Sońǵy ailarda kenetten Egeýbaeva hanymnyń basynan ótken «ot qoiý», «uryp-soǵý», «shabýyl jasaý» áreketteriniń barlyǵy aldyńǵy oqiǵalardai. Qandai da bir bitpeitin triller Harper's Bazaar jýrnalynyń burynǵy redaktorynyń (osyndai amerikandyq sán jýrnaly bar) jáne Pragadaǵy «Azattyq» radiosy biýrosynyń burynǵy jýrnalisiniń (iá, sol AQSh Memdepartamenti qarjylandyratyn «Bostandyq») basynan ótti.
Osy oqiǵalardyń bárin oqyp otyrǵan kez kelgen oqyrmannyń oiynda mynadai zańdy suraq týyndaidy. Elge is júzinde beimálim BAQ ókili az ýaqytta nege munsha atyshýly haipty kerek etti? Qysqasy, bul tásil jańadan oilap tabylǵan joq. Dinara biraz ýaqyt jumys istegen Eýropanyń saiasi tehnologtary bul tehnologiiany áldeqashan josparlaǵan.
Shabýyldar, uryp-soǵý jáne qastandyq áreketteri týraly sensatsiialyq jańalyqtar onyń halyq aldynda tez arada «kúresker» beinesin qalyptastyrýǵa múmkindik beredi. Árine, siz (táýelsiz jýrnalist bolsańyz) qanshama shabýyldar men órtke qaramastan, eldegi barlyq nársege nemquraily qaramai, memlekette qandai sumdyq «rejim» bilik ústemdik quryp turǵany týraly qoryqpai jazýdy jalǵastyra beresiz.
Mine, ári qarai biz negizgi máselege kóshemiz. Rasynda, Dinara Egeýbaevanyń jazbalaryna qarap otyryp, Qazaqstan týraly jaǵymsyz pikirlerdiń tolqynyna boi aldyrǵanyńyz sonsha, ómirden baz keship ketesiz. Osy tusta onyń teris piǵyly tek bilikke ǵana qatysty bolsa jaqsy bolar edi ǵoi.Alaida olai emes. Dinara men onyń adamdary halyq týraly da sondai jaman pikirde. Ol murnyn shúiirip, qazaqtardy «malshy», «qoishy», «marginal» dep atap, óziniń eýropalyq bilim alǵanyn maqtanyshpen ár kezde eske salýdy umytpaidy. Qazaqtar týraly dál osyndaikózqarasyn ol taǵy bir «táýelsiz» jýrnalist Mihail Zygarǵa bergen suhbatynda aitqan bolatyn. Biraq oǵan sál keiin oralamyz.
Jalpy, eger Dinaranyń materialdaryn kóbirek oqysańyz, olarda Qazaqstan úshin naqty anyqtalǵan teris kózqarastar ǵana emes, sonymen qatar, osy «demokratiialyq qundylyqtar» men jahandyq ideialardyń «minsizdigin», amerikalyq qundylyqtarǵa basa nazar aýdara otyryp,batysshyl maqtanysh baryn baiqaý qiyn emes.
Bireý «Munda turǵan ne bar? Jýrnaliske amerikalyq stil jáne ómir súrý salty unaidy. Ár adam óz pikirin aitýǵa quqyly. Bireýge Quran nemese Bibliia qundylyqtary jaqyn. Al bireýge ondaǵan genderlik jáne túrli baǵdarlarǵa erkindik berilgen, «№1 ata-ana jáne №2 ata-ana», balanyń jynys tańdaý erkindigi jáne basqa da «demokratiialyq» qundylyqtary, Batystyńzamanaýi ideologiiasy kóbirek unaidy» deidi.
Iá, bári durys. Bizdiń elde de demokratiia, sóz bostandyǵy bar, árkim óz janyna, ózine jaqyn nárseni nasihattaýǵa erikti. Bireýleri ata-baba ósietin, otbasy muratyn, tól, rýhani tutas Qazaqstandy jaqtaidy. Al basqalary – LGBT toleranttylyǵy men genderlik ártúrlilik boiynshaanaǵurlym damyǵan Batysqa elikteý úshin, Batysta demokratiia óziniń idealdy, «klassikalyq» nusqasynda usynylǵanyn aitady.
Egeýbaeva, Zygar jáne basqa da «táýelsiz» jýrnalisterdiń óz shyǵarmashylyǵy arqyly kúndelikti aqparattarmen jumys isteýine, júieni qulshynyspen synaýyna, Batys qundylyqtaryn idealdy etip kórsetip, «Qazaqstanda bári qorqynyshty, sumdyq» degen tezisterine ár túrli qaraýǵa bolady. Alaida eger biz egjei-tegjeilerdi elemei, jalpy saiasi terminologiiaǵa kóshetin bolsaq, onda sarapshylar bul kún tártibin (tek bizdiń elde ǵana emes, basqa da kóptegen damýshy elderde) dástúrli demokratiialyq «mańdaishalarynyń» astynda «Batystyń múddelerin alǵa jyljytý» dep ataidy.
Tolyǵyraq aitaiyq. Chilide, Gvatemalada, Grýziiada, Ýkrainada, Mysyrda jáne basqa dakóptegen memleketterde synǵa ushyraǵan saiasattanýshylar sipattaǵan «túrli-tústi revoliýtsiialar» tehnologiialarynyń klassifikatsiiasyna sáikes, Dinara siiaqty tulǵalar tóńkeristiń negizgi sýbektileri sanalady.
Árine, «táýelsiz jýrnalister» «2 qańtarǵa»sodyrlar jinaidy nemese jappai tártipsizdikterge barýǵa buiryq beredi dep eshkim aitpaidy. Olardyń áldeqaida mańyzdy tapsyrmalary bar. Batystyń yqpal etý agentteri, ádette, osy sanatqa PR jáne úgit-nasihat mamandaryn (Dinara Egeýbaeva sekildi) tartady. Olar «kópshiliktiń bilikke degen kózqarasy kúrt teris bolýy úshin áreket jasap, revoliýtsiialyq kóńil-kúi týǵyzýy kerek».
Tehnologiiadaǵy keleńsizdik
Degenmen, Dinaranyń «túrli-tústi revoliýtsiianyń» ideologiialyq qolshoqpary retinde daiyndalýy, kóp nárseni kútpegeni qarapaiymadamǵa aitpasa da túsinikti. Ol Zygarǵa bergen suhbatynda óz eline, salt-dástúrine, tiline, eń bastysy, qazaqqa murnyn shúiirip, mensinbeitininbildirip, kóptegen strategiialyq qatelikter jiberdi.Egeýbaeva halyq týraly aita otyryp, joǵaryda atalǵan «malshylar», «marginaldar», tipti, «pitekantroptar» siiaqty anyqtamalardy qoldandy. Bálkim, onyń alystan baǵamdai almaýy – eýropalyq ómirge, Pragaǵa tym sińisipketkendiginen shyǵar?
Shamamen jarty jyl buryn Dinara Pragadan kóship kelip, elimizdiń aqparattyq alańynda kenetten paida boldy (aitpaqshy, sol jerde,«Azattyq» radiosynda, alty ai jumys istep, ol bar bolǵany shaǵyn 5 baǵdarlama shyǵardy. Iaǵni,ol «negizgi pýl reporterleriniń» qataryna kirmeidi. Árine, tájiribesi jetpegeni, al kýratorlar Dinaramen onyń Qazaqstan Respýblikasyndaǵy imidjdik strategiiasynda mardymsyz jumys istegeni anyq. Olar Qazaqstandaǵy bolashaq elektoratqa (ózderińiz bilesizder, Egeýbaeva Májilis sailaýyna tirkelgen) ashyq qurmetsizdik kórsetýdiń qajeti joq ekenin túsindirmedi.
Egeýbaevanyń sóilegen sózderine tereńirek mán berseńiz, munyń bári bizdiń qashqyn radikaldy oppozitsiianyń dástúrli popýlistik tezisteriniń jiyntyǵy baryn baiqaisyz. Iá, iá, sóziniń mazmuny Qazaqstanda báriniń qanshalyqty nashar ekendigi týraly aitatyn Ábliazovtyń «asanqaiǵylanýymen» sáikes keledi.
Dinaranyń arsenalynda dál osyndai (týra Ábiliazov sekildi) narazylyq mitingileriniń ýaǵyzdary, «munyń bárine qashanǵy shydaimyz?!» degen lebizder, «gúldengen Batystyń ómir súrýi qandai tamasha!?» degen taqyryptaǵy urandy sózder bar. Sheteldik saiasi strategterdiń pikirinshe, mundai urandar Qazaqstandaǵy marginal qoǵamdy oiatyp, ilgeriletýi múmkin. Shyndyǵynda, qoǵam birazdan beri qozǵalmaǵan.
Taǵy aitsaq: bul tozyǵy jetken urandar bizdiń elde burynnan «minýs belgisimen» jumys istep keledi. Jumsartyp aitsaq, jurtty batystyqtardyń bárin minsiz etip kórsetý, ata-babamyzdyń qadir-qasietine aiaqtaryn súrtý týraly jalǵan urandar «shabyttandyrmaidy». Bul ádis Ýkrainanyń bir jerinde iske asqan bolýy múmkin, biraq bul tásil dástúri bar Qazaqstanjurtshylyǵyna ótpeidi.
Al Dinara Egeýbaevanyń basty jáne qurdymǵa ketiretin imidjdik qateligi – onyń «Qazaqstan óz táýelsizdiginen jáne halyq dástúrinen tezirek bas tartýy kerek» degen málimdemesi.
«Múmkin emes, men aitar edim – qazir táýelsiz bolý qylmys ... Biz negizgi baǵytta, órkeniet damýynyń aǵymynda, jańa aqparattar men tapsyrmalardy sińirýge bolatyn ortada bolýymyz kerek», – deidi Dinara. Árine, «ortalyq» dep AQSh-ty meńzegeni anyq.
Qazaqstan táýelsizdiginiń qarsylasy, Shtattardyń ózinshe sylqym jankúieri Egeýbaevanyń Zygar myrzaǵa bergen bul suhbatyjerlesteri jaǵymsyz pikirdi qarsha borata bastaǵanda YouTube arnasynan dereý alynyp tastaldy. Alyp tastaǵannan ne paida? Jeli bárin umytpaidy.
Bala boldy ma?
Jýrnalisimizdiń jumysynyń sapasyz bolǵanyn aitpaý múmkin emes. Sensatsiia jasaý – bul ózidurys qoldanýdy talap etetin óte názik tehnologiia. Áitpese, bul arzan spektal bop shyǵady. Átteń,Dinaranyń «júrek jutqan kúresker» degendańqymdy shyǵaramyn dep jasaǵan áreketteri birinen soń biri tekke tyrashtaný bolady da qoiady. Sonymen birge Egeýbaeva «shyǵyńqy esektiń qulaǵyn» elemei, óziniń jalǵan áńgimeleriniń astyna «úlken saiasatty» engizýge asyǵatyny sonshalyq, ashyqtan-ashyq kóptiń kóńilin kóteredi. Buǵan kóz jetkizý úshin Instagramdaǵy pikirlerdi oqysańyz jetkilikti.
Mysaly, onyń ulyna jasalǵan atyshýly shabýyldy alaiyq! Aiǵaqtardaǵy aqylǵa qonymsyz shatasýǵa qaramastan (myltyq oiynshyq boldy, al er adam, belgili bolǵandai, shabýyl jasamai, jai ǵana ótip ketti), Dinara bul oqiǵany dereý óziniń «kásibi qyzmetine» bailanysty «saiasi terrorlyq akt» dep málimdedi. Shyndyǵynda, sol kezde onyń balasy oqiǵa bolǵan jerde boldy ma, bolmady ma? Ony eshkim túsingen joq.
Dinaranyń kóligin órtep jibergeni týraly aqparat ta feik spektakl bop kórindi. Sarapshylar bastapqyda órttiń bolǵanyna kúmándanǵan. Ashyq derekkózderde Egeýbaevanyń janyp jatqan kóliginiń fotosy men videosy joq,tek esikteri ashyq krossoverdiń fotolary ǵana bar.Al álgi fotodaǵy kólik Egeýbaevaǵa tiesili me, joq pa, bul da belgisiz.
Qazaqstandyq BAQ-tyń bul aqparattyq arandatýshylyqty jaibaraqat taratqany beker emes. Biraq bul taqyryp belsendi túrde, buiryq boiynsha, sheteldik baspasózde óńdelip, taratyldy. «Qazaqstandyq táýelsiz jýrnalistiń kóligi órtendi» degen taqyrypta Eýropalyq Odaqtyń, AQSh-tyń iri basylymdary, tipti, ýkrainalyq BAQ kóshirme mátinderdi taratty.
Osy oqiǵadan keiin jýrnalistiń «asarlatyp aqsha jinap, kólik satyp alý» týraly málimdemesi óte suryqsyz kórindi. «Osylaisha jańa kólikalatyn aqsha jinai alamyn ba dep úmittendim», –dedi Dinara.
Ymyrasyz, kúresker áiel úshin bul óte oǵash qylyq. Eń kúlkili jaǵdai, Egeýbaeva jýyrda ózi til tigizgen, «joly bolmaǵan malshylardan» jańa kólik alý úshin qaiyrymdylyqqa aqsha jinap berýin ótingeni.
«Túrli-tústi tóńkeristerdiń» talaptaryna sáikes kelmeitin, kásibi etikaǵa jatpaityn minez-qulyǵy bar (ózderińiz biletindei, naǵyz kúresker ash jáne kedei bolyp kórinýi kerek) «Dinara Egeýbaeva jobasynyń» áreketine sheteldik demeýshilerdiń qalai qaraityny qyzyq. Stsenarii boiynsha ony «bilikke qarsy kúrestiń simvoly»dep jariialaý kerek edi. Degenmen, osy ýaqytqa deiin amerikalyq «qundylyqtardyń chempiony»bul róldi ashyq oryndamady.
Derekkóz: yvision.kz
