermegen. Bul týraly derek jetkilikti. Eýropada korolderi balalaryn oǵan áskeri ónerdi úirensin dep jiberip otyrǵan. Osynyń nátijesinde, rytsarlyq óner kásibi deńgeide qalyptasyp, sosloviege ainalǵan.
Edil patsha Eýropany Rim ústemdiginen azat etti, qul ielenýshiliktiń joiylýyna áserin tigizdi.
– Baiqaýymyzsha, sońǵy jyldary Eýropada Attilanyń atyn erekshe ulyqtap jatyr...Munyń sebebi nede?
– Ol ras. Sońǵy jyldary Batysta Attila týraly eńbekter qaita qaralyp, aqtaý jumystary júrýde. Tipti Vatikandaǵy álemdik deńgeidegi murajaida Edilge arnalǵan úlken sýret tur. Katalaýn shaiqasy bolǵan jerde biyl Attilanyń taǵy bir murajaiy ashyldy. Soǵan qaraǵanda, Eýropa Uly dala perzentin Eýropa tarihynyń ainymas bóligi retinde qarastyrýǵa kóship jatyr.
[caption id="attachment_11064" align="alignright" width="3281"]
– Bizde qalai?
– Qazaqstanda Edil patshaǵa arnalǵan ne bir murajai, ne bir eskertkish joq. Jalǵyz shara – Qazaqstan ulttyq banki Attilaǵa arnap kúmis teńge shyǵardy. Qatelespesem, osydan 10 jyl buryn Almatydaǵy bir teatr orysshadan aýdarylǵan bir spektakl qoidy. Boldy.
Qalai bolǵan kúnde ataqty Edil patshany ulyqtaýda Eýropa bizden ozyp tur. Kúni keshe ǵana Frantsiianyń La Shepp qalasynda Attilaǵa biiktigi 3 metr bolatyn eskertkish qoiyldy! Al 3 maýsym kúni dúniejúzilik Attila kúni dep jariialandy. Baiqasańyzdar, munyń bárine Eýropa elderi muryndyq boldyq. Biz únsiz qaldyq.
– Attila ózgelerge ideal boldy ma osy? Qalai bolǵan kúnde ol sol zamandarda teńdesi joq órkenietti qalyptastyrdy ǵoi?
– Árine. Qytai Attilasy. Batystyq shyǵarmalarda «qytai Attilasy» atanǵan Liý Iýanniń uly – Liý Tsýn; Nemis Attilasy. HIH ǵasyrda Frantsiia men Angliia Germaniiaǵa ókpelep Bismarkty ǵundar patshasy Attilamen salystyra bastady.
– Attila óliminiń syry nede?
– Attilanyń ajaly – murnynan ketken qanǵa tunshyǵyp ólgen. Qastandyq bolǵan joq. Keibir tarihshylar qalyńdyǵy kináli deidi, sebebi ol óziniń úilený toiynda qaitys bolady. Aýrýdyń saldarynan júikesine salmaq túsip, nátijesinde murnynan qan ketip, miyna qan quiylýy da yqtimal. Ý berilip, sodan ólýi de joqqa shyǵarylmaidy. Sondai-aq, onyń ózi nemese ainalasyndaǵylardyń Rimde tańba qaldyrýdy umytyp ketýleri de qatelik bolyp tabylady.
Nemese aqyrǵy sáti kelip, ómir jolynyń aiaqtalýy. Ol ózine ajaldyń jaqyn ekendigin túisigimen sezgen bolar, múmkin, sol úshin de ómirden ketýin tipti úilený toiyn jasap, ádemi aiaqtaǵysy kelgen shyǵar. Onyń ómirden ótýi A.Toinbidiń órkenietter teoriiasynda aitylǵandai, josparlanǵan ketý siiaqty. Mundai jaǵdai tarihta bolǵan. Ýaqytyń tereńine múldem úńilip te kerek emes, ondailar bizdiń zamandastarymyzdyń arasynda da kezdesedi. Buǵan shyndyqqa janasatyn mynadai mysaldar keltirýge bolady. Sonyń biri belgili qazaq tarihshysy, aǵartýshy, tereń dini oishyl, jazýshy jáne aqyn HIH-HH ǵasyrlarda ómir súrgen MáshHúr Júsip-Kópei 73 jasynda ómirden ótken. Osy atamyz óziniń qaitýyn 1 jyl buryn bilgen jáne de óz asyn ózi kózi tirisinde berip ketken eken deidi.
– Attilany jeńilip kórmegen qolbasshy dep aita alamyz ba?
– Shynymen de kózi tirisinde jeńilis tappaǵan. Ol tiri kúninde máńgi ólmeitinder qatarynan sanalǵan. Oǵan birneshe márte qastandyq jasalǵanmen, bári sátsizdikke ushyraǵan. Katalaýn dalasyndaǵy shaiqas kezinde jaýdyń ishine kirip ketipti, sonda oǵan jebeler burshaqtai jaýǵan kezde, birde biriniń oǵan darymaǵanyn óz adamdary da, jaýlary da kórgen dep aitady. Oǵan qarai zýyldap kele jatqan jebeler Attilaǵa taiap kele, óz baǵyttaryn ózgertken. Mundai jaǵdai tarihi epikalyq Alpamys batyr men ańyzdy tulǵa Qorqytta da bolǵan. Bul málimetter bizge ańyz túrinde jetti.
Attilanyń jeńilmeitindigi týraly taǵy mynadai ańyz bar. Mal baǵyp júrgen bir baqtashy qarasa bir siyry aqsap júr eken. Nege aqsap qaldy eken dese, jerden shyǵyp turǵan bir semserge shalynypty. Kúnniń kózine shaǵylysyp turǵan asyl semserdi Attilaǵa ákelip tapsyrady. Sodan bastap Attila eshqashan jeńilistiń ashy dámin tatpaǵan deidi. Ańyzdar joq jerden shyqpaidy, áiteýir bir shyndyq bar ǵoi túbinde. Osyndai aty ańyzǵa ainalǵan Attila siiaqty tarihi tulǵamyzdy qasterleýimiz kerek.
– Áńgimeńizge rahmet!
Suhbattasqan, Toqtaráli TAŃJARYQ
