امەريكالىق ەكونوميستەر روبەرت حولل مەن مايكل ۆۋدفورد ەكونوميكاداعى تۇراقسىزدىقتى تٷسٸندٸرۋگە جەنە داعدارىس كەزٸندە ەكونوميكانى تۇراقتاندىرۋ تەسٸلدەرٸن جەتٸلدٸرۋگە قوسقان عىلىمي ٷلەسٸ ٷشٸن 2026 جىلعى ەكونوميكا سالاسىنداعى نوبەل سىيلىعىنا يە بولدى, دەپ حابارلايدى dalanews.kz.
روبەرت حولل مەن مايكل ۆۋدفورد كٸمدەر?
روبەرت حولل – ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ ەكونوميكا پروفەسسورى, تۇتىنۋ شىعىندارى, ەڭبەك نارىعى جەنە ەكونوميكالىق ٶسٸم مەسەلەلەرٸن زەرتتەگەن عالىم. ونىڭ ەڭبەكتەرٸ ادامداردىڭ بولاشاق تابىسىنا قاتىستى كٷتۋلەرٸ ولاردىڭ بٷگٸن قانشا اقشا جۇمساپ, قانشاسىن جينايتىنىنا قالاي ەسەر ەتەتٸنٸن تٷسٸندٸرۋگە كٶمەكتەستٸ.
مايكل ۆۋدفورد – نيۋ-يوركتەگٸ كولۋمبييا ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ ساياسي ەكونوميكا پروفەسسورى. ۆۋدفوردتىڭ نەگٸزگٸ زەرتتەۋ باعىتتارى – ينفلياتسييا, ورتالىق بانكتەردٸڭ اقشا-نەسيە ساياساتى جەنە حالىق پەن بيزنەستٸڭ بولاشاققا قاتىستى كٷتۋلەرٸ. ونىڭ جۇمىستارى ورتالىق بانكتٸڭ تەك پايىزدىق مٶلشەرلەمەنٸ ٶزگەرتۋٸ ەمەس, بولاشاقتاعى ساياساتى تۋرالى قالاي حابارلايتىنى دا ماڭىزدى ەكەنٸن كٶرسەتتٸ.
ولاردىڭ زەرتتەۋلەرٸ كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرگە قالاي ەسەر ەتەدٸ?
1. ادامدار داعدارىستان قورىققاندا نەگە از اقشا جۇمسايدى?
مىسالى, ادام جۇمىسىنان ايىرىلىپ قالۋى مٷمكٸن دەپ قاۋٸپتەنسە, جاڭا تەلەفون ساتىپ الۋدى كەيٸنگە قالدىرىپ, اقشاسىن جيناي باستايدى. بٸر ادامنىڭ شەشٸمٸ ٷلكەن ٶزگەرٸس ەكەلمەۋٸ مٷمكٸن. بٸراق مىڭداعان وتباسى شىعىندارىن قاتار قىسقارتسا, دٷكەندەردە تاۋار از ساتىلادى, كومپانييالاردىڭ تابىسى تٶمەندەيدٸ, ولار ٶندٸرٸستٸ قىسقارتۋى نەمەسە قىزمەتكەرلەردٸ ازايتۋى مٷمكٸن.
حوللدىڭ زەرتتەۋلەرٸ تۇتىنۋشىلاردىڭ شەشٸمدەرٸن ولاردىڭ قازٸرگٸ تابىسىمەن عانا ەمەس, بولاشاقتا قانشا تابىس تاباتىنىن كٷتۋٸمەن دە بايلانىستىرا قاراستىرۋعا نەگٸز بولدى.
2. بازالىق مٶلشەرلەمە ٶزگەرسە, باعا بٸردەن تٶمەندەي مە?
ورتالىق بانك ينفلياتسييانى تەجەۋ ٷشٸن بازالىق مٶلشەرلەمەنٸ كٶتەرسە, نەسيە الۋ قىمباتتاۋى مٷمكٸن. سونىڭ سالدارىنان ادامدار ٸرٸ ساتىپ الۋلاردى كەيٸنگە قالدىرىپ, كومپانييالار ينۆەستيتسييا كٶلەمٸن ازايتۋى ىقتيمال. سۇرانىس بەسەڭدەگەندە باعا ٶسٸمٸ دە باياۋلاۋى مٷمكٸن.
بٸراق بۇل بٸردەن جٷزەگە اسپايدى. كەسٸپورىنداردىڭ شىعىندارى, حالىقتىڭ ينفلياتسيياعا قاتىستى كٷتۋلەرٸ جەنە نارىقتاعى جاعداي دا ماڭىزدى. سوندىقتان پايىزدىق مٶلشەرلەمەنٸ ٶزگەرتۋ ەكونوميكانى باسقارۋدىڭ جالعىز قۇرالى ەمەس. ۆۋدفوردتىڭ ەڭبەكتەرٸ وسى ٶزارا بايلانىستى تٷسٸندٸرۋگە كٶمەكتەسەدٸ.
3. ورتالىق بانكتٸڭ مەلٸمدەمەلەرٸ نەگە ماڭىزدى?
ورتالىق بانك بولاشاقتا ينفلياتسييانى تٶمەندەتۋگە نيەتتٸ ەكەنٸن انىق جەتكٸزسە, كومپانييالار مەن ازاماتتار ٶز شەشٸمدەرٸن وسى اقپاراتقا سٷيەنٸپ قابىلداي الادى. مىسالى, كەسٸپورىن باعانى كٶتەرۋگە اسىقپاۋى, ال ينۆەستورلار بولاشاقتاعى پايىزدىق مٶلشەرلەمەلەردٸ ەسكەرۋٸ مٷمكٸن.
ياعني رەتتەۋشٸنٸڭ سٶزٸ دە ەكونوميكالىق شەشٸمدەرگە ىقپال ەتەدٸ. الايدا مەلٸمدەمە سەنٸمدٸ بولۋى جەنە ناقتى ساياساتپەن سەيكەس كەلۋٸ كەرەك.
نوبەل سىيلىعى نە ٷشٸن بەرٸلدٸ?
ماڭىزدىسى, حولل مەن ۆۋدفورد بٸرلەسٸپ جازعان بٸر عانا زەرتتەۋ ٷشٸن ەمەس, ماكروەكونوميكانى تۇراقتاندىرۋدىڭ ميكروەكونوميكالىق نەگٸزدەرٸن دامىتۋعا قوسقان عىلىمي ٷلەستەرٸ ٷشٸن ماراپاتتالدى. ولاردىڭ جۇمىستارى ٷي شارۋاشىلىقتارى مەن كومپانييالاردىڭ جەكە شەشٸمدەرٸن ەكونوميكانىڭ جالپى قوزعالىسىمەن بايلانىستىراتىن مودەلدەردٸ جەتٸلدٸرۋگە كٶمەكتەستٸ.
وسى مودەلدەر ارقىلى ٷكٸمەتتەر مەن ورتالىق بانكتەر ەكونوميكالىق قۇلدىراۋ, ينفلياتسييانىڭ ٶسۋٸ جەنە ەنەرگەتيكالىق داعدارىس سيياقتى كٷيزەلٸستەر كەزٸندە قانداي شارالار تيٸمدٸ بولۋى مٷمكٸن ەكەنٸن باعالاي الادى. بۇل ەكونوميكانى تولىقتاي داعدارىستان قورعايدى دەگەن سٶز ەمەس, بٸراق شەشٸمدەردٸ عىلىمي نەگٸزدە قابىلداۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
سىيلىق كٶلەمٸ قانشا?
روبەرت حولل مەن مايكل ۆۋدفورد 12 ميلليون شۆەد كرونىن قۇرايتىن سىياقىنى تەڭ بٶلٸسەدٸ. بۇل شامامەن 1,2 ميلليون اقش دوللارىنا تەڭ. ەكونوميكا سالاسىنداعى سىيلىقتى شۆەتسييانىڭ ورتالىق بانكٸ 1968 جىلى قۇرعان, ال ول العاش رەت 1969 جىلى بەرٸلگەن. سوندىقتان ونىڭ رەسمي اتاۋى – الفرەد نوبەلدٸ ەسكە الۋعا ارنالعان شۆەتسييا بانكٸنٸڭ ەكونوميكا عىلىمدارى بويىنشا سىيلىعى. ول نوبەلدٸڭ باستاپقى ٶسيەتٸندە كٶرسەتٸلگەن بەس سىيلىقتىڭ قاتارىنا كٸرمەيدٸ.
