3 ماۋسىم كٷنٸ دٷنيەجٷزٸلٸك اتتيلا كٷنٸ دەپ جارييالانعانىن بٸلەسٸز بە? وسى رەتتە بٸز اتاقتى ەدٸل پاتشانىڭ تاريحىن ەگجەي-تەگجەيلٸ زەرتتەگەن قاينار ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ رەكتورى, قازاقستان ۇلتتىق جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى اكادەميياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتٸ, اكادەميك ەرەنعايىپ وماروۆپەن ەڭگٸمەلەسكەن بولاتىنبىز.
– اتاقتى اتتيلانىڭ ەسكەرٸ سوناۋ فرانتسيياعا دەيٸن جەتكەن دەيدٸ? وسى راس پا?
– 1996 جىلى فرانتسيياعا جول تٷستٸ. سول كەزدە بٸراز فرانتسۋز عالىمدارىمەن سٶيلەستٸم. اتتيلانىڭ فرانتسيياعا كەلگەنٸ, وسى جەردە ەسكەرٸن ايالداتىپ, اتلانتيكا مۇحيتىنا اياعىن جۋعانىن ەڭگٸمەلەپ بەردٸ. بايقايسىز با, مۇندا دا بٸزدٸڭ, قازاقتىڭ سالتىنا جاقىن دەستٷر بار. بابالارىمىز بەيتانىس جەرگە الدىمەن سول جەردٸڭ سۋىن ٸشٸپ, بەتٸ-قولىن, كٷن جىلى بولسا اياعىن جۋاتىن ەدٸ عوي.
بۇدان سىرت فرانتسييادا «اتتيلا لاگەرٸ» اتتى جەر اتاۋى بار ەكەن. پاريجدەن شىعىسقا قاراي 190 كم جەردە ورنالاسىپتى. مەملەكەتتٸڭ ارنايى قورعاۋىنا الىنعان بۇل جەردە دە بولدىق.
– عۇنداردا قالا سالۋ ٶنەرٸ قانشالىقتى دامىدى وسى?
– اتتيلانىڭ 14-شٸ اتاسى تاراز قالاسىن سالعان دەگەن دەرەك بار. اتتيلا زامانىندا عۇندار ەدٸل بويىندا ٶز استاناسى بالاڭجار (قىزىلجار, ٷرجار اتاۋلارى سيياقتى) قالاسىن سالدى. ريم يمپەريياسىنا ادرياتيكا تەڭٸزٸنٸڭ جاعاسىنان راۆەننا قالاسىن دا سىي رەتٸندە عۇندار سالىپ بەرگەن.
عۇندار قانشا جەردەن كٶشپەندٸ حالىق بولسا دا, قالا سالۋ ٶنەرٸ جاقسى دامىعان.
قىزىعى, ول زاماندا سالىنعان ٷيلەردٸڭ تٶبەلەرٸ كيٸز ٷي سيياقتى دٶڭگەلەنٸپ كەلگەن. مىسالى, راۆەننا قالاسىندا 8 قىرلى بيٸك بٸر مۇنارا بار. بٸر قىزىعى سونىڭ تٶبەسٸ دٶڭگەلەك تاستان ويىلعان كٷمبەزبەن جابىلعان, ال ٸشكٸ جاعىنا ويىپ تۇرىپ شاڭىراق بەينەسٸن سالعان. بٸلە بٸلسەڭٸز, بٷكٸل ەۋروپاعا ٶكشەلٸ ەتٸك, شالبار, ەرتوقىم, اتپەن سوعىسۋ ٶنەرٸن (كاۆالەرييا) ٷيرەتكەن وسى – عۇندار.
– اتتيلا ەۋروپاعا قانداي ەسٸممەن تانىس?
– المانييا (گەرمانييا) مەن سكانديناۆييا تاريحىندا ەتتسەل دەگەن اتپەن بەلگٸلٸ. سلاۆياندارعا اتىلى ەسٸمٸمەن تانىس. ال ۆەنگەرلەر دە ونى بابامىز دەپ ەسەپتەيدٸ. اتتيلانىڭ اتالارى بيلٸك ەتكەن عۇن تايپالارىنىڭ باتىسقا جورىعى (IV ع.) حالىقتاردىڭ ۇلى قونىس اۋدارۋىنا تٷرتكٸ بولدى.
اتتيلا اسا دارىندى قولباسشى بولعان. 443 جەنە 448 جىلى اتتيلا ەسكەرٸ قۋاتتى شىعىس ريم يمپەريياسىنا جورىق جاساپ, ونى تٸزە بٷكتٸردٸ. 452 جىلى مٷمكٸندٸگٸ بولا تۇرا ريم قالاسىن قيراتقان جوق. مىناعان نازار اۋدارعان جٶن: ول جاۋلاپ العان قالالاردا مەدەني ەسكەرتكٸشتەردٸ قيراتۋعا جول بەرمەگەن. بۇل تۋرالى دەرەك جەتكٸلٸكتٸ. ەۋروپادا كورولدەرٸ بالالارىن وعان ەسكەري ٶنەردٸ ٷيرەنسٸن دەپ جٸبەرٸپ وتىرعان. وسىنىڭ نەتيجەسٸندە, رىتسارلىق ٶنەر كەسٸبي دەڭگەيدە قالىپتاسىپ, سوسلوۆيەگە اينالعان.
ەدٸل پاتشا ەۋروپانى ريم ٷستەمدٸگٸنەن ازات ەتتٸ, قۇل يەلەنۋشٸلٸكتٸڭ جويىلۋىنا ەسەرٸن تيگٸزدٸ.
– بايقاۋىمىزشا, سوڭعى جىلدارى ەۋروپادا اتتيلانىڭ اتىن ەرەكشە ۇلىقتاپ جاتىر...مۇنىڭ سەبەبٸ نەدە?
– ول راس. سوڭعى جىلدارى باتىستا اتتيلا تۋرالى ەڭبەكتەر قايتا قارالىپ, اقتاۋ جۇمىستارى جٷرۋدە. تٸپتٸ ۆاتيكانداعى ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ مۇراجايدا ەدٸلگە ارنالعان ٷلكەن سۋرەت تۇر. كاتالاۋن شايقاسى بولعان جەردە بيىل اتتيلانىڭ تاعى بٸر مۇراجايى اشىلدى. سوعان قاراعاندا, ەۋروپا ۇلى دالا پەرزەنتٸن ەۋروپا تاريحىنىڭ اينىماس بٶلٸگٸ رەتٸندە قاراستىرۋعا كٶشٸپ جاتىر.
[caption id="attachment_11064" align="alignright" width="3281"]
– بٸزدە قالاي?
– قازاقستاندا ەدٸل پاتشاعا ارنالعان نە بٸر مۇراجاي, نە بٸر ەسكەرتكٸش جوق. جالعىز شارا – قازاقستان ۇلتتىق بانكٸ اتتيلاعا ارناپ كٷمٸس تەڭگە شىعاردى. قاتەلەسپەسەم, وسىدان 10 جىل بۇرىن الماتىداعى بٸر تەاتر ورىسشادان اۋدارىلعان بٸر سپەكتاكل قويدى. بولدى.
قالاي بولعان كٷندە اتاقتى ەدٸل پاتشانى ۇلىقتاۋدا ەۋروپا بٸزدەن وزىپ تۇر. كٷنٸ كەشە عانا فرانتسييانىڭ لا شەپپ قالاسىندا اتتيلاعا بيٸكتٸگٸ 3 مەتر بولاتىن ەسكەرتكٸش قويىلدى! ال 3 ماۋسىم كٷنٸ دٷنيەجٷزٸلٸك اتتيلا كٷنٸ دەپ جارييالاندى. بايقاساڭىزدار, مۇنىڭ بەرٸنە ەۋروپا ەلدەرٸ مۇرىندىق بولدىق. بٸز ٷنسٸز قالدىق.
– اتتيلا ٶزگەلەرگە يدەال بولدى ما وسى? قالاي بولعان كٷندە ول سول زامانداردا تەڭدەسٸ جوق ٶركەنيەتتٸ قالىپتاستىردى عوي?
– ەرينە. قىتاي اتتيلاسى. باتىستىق شىعارمالاردا «قىتاي اتتيلاسى» اتانعان ليۋ يۋاننٸڭ ۇلى – ليۋ تسۋن; نەمٸس اتتيلاسى. حٸح عاسىردا فرانتسييا مەن انگلييا گەرمانيياعا ٶكپەلەپ بيسماركتى عۇندار پاتشاسى اتتيلامەن سالىستىرا باستادى.
– اتتيلا ٶلٸمٸنٸڭ سىرى نەدە?
– اتتيلانىڭ اجالى – مۇرنىنان كەتكەن قانعا تۇنشىعىپ ٶلگەن. قاستاندىق بولعان جوق. كەيبٸر تاريحشىلار قالىڭدىعى كٸنەلٸ دەيدٸ, سەبەبٸ ول ٶزٸنٸڭ ٷيلەنۋ تويىندا قايتىس بولادى. اۋرۋدىڭ سالدارىنان جٷيكەسٸنە سالماق تٷسٸپ, نەتيجەسٸندە مۇرنىنان قان كەتٸپ, ميىنا قان قۇيىلۋى دا ىقتيمال. ۋ بەرٸلٸپ, سودان ٶلۋٸ دە جوققا شىعارىلمايدى. سونداي-اق, ونىڭ ٶزٸ نەمەسە اينالاسىنداعىلاردىڭ ريمدە تاڭبا قالدىرۋدى ۇمىتىپ كەتۋلەرٸ دە قاتەلٸك بولىپ تابىلادى.
نەمەسە اقىرعى سەتٸ كەلٸپ, ٶمٸر جولىنىڭ اياقتالۋى. ول ٶزٸنە اجالدىڭ جاقىن ەكەندٸگٸن تٷيسٸگٸمەن سەزگەن بولار, مٷمكٸن, سول ٷشٸن دە ٶمٸردەن كەتۋٸن تٸپتٸ ٷيلەنۋ تويىن جاساپ, ەدەمٸ اياقتاعىسى كەلگەن شىعار. ونىڭ ٶمٸردەن ٶتۋٸ ا.توينبيدٸڭ ٶركەنيەتتەر تەوريياسىندا ايتىلعانداي, جوسپارلانعان كەتۋ سيياقتى. مۇنداي جاعداي تاريحتا بولعان. ۋاقىتىڭ تەرەڭٸنە مٷلدەم ٷڭٸلٸپ تە كەرەك ەمەس, وندايلار بٸزدٸڭ زامانداستارىمىزدىڭ اراسىندا دا كەزدەسەدٸ. بۇعان شىندىققا جاناساتىن مىناداي مىسالدار كەلتٸرۋگە بولادى. سونىڭ بٸرٸ بەلگٸلٸ قازاق تاريحشىسى, اعارتۋشى, تەرەڭ دٸني ويشىل, جازۋشى جەنە اقىن حٸح-حح عاسىرلاردا ٶمٸر سٷرگەن مەشھٷر جٷسٸپ-كٶپەي 73 جاسىندا ٶمٸردەن ٶتكەن. وسى اتامىز ٶزٸنٸڭ قايتۋىن 1 جىل بۇرىن بٸلگەن جەنە دە ٶز اسىن ٶزٸ كٶزٸ تٸرٸسٸندە بەرٸپ كەتكەن ەكەن دەيدٸ.
– اتتيلانى جەڭٸلٸپ كٶرمەگەن قولباسشى دەپ ايتا الامىز با?
– شىنىمەن دە كٶزٸ تٸرٸسٸندە جەڭٸلٸس تاپپاعان. ول تٸرٸ كٷنٸندە مەڭگٸ ٶلمەيتٸندەر قاتارىنان سانالعان. وعان بٸرنەشە مەرتە قاستاندىق جاسالعانمەن, بەرٸ سەتسٸزدٸككە ۇشىراعان. كاتالاۋن دالاسىنداعى شايقاس كەزٸندە جاۋدىڭ ٸشٸنە كٸرٸپ كەتٸپتٸ, سوندا وعان جەبەلەر بۇرشاقتاي جاۋعان كەزدە, بٸردە بٸرٸنٸڭ وعان دارىماعانىن ٶز ادامدارى دا, جاۋلارى دا كٶرگەن دەپ ايتادى. وعان قاراي زۋىلداپ كەلە جاتقان جەبەلەر اتتيلاعا تاياپ كەلە, ٶز باعىتتارىن ٶزگەرتكەن. مۇنداي جاعداي تاريحي ەپيكالىق الپامىس باتىر مەن اڭىزدى تۇلعا قورقىتتا دا بولعان. بۇل مەلٸمەتتەر بٸزگە اڭىز تٷرٸندە جەتتٸ.
اتتيلانىڭ جەڭٸلمەيتٸندٸگٸ تۋرالى تاعى مىناداي اڭىز بار. مال باعىپ جٷرگەن بٸر باقتاشى قاراسا بٸر سيىرى اقساپ جٷر ەكەن. نەگە اقساپ قالدى ەكەن دەسە, جەردەن شىعىپ تۇرعان بٸر سەمسەرگە شالىنىپتى. كٷننٸڭ كٶزٸنە شاعىلىسىپ تۇرعان اسىل سەمسەردٸ اتتيلاعا ەكەلٸپ تاپسىرادى. سودان باستاپ اتتيلا ەشقاشان جەڭٸلٸستٸڭ اششى دەمٸن تاتپاعان دەيدٸ. اڭىزدار جوق جەردەن شىقپايدى, ەيتەۋٸر بٸر شىندىق بار عوي تٷبٸندە. وسىنداي اتى اڭىزعا اينالعان اتتيلا سيياقتى تاريحي تۇلعامىزدى قاستەرلەۋٸمٸز كەرەك.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
سۇحباتتاسقان, توقتارەلٸ تاڭجارىق
