Qazaqstan bazarlary men dúken sórelerinde alǵashqy qarbyzdar paida bola bastady. Osyǵan bailanysty kópshilikti «qazir alýǵa bola ma, álde maýsym qyzǵansha kútken durys pa?» degen suraq mazalaidy. Tamaq qaýipsizdigi salasyndaǵy sarapshy, Qazaq Expert Club múshesi, qaýymdastyrylǵan professor Laýra Aýteleeva erte shyqqan qarbyzdarǵa saqtyqpen qaraýǵa keńes beredi, dep habarlaidy dalanews.kz.
Qazaqstanda qarbyz qashan tabiǵi túrde pisedi?
Mamannyń aitýynsha, Qazaqstan jaǵdaiynda qarbyzdyń kópshilik sorttary tabiǵi jaǵdaida shilde aiynyń sońyna qarai pisedi.
– Erterek jinalǵan ónim kóbine qarqyndy agrotehnologiialar men tyńaitqyshtardyń kóp mólsherin qoldaný arqyly ósiriledi, – deidi sarapshy.
Nitrattardyń aǵzaǵa áseri qandai?
Laýra Aýteleevanyń sózinshe, nitrattardyń ózi asa ýly zattar qataryna jatpaidy. Alaida aǵzaǵa túskennen keiin olardyń bir bóligi nitritterge ainalyp, qannyń ottegin tasymaldaý qabiletine áser etýi múmkin.
– Buǵan ásirese náresteler men kishkentai balalar sezimtal keledi. Nitrattar men nitritterdiń shamadan tys túsýi júrek ainý, qusý, ishtiń aýyrýy, diareia, bas aýrýy men álsizdik týdyrýy múmkin, – deidi ol.
Maman aýyr jaǵdailarda metgemoglobinemiia damýy yqtimal ekenin aitady. Bul – aǵza tinderine ottegi jetispeitin jaǵdai. Onyń belgilerine erin men teriniń kógerýi, entigý jáne uiqyshyldyq jatady.
Qaýipsiz qarbyzdy qalai tańdaý kerek?
Sarapshy táýekelderdi azaitý úshin birneshe qarapaiym erejeni saqtaýǵa keńes beredi:
– qarbyzdy tek resmi saýda oryndarynan satyp alý;
– ónimniń kóleńkede turǵanyna jáne kún sáýlesinen qorǵalǵanyna nazar aýdarý;
– jol jiegindegi nemese beibereket saýda oryndarynan almaý;
– jarylǵan, kesilgen nemese búlingen qarbyzdan bas tartý;
– saqtaý jaǵdaiyn tekserý: ónim jerge emes, sórelerge nemese tuǵyrlarǵa qoiylýy tiis;
– múmkindiginshe ónimniń qaidan ákelingenin jáne qujattarynyń bar-joǵyn naqtylaý.
Qarbyzdyń syrtqy túrine qarap nitratty anyqtaýǵa bola ma?
Maman qarbyzdy jegenge deiin mindetti túrde muqiiat jýýdy usynady. Sondai-aq erte shyqqan qarbyzdy qabyǵyna deiin jep qoiýǵa bolmaidy.
– Qabyqqa jaqyn aq nemese ashyq qyzǵylt bólik topyraqtan kelgen zattardy kóbirek jinaýy múmkin, – deidi sarapshy.
Onyń aitýynsha, keibir belgiler satyp alýshylardy kúmándandyrýy múmkin. Olardyń qatarynda kúlgin reńki bar tym qanyq qyzyl jumsaq bólik, iri sarǵysh nemese aqshyl talshyqtar jáne kesilgen jerdiń shamadan tys jyltyr bolýy bar.
– Biraq mundai belgiler nitrat mólsheriniń joǵary ekenin dáleldemeidi, – dep atap ótti Aýteleeva.
Qandai jaǵdaida qarbyzdy jemegen durys?
Kesilgen qarbyz mindetti túrde tońazytqyshta saqtalýy kerek. Eger jumsaq bóligi qyshqyl iis shyǵaryp, shyryshtansa nemese ystyqta uzaq turǵan bolsa, ony tutynbaǵan jón. Maman qarbyz jegennen keiin qatty júrek ainý, qusý, álsizdik, bas ainalý nemese tynys alýdyń qiyndaýy baiqalsa, dereý meditsinalyq kómekke júginýge keńes beredi.
– Eń bastysy, qarbyzdyń syrtqy kórinisine qarap nitrat mólsherin naqty anyqtaý múmkin emes. Ol úshin zerthanalyq tekseris nemese arnaiy nitrat ólshegish qurylǵylar qajet. Sondyqtan eń mańyzdysy – ónimdi senimdi oryndardan satyp alyp, saqtaý jáne gigiena talaptaryn saqtaý, – dep túiindedi sarapshy.