Ótken aptada Qazaqstan Parlamenti jańa alym túrin qyzý talqylai bastady. Bul joly mobildi telefondar salasyndaǵy tólemder paida bolyp otyr.
Depýtattardyń aitýynsha, usynylyp otyrǵan júie boiynsha árbir ákelingen qurylǵy úshin jeke menshik kompaniia 4 myń teńge almaq.
Halyq qalaýlylarynyń narazylyǵy oryndy. Sebebi ekologiialyq alym syltaýymen monopoliia qurý ádeti áli de joiylmaǵan. Bul jalǵyz mysal emes. Sonymen qatar Týrizm jáne sport ministrligi "Býkmekerlik stavkalardy esepke alýdyń biryńǵai júiesi" atty jobany ilgeriletip jatyr.
Bul joba da jeke menshik kompaniiaǵa berilmek. Júieniń maqsaty - býkmekerlik biznesti tolyq baqylaýǵa alý. Alaida, shyn máninde bul jobanyń artynda birneshe ai buryn ǵana tirkelgen, shtaty da, infraqurylymy da joq belgisiz firma turǵany anyqtaldy.
Reforma degen jeleýmen eski shemalar qaita usynyla bastady
Qazaqstan bankterine "jańa" júie týraly usynyspen beitanys bir kompaniia kelip, olardan rezerv suraýda. Bul usynys otandyq qarjy sektory ókilderin tańǵaldyrdy. Sebebi, býkmekerlik stavkalarǵa qatysty tólemderge baqylaý reseilik tamyry bar qurylymǵa berilmek.
Osylaisha, "Biryńǵai esep júiesi" (BEJ) degen ataýmen burynǵy "TsÝPIS" qaita oralǵany belgili boldy. Bul joly ol tek otandyq brend túrinde usynylǵan.
Eń tańǵalarlyǵy, bul júieni kezinde "eski Qazaqstannyń arhaizmi" dep synaǵan sol depýtattar endi ony qyzý qoldap otyr. Resmi ideiasy durys, memleket býkmekerlik biznestiń kóleńkeli ainalymyn ashyq qylyp, kiristiń bir bóligin sportqa baǵyttaǵysy keledi. Qaǵaz júzinde bári qisyndy kórinedi. Biraq ar jaǵy basqa. BEJ memleket pen býkmekerler arasyndaǵy tehnikalyq deldaldy qaita engizý áreketi ekeni daýsyz.
2020 jyly Mádeniet jáne sport ministrligi býkmekerlik keńseler men totalizatorlardyń ainalymynan 4% ustaityn jeke "Stavkalardy esepke alý ortalyǵyn" engizbek boldy. Bul deldal kompaniia tek "aqparattyq shliýz" rólin atqardy, eshqandai naqty qyzmet kórsetpei milliardtaǵan teńge jinady. Aiaǵy janjalmen aiaqtalǵan edi. TsÝPIS basshysy sport vitse-ministrine quny milliondaǵan teńge turatyn sómke syilaǵan. Ekeýine de aiyppul salynyp, kompaniia jabylyp tyndy. Artynan «Qańtar oqiǵasy» bastalyp, bári umytylyp ketti.
Biraq bir jyldan soń bul ideia qaita tirilgen siiaqty. Qazir júieni memlekettik qurylym basqaryp otyrǵandai kórinedi, al komissiia 1%-ǵa tómendetilgen. Alaida, bul jaǵdaida da kiris jylyna 13–15 mlrd teńgeni quraidy. Eń basty másele milliardaǵan aqshany biýdjetten tys jeke jinaityn deldalda.
Bul júie - tek esep emes, býkmekerlik stavkalardan túsetin barlyq qarjy aǵyndaryn ortalyqtandyrý quraly. Jańa monopoliiany lýdomaniiamen kúres degen syltaýmen zańdastyryp, basqarýdy reseilik IT-sheshimge negizdelgen syrtqy operatorǵa berip otyr. Bul tek ekonomika máselesi emes. Bul Qazaqstannyń tsifrlyq egemendigine tóngen naqty qaýip.
Bizge tanys shema qoldanylǵan. Senimdi tulǵalar tirkegen JShS qurylyp, oǵan mindetti tólemderdi jinaý quqyǵy beriledi. Mundai kompaniialar Joǵarǵy aýditorlyq palatanyń tekserisine ilinbeidi jáne biýdjet zańnamasynan tys ómir súredi. Al halyq pen biznes tólep jatqan jańa alymdardyń qaida ketip jatqanyna eshkim bas qatyrmaidy.
Ókinishke orai, mundai shemalar el ekonomikasyna keminde eki baǵyt boiynsha ziian keltiredi. Birinshiden, mundai alymdar taýar men qyzmet qunyna qosylady. Sonyń kesirinen telefon, saqtandyrý, avtokólik, stavkalar bári birden qymbattaidy. Ekinshiden, baǵanyń burmalanýyna bailanysty memleket infliatsiiamen tiimdi kúrese almaidy. Baǵa óskendikten, Ulttyq Bank bazalyq mólsherlemeni túsire almaidy.
Sonyń saldarynan nesieler qymbattap, halyq qaryzǵa bata beredi. Nátijesinde mundai shemalardyń artynda turǵan dókeiler jaqsy ómir súrýi úshin búkil halyq qinalatyn bolady.
