Amerikalyq ekonomister Robert Holl men Maikl Výdford ekonomikadaǵy turaqsyzdyqty túsindirýge jáne daǵdarys kezinde ekonomikany turaqtandyrý tásilderin jetildirýge qosqan ǵylymi úlesi úshin 2026 jylǵy ekonomika salasyndaǵy Nobel syilyǵyna ie boldy, dep habarlaidy dalanews.kz.
Robert Holl men Maikl Výdford kimder?
Robert Holl – Stenford ýniversitetiniń ekonomika professory, tutyný shyǵyndary, eńbek naryǵy jáne ekonomikalyq ósim máselelerin zerttegen ǵalym. Onyń eńbekteri adamdardyń bolashaq tabysyna qatysty kútýleri olardyń búgin qansha aqsha jumsap, qanshasyn jinaitynyna qalai áser etetinin túsindirýge kómektesti.
Maikl Výdford – Niý-Iorktegi Kolýmbiia ýniversitetiniń saiasi ekonomika professory. Výdfordtyń negizgi zertteý baǵyttary – infliatsiia, ortalyq bankterdiń aqsha-nesie saiasaty jáne halyq pen biznestiń bolashaqqa qatysty kútýleri. Onyń jumystary ortalyq banktiń tek paiyzdyq mólsherlemeni ózgertýi emes, bolashaqtaǵy saiasaty týraly qalai habarlaityny da mańyzdy ekenin kórsetti.
Olardyń zertteýleri kúndelikti ómirge qalai áser etedi?
1. Adamdar daǵdarystan qoryqqanda nege az aqsha jumsaidy?
Mysaly, adam jumysynan aiyrylyp qalýy múmkin dep qaýiptense, jańa telefon satyp alýdy keiinge qaldyryp, aqshasyn jinai bastaidy. Bir adamnyń sheshimi úlken ózgeris ákelmeýi múmkin. Biraq myńdaǵan otbasy shyǵyndaryn qatar qysqartsa, dúkenderde taýar az satylady, kompaniialardyń tabysy tómendeidi, olar óndiristi qysqartýy nemese qyzmetkerlerdi azaitýy múmkin.
Holldyń zertteýleri tutynýshylardyń sheshimderin olardyń qazirgi tabysymen ǵana emes, bolashaqta qansha tabys tabatynyn kútýimen de bailanystyra qarastyrýǵa negiz boldy.
2. Bazalyq mólsherleme ózgerse, baǵa birden tómendei me?
Ortalyq bank infliatsiiany tejeý úshin bazalyq mólsherlemeni kóterse, nesie alý qymbattaýy múmkin. Sonyń saldarynan adamdar iri satyp alýlardy keiinge qaldyryp, kompaniialar investitsiia kólemin azaitýy yqtimal. Suranys báseńdegende baǵa ósimi de baiaýlaýy múmkin.
Biraq bul birden júzege aspaidy. Kásiporyndardyń shyǵyndary, halyqtyń infliatsiiaǵa qatysty kútýleri jáne naryqtaǵy jaǵdai da mańyzdy. Sondyqtan paiyzdyq mólsherlemeni ózgertý ekonomikany basqarýdyń jalǵyz quraly emes. Výdfordtyń eńbekteri osy ózara bailanysty túsindirýge kómektesedi.
3. Ortalyq banktiń málimdemeleri nege mańyzdy?
Ortalyq bank bolashaqta infliatsiiany tómendetýge nietti ekenin anyq jetkizse, kompaniialar men azamattar óz sheshimderin osy aqparatqa súienip qabyldai alady. Mysaly, kásiporyn baǵany kóterýge asyqpaýy, al investorlar bolashaqtaǵy paiyzdyq mólsherlemelerdi eskerýi múmkin.
Iaǵni retteýshiniń sózi de ekonomikalyq sheshimderge yqpal etedi. Alaida málimdeme senimdi bolýy jáne naqty saiasatpen sáikes kelýi kerek.
Nobel syilyǵy ne úshin berildi?
Mańyzdysy, Holl men Výdford birlesip jazǵan bir ǵana zertteý úshin emes, makroekonomikany turaqtandyrýdyń mikroekonomikalyq negizderin damytýǵa qosqan ǵylymi úlesteri úshin marapattaldy. Olardyń jumystary úi sharýashylyqtary men kompaniialardyń jeke sheshimderin ekonomikanyń jalpy qozǵalysymen bailanystyratyn modelderdi jetildirýge kómektesti.
Osy modelder arqyly úkimetter men ortalyq bankter ekonomikalyq quldyraý, infliatsiianyń ósýi jáne energetikalyq daǵdarys siiaqty kúizelister kezinde qandai sharalar tiimdi bolýy múmkin ekenin baǵalai alady. Bul ekonomikany tolyqtai daǵdarystan qorǵaidy degen sóz emes, biraq sheshimderdi ǵylymi negizde qabyldaýǵa múmkindik beredi.
Syilyq kólemi qansha?
Robert Holl men Maikl Výdford 12 million shved kronyn quraityn syiaqyny teń bólisedi. Bul shamamen 1,2 million AQSh dollaryna teń. Ekonomika salasyndaǵy syilyqty Shvetsiianyń ortalyq banki 1968 jyly qurǵan, al ol alǵash ret 1969 jyly berilgen. Sondyqtan onyń resmi ataýy – Alfred Nobeldi eske alýǵa arnalǵan Shvetsiia bankiniń ekonomika ǵylymdary boiynsha syilyǵy. Ol Nobeldiń bastapqy ósietinde kórsetilgen bes syilyqtyń qataryna kirmeidi.
