ٶتكەن اپتادا قازاقستان پارلامەنتٸ جاڭا الىم تٷرٸن قىزۋ تالقىلاي باستادى. بۇل جولى موبيلدٸ تەلەفوندار سالاسىنداعى تٶلەمدەر پايدا بولىپ وتىر.
دەپۋتاتتاردىڭ ايتۋىنشا, ۇسىنىلىپ وتىرعان جٷيە بويىنشا ەربٸر ەكەلٸنگەن قۇرىلعى ٷشٸن جەكە مەنشٸك كومپانييا 4 مىڭ تەڭگە الماق.
حالىق قالاۋلىلارىنىڭ نارازىلىعى ورىندى. سەبەبٸ ەكولوگييالىق الىم سىلتاۋىمەن مونوپولييا قۇرۋ ەدەتٸ ەلٸ دە جويىلماعان. بۇل جالعىز مىسال ەمەس. سونىمەن قاتار تۋريزم جەنە سپورت مينيسترلٸگٸ "بۋكمەكەرلٸك ستاۆكالاردى ەسەپكە الۋدىڭ بٸرىڭعاي جٷيەسٸ" اتتى جوبانى ٸلگەرٸلەتٸپ جاتىر.
بۇل جوبا دا جەكە مەنشٸك كومپانيياعا بەرٸلمەك. جٷيەنٸڭ ماقساتى - بۋكمەكەرلٸك بيزنەستٸ تولىق باقىلاۋعا الۋ. الايدا, شىن مەنٸندە بۇل جوبانىڭ ارتىندا بٸرنەشە اي بۇرىن عانا تٸركەلگەن, شتاتى دا, ينفراقۇرىلىمى دا جوق بەلگٸسٸز فيرما تۇرعانى انىقتالدى.
رەفورما دەگەن جەلەۋمەن ەسكٸ سحەمالار قايتا ۇسىنىلا باستادى
قازاقستان بانكتەرٸنە "جاڭا" جٷيە تۋرالى ۇسىنىسپەن بەيتانىس بٸر كومپانييا كەلٸپ, ولاردان رەزەرۆ سۇراۋدا. بۇل ۇسىنىس وتاندىق قارجى سەكتورى ٶكٸلدەرٸن تاڭعالدىردى. سەبەبٸ, بۋكمەكەرلٸك ستاۆكالارعا قاتىستى تٶلەمدەرگە باقىلاۋ رەسەيلٸك تامىرى بار قۇرىلىمعا بەرٸلمەك.
وسىلايشا, "بٸرىڭعاي ەسەپ جٷيەسٸ" (بەج) دەگەن اتاۋمەن بۇرىنعى "تسۋپيس" قايتا ورالعانى بەلگٸلٸ بولدى. بۇل جولى ول تەك وتاندىق برەند تٷرٸندە ۇسىنىلعان.
ەڭ تاڭعالارلىعى, بۇل جٷيەنٸ كەزٸندە "ەسكٸ قازاقستاننىڭ ارحايزمٸ" دەپ سىناعان سول دەپۋتاتتار ەندٸ ونى قىزۋ قولداپ وتىر. رەسمي يدەياسى دۇرىس, مەملەكەت بۋكمەكەرلٸك بيزنەستٸڭ كٶلەڭكەلٸ اينالىمىن اشىق قىلىپ, كٸرٸستٸڭ بٸر بٶلٸگٸن سپورتقا باعىتتاعىسى كەلەدٸ. قاعاز جٷزٸندە بەرٸ قيسىندى كٶرٸنەدٸ. بٸراق ار جاعى باسقا. بەج مەملەكەت پەن بۋكمەكەرلەر اراسىنداعى تەحنيكالىق دەلدالدى قايتا ەنگٸزۋ ەرەكەتٸ ەكەنٸ داۋسىز.
2020 جىلى مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترلٸگٸ بۋكمەكەرلٸك كەڭسەلەر مەن توتاليزاتورلاردىڭ اينالىمىنان 4% ۇستايتىن جەكە "ستاۆكالاردى ەسەپكە الۋ ورتالىعىن" ەنگٸزبەك بولدى. بۇل دەلدال كومپانييا تەك "اقپاراتتىق شليۋز" رٶلٸن اتقاردى, ەشقانداي ناقتى قىزمەت كٶرسەتپەي ميللياردتاعان تەڭگە جينادى. اياعى جانجالمەن اياقتالعان ەدٸ. تسۋپيس باسشىسى سپورت ۆيتسە-مينيسترٸنە قۇنى ميلليونداعان تەڭگە تۇراتىن سٶمكە سىيلاعان. ەكەۋٸنە دە ايىپپۇل سالىنىپ, كومپانييا جابىلىپ تىندى. ارتىنان «قاڭتار وقيعاسى» باستالىپ, بەرٸ ۇمىتىلىپ كەتتٸ.
بٸراق بٸر جىلدان سوڭ بۇل يدەيا قايتا تٸرٸلگەن سيياقتى. قازٸر جٷيەنٸ مەملەكەتتٸك قۇرىلىم باسقارىپ وتىرعانداي كٶرٸنەدٸ, ال كوميسسييا 1%-عا تٶمەندەتٸلگەن. الايدا, بۇل جاعدايدا دا كٸرٸس جىلىنا 13–15 ملرد تەڭگەنٸ قۇرايدى. ەڭ باستى مەسەلە ميلليارداعان اقشانى بيۋدجەتتەن تىس جەكە جينايتىن دەلدالدا.
بۇل جٷيە - تەك ەسەپ ەمەس, بۋكمەكەرلٸك ستاۆكالاردان تٷسەتٸن بارلىق قارجى اعىندارىن ورتالىقتاندىرۋ قۇرالى. جاڭا مونوپولييانى لۋدومانييامەن كٷرەس دەگەن سىلتاۋمەن زاڭداستىرىپ, باسقارۋدى رەسەيلٸك IT-شەشٸمگە نەگٸزدەلگەن سىرتقى وپەراتورعا بەرٸپ وتىر. بۇل تەك ەكونوميكا مەسەلەسٸ ەمەس. بۇل قازاقستاننىڭ تسيفرلىق ەگەمەندٸگٸنە تٶنگەن ناقتى قاۋٸپ.
بٸزگە تانىس سحەما قولدانىلعان. سەنٸمدٸ تۇلعالار تٸركەگەن جشس قۇرىلىپ, وعان مٸندەتتٸ تٶلەمدەردٸ جيناۋ قۇقىعى بەرٸلەدٸ. مۇنداي كومپانييالار جوعارعى اۋديتورلىق پالاتانىڭ تەكسەرٸسٸنە ٸلٸنبەيدٸ جەنە بيۋدجەت زاڭناماسىنان تىس ٶمٸر سٷرەدٸ. ال حالىق پەن بيزنەس تٶلەپ جاتقان جاڭا الىمداردىڭ قايدا كەتٸپ جاتقانىنا ەشكٸم باس قاتىرمايدى.
ٶكٸنٸشكە وراي, مۇنداي سحەمالار ەل ەكونوميكاسىنا كەمٸندە ەكٸ باعىت بويىنشا زييان كەلتٸرەدٸ. بٸرٸنشٸدەن, مۇنداي الىمدار تاۋار مەن قىزمەت قۇنىنا قوسىلادى. سونىڭ كەسٸرٸنەن تەلەفون, ساقتاندىرۋ, اۆتوكٶلٸك, ستاۆكالار بەرٸ بٸردەن قىمباتتايدى. ەكٸنشٸدەن, باعانىڭ بۇرمالانۋىنا بايلانىستى مەملەكەت ينفلياتسييامەن تيٸمدٸ كٷرەسە المايدى. باعا ٶسكەندٸكتەن, ۇلتتىق بانك بازالىق مٶلشەرلەمەنٸ تٷسٸرە المايدى.
سونىڭ سالدارىنان نەسيەلەر قىمباتتاپ, حالىق قارىزعا باتا بەرەدٸ. نەتيجەسٸندە مۇنداي سحەمالاردىڭ ارتىندا تۇرعان دٶكەيلەر جاقسى ٶمٸر سٷرۋٸ ٷشٸن بٷكٸل حالىق قينالاتىن بولادى.
