AQSh-tyń Niý-Djersi qalasynda turatyn amerikalyq jazýshy Djýdit Linbergten ótkende onyń «Aqmaral» atty romany jóninde suhbat alǵan edim. Suhbatynda ol kóshpelilerdiń mádenietine qyzyǵatynyn, múmkin bolsa soǵan qatysty qazaq qalamgerleriniń shyǵarmalaryn oqyǵysy keletinin aityp edi.
Izin sýytpai men oǵan talantty aqyn Erbol Alshynbaidyń «Jylqy ǵana jalǵandaǵy serigim» atty toptama óleńderin aǵylshyn tiline jolma-jol aýdaryp jiberdim. Mundaǵy sebep, Erbol Alshynbaidyń atalǵan toptamasy kóshpeli qazaqtyń adamnan ziiat janýardyń syr-sipaty, bizdiń halqymyzdyń ony qalai baǵalaityny jaqsy berilgen. Bylaisha atiqanda, bul toptamada tutas Turan dalasyn dúbirletken tulparlardyń izi aiqyn bilinedi. Al osy toptamany sonaý Niý-Djerside oqyǵan jazýshy Djýdit Linberg óz áserin bólisti.
Djýdit Linberg, jazýshy:
– Maǵan osy bir erekshe toptama óleńderdi jibergenińiz úshin raqmet. Ár bóliminen men dala tynysyn, onyń qýatyn sezine aldym. Dalada ósken shý asaý pyraqtar men ony jyrlaǵan aqynnyń qarym-qatynasy maǵan tek jeke bailanys qana emes, sonymen qatar kóshpendi ómir salty men umyt bolǵan dástúrlerdiń metaforasy retinde kórindi. Óleńde Bereldegi jylqy qorymdarynyń beinesi men «daýyl men ýaqyt mújip tastaǵan ejelgi molalar, umyt bolǵan zirattar topyraqqa ainalyp barady» degen joldar bul dástúrlerdiń ótken shaqta tereń kómilip qalǵanyn kórsetedi.
Alaida, óleńniń keiingi bóliginde aqyn ony jeke estelik retinde beineleidi – bala kezinen jylqylardyń ortasynda ósken jas bala (Kóz aldymda kil sandal arǵymaq...) óziniń bala kezdegi básiresi qara tai bolǵanyn eske alady. Tipti aqyn onymen erekshe bailanysta bolǵan desek te bolady. Biraq aqyry zaman talabyna sai bilim alý úshin qalaǵa ketýge májbúr bolyp, sol súiikti dástúrlerin artta qaldyrady. Bul sátti «Qulynnan ósken qara tai, jol joǵyn artta bildiń be?» dep sýretteidi. Bul jeke estelik bala sanasyna tereń sińip qalǵandai, bul búkil el men mádeniet úshin de umytylmas belgi ispettes. Biz bárimiz zamanaýi álemde ómir súrýge beiimdelýge májbúr bolsaq ta, ótkenniń rýhy áli de bizben birge ilesip keledi.
Shyndyǵynda, bul jyrlardyń ón boiynda tek sol bir qara taidyń soaný alys balalyq shaqta qalýy ǵana emes. Meniń oiymsha, «Jylqynyń qý basy týraly jyr» dep atalatyn bólim ótken dástúrlerdiń joǵalýy men úzilýin beinelep tur. Bilsek, bul óleń tek avtordyń ákesiniń asyna soiylǵan jylqy týraly ǵana emes. Durys túsingen shyǵarmyn dep oilaimyn. Ótkenge degen saǵynysh pen qaiǵy sońǵy bólimge deiin qýatty túrde jalǵasady. Aqyn jyrynda beinelegen «Jylqynyń oralýy» maǵan barlyq qasiret pen kúireýge qaramastan, kók aspan (sonymen birge bul dástúrli Táńir uǵymyna da silteme bolar) qaita oralady degendi bildiretindei paiym men túsinik paida boldy. Jylqylar – kóshpendi ómirdiń, tereń tamyrly dástúrlerdiń rýhy – qaita oralyp, óleńniń sońǵy jolynda aitylǵandai (Tóńkeriler túnnen berý tulparlar), «jer astynan qazylyp alynatyn» qymbat qazynaǵa ainalady.
Bul - shynymen de ǵajaiyp óleń toptamasy. Alys Amerikada, sonaý Niý-Djerside osy jyrlardyń jolma-jol aýdarmasyn oqyp, óz áserimdi bólistim. Meni tanti etken bul óleńderdiń túpnusqa tilinde odan da áserli ekenin elestetip otyrmyn.
Dúisenáli Álimaqyn
