Dúniejúzilik bank Strategiialyq josparlaý jáne reforma agenttigimen birlesip ázirlegen "Qazaqstandaǵy kedeilik pen teńdikti baǵalaý" baiandamasyn jariialady. Bul arada Dúniejúzilik bank (DB) paidalanatyn esepteý tásili Qazaqstannan bólek ekenin basa aita ketelik. Máselen, DB esebinde 2021 jyly Qazaqstandaǵy kedeilik deńgeii 8,5% delinse, bizdiń ulttyq biýro ol kezde ony 5,3% dep kórsetken. Sondai-aq elimizdegi sońǵy 15 jyldaǵy kedeilik dinamikasyn zerttegen baiandamada halyqaralyq qarjy uiymy halyqtyń osal tobynyń demeýshi quraly bolyp tabylatyn ataýly kómekten sybailas jemqorlyq quram tapqan, dep jazady Dalanews.kz.
"Teńsizdik, ásirese aimaqtar kontekstinde, sondai-aq "qala-aýyl" bóliminde ósýde. Sonymen birge, Dúniejúzilik bank úkimettiń áleýmettik kómek kórsetýge jumsaǵan kúsh-jigeri men shyǵystaryn oń baǵalap, olardyń deńgeii salystyrmaly túrde joǵary ekenin atap ótti. Kedeilik pen teńsizdikpen kúresýdiń tiimdi quraldary zeinetaqy, balalar járdemaqysy jáne memlekettik járdemaqy ekeni atap kórsetiledi. Ataýly áleýmettik kómek negizgi ataýly qural bola otyryp, eldegi kedeilikti tómendetýge óte az áser etýde. Bul jaǵdaidyń sebebi, DB málimetinshe, onyń basqa tólemdermen salystyrǵanda tómen deńgeii. Sonymen qatar, áleýmettik kómektiń máselesi onyń ámbebaptyǵy men jetkiliksiz ataýlylyǵynda ekeni aitylady. Jalpy, áleýmettik tólemder men járdemaqylar halyqtyń eń osal toptaryna jete bermeitini atap kórsetilgen. Esepke sáikes, áleýmettik aýdarymdardyń tek 31%-y eń kedei úi sharýashylyqtaryna jiberilse, qalǵan bóligi tabysy joǵary úi sharýashylyqtaryna bólingen", dep jazady Halyk Finance Taldaý ortalyǵy sarapshysy Mádina Qabjalalova
Qoldanystaǵy júieniń tiimdiligin arttyrýdyń negizgi áleýeti - áleýmettik kómek quraldaryn halyqtyń shynaiy áleýmettik osal toptary alatyndai etip qaita bólý mehanizmin jetildirý.
"Al bul jerde, bizdiń oiymyzsha, baiandamada biýdjettik interventsiialar arqyly kedeilikpen kúresýdiń negizgi quraly retinde áleýmettik problemalar men fiskaldyq saiasat jaqsy taldanyp, integratsiialanǵan. Osy taldaýdyń nátijeleri jeke tabys salyǵynyń progressivti shkalasyn engizý jáne kómek alýshylardyń pýlyn neǵurlym muqiiat taldaý arqyly maqsatty jáne fiskaldyq keńistikti aitarlyqtai jaqsartýǵa bolatynyn kórsetti. Sonymen qatar, baiandamada biýdjet qarajatyn paidalana otyryp, elimizde janar-jaǵarmai men kommýnaldyq qyzmetterdi sýbsidiialaýdy azaitý usynylady. Osy jeńildikterdi halyqtyń muqtaj bóligi úshin qoljetimdi etý úshin qomaqty memlekettik qarajat jumsalyp, 2021 jyly mundai sýbsidiialar kólemi JIÓ-niń 2,8 paiyzyn qurasa, negizgi benefitsiarlar aýqatty úi sharýashylyqtary bolyp shyǵýy, paradoks. Bul mundai orasan zor biýdjetter kedeilerdi is júzinde qoldamai, tiimsiz jumsalyp jatqanyn jáne olardy joiý aqshany únemdeýge jáne ony áleýmettik teńdik pen úi sharýashylyqtaryn áleýmettik qorǵaýdy jaqsartý úshin shynymen qajet sharalarǵa baǵyttaýǵa kómektesetinin bildiredi", - deidi Halyk Finance sarapshysy.
Árine, kedeishilikpen kúreste Qazaqstannyń nátijeli jumystary da atalǵan baiandamada keńinen qamtylypty. Máselen, Dúniejúzilik banktiń esebinde Qazaqstannyń 2006 jyldan beri kedeishilik deńgeiiniń aitarlyqtai tómendeýine qol jetkizilgeni kórsetilgen: 49,5%-dan (!) 2021 jyly 8,5%-ǵa deiin. Bul rette kedeishilikti tómendetý dinamikasy ekonomikalyq ósý dinamikasymen óte tyǵyz bailanysty. Osylaisha, kedeilikti azaitý úsh kezeńde júzege asty:
- birinshi kezeń - ekonomika jylyna orta eseppen 7% ósken 2006-2013 jyldary – 49,5%-dan 11,1%-ǵa deiin jyldam qysqarý;
- ekinshi kezeń - dúniejúzilik taýar naryqtaryndaǵy kúizelis pen ekonomikalyq quldyraý onyń deńgeiin 20,2%-ǵa deiin ulǵaitqan 2013 jyldan 2016 jylǵa deiin kedeishiliktiń artýy;
- úshinshi kezeń - kedeishilikti tómendetýdiń báseńdeýi: COVID jáne tómen ekonomikalyq ósimniń basqa da sebepteri 2021 jyly 8,5%-ǵa jetken kedeiliktiń jyldam tómendeýine jol bermedi.
Bul rette bank qala (6,6%) men aýyldyq (11,4%), sondai-aq osy kórsetkish boiynsha Túrkistan kósh bastap turǵan oblystar (24%) arasyndaǵy ortasha deńgeide tereń aiyrmashylyqtyń saqtalýyn atap kórsetken.
Dúniejúzilik banktiń esebinde kedeilik profiliniń egjei-tegjeili taldaýy berilgen, ol halyqtyń kedei sanatyna jatqyzylýy múmkin bóliginiń naqty sipattamasyn beredi. Kedeilerdiń absoliýtti sany halyqtyń barlyq toptary boiynsha tómendegenimen, sońǵy 15 jylda kedeilik qurylymy aitarlyqtai ózgeristerge ushyrady.
"Balalar kedeiliginiń úlesi aitarlyqtai ósti: 2006 jylǵy 27%-dan 2021 jyly 40%-ǵa deiin, sondai-aq úsh jáne odan da kóp balasy bar otbasylar (25%-dan 44%-ǵa deiin). Bul, eń aldymen, eldegi demografiialyq protsesterge bailanysty, óitkeni osy kezeńde týý kórsetkishi aitarlyqtai artqan", - deidi sarapshy.
Dúniejúzilik bank pen Strategiialyq josparlaý jáne reforma agenttigi janyndaǵy Ulttyq statistika biýrosynyń kedeilikti baǵalaýdaǵy sáikessizdikterge bólek toqtalýymyz kerek. USB málimetteri boiynsha, 2021 jyly kedeishilik deńgeii 5,3% bolsa, Dúniejúzilik bank bul kórsetkishti 8,5% quraidy...
"Bul jerde Dúniejúzilik banktiń osy baiandamada anyqtaǵan 8,5 paiyzy da eldegi kedeilik jaǵdaiyn tolyq kórsetpeýi múmkin ekenin atap ótkimiz keledi. Esepteý AQSh-ta birdei taýarlar jinaǵyn satyp alatyn somany qaita esepteitin satyp alý qabileti paritetin paidalanady. Mysaly, Dúniejúzilik banktiń taǵy bir jazbasy 2018 jyly kedeilik deńgeii 14,3%-dy quraǵanyn atap ótedi, al biz taldaǵan Dúniejúzilik banktiń kedeilik esebinde bul baǵalaý 2018 jyly shamamen 11%-dy quraidy. Bul, tipti bir mekemeniń ózinde baǵalaýda birshama alshaqtyq bar ekenin kórsetedi. Biraq biz birjaqty qorytyndy jasai alamyz: USB anyqtaǵan kedeishilikti baǵalaý kedeilik deńgeiin tómendetedi jáne ony qaita qaraý kerek. SJjRA habarlaǵandai, bul kelesi jyldyń basynda oryn alýy múmkin — kedeilik shegi ómir súrý qunyna emes, ortasha tabysqa negizdelip esepteletin bolady, bul kórsetkish senimdiligin arttyrýy múmkin", - deidi Qabjalalova.
Dúniejúzilik banktiń esebine sáikes, Qazaqstandaǵy kedeilikpen kúrestegi basty másele áleýmettik tólemder men járdemaqylardyń halyqtyń eń osal toptaryna jete bermeidi. Esepke sáikes, áleýmettik aýdarymdardyń 31%-y eń kedei otbasylarǵa (10%), al qalǵany tabysy joǵary úi sharýashylyqtaryna bólinedi. Osylaisha, áleýmettik kómekti ataýly etý máselesi týyndap otyr.
"Baiandamada áleýmettik kómekke jumsalatyn shyǵyndar salystyrmaly túrde joǵary bolǵanymen, onyń tiimdiligi men kedeilikke áseri aitarlyqtai shekteýli ekeni anyqtaldy. Bul jerde biz áleýmettik kómek kórsetý shyǵyndary salystyrmaly túrde joǵary bolǵanymen, olardyń kópshiligi zeinetaqyǵa bólingenin, al salystyrmaly elderde zeinetaqy júieleriniń yntymaqtastyǵy áldeqaida tómen ekenin, al memleket zeinetaqy tólemderiniń 90 paiyzyn jabýǵa mindetti emestigin qosa aita ketelik", - deidi sarapshy.
Ataýly áleýmettik kómek kedeishilikpen kúresýdiń eń ataýly quraly bolyp tabylady.
"Biz AÁK máselelerin, sondai-aq Qazaqstandaǵy kedeishilikke qatysty basqa da problemalardy birneshe ret aittyq. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý ministrliginiń biýdjeti boiynsha 2023 jyly AÁK boiynsha shamamen 65 mlrd teńge tólengen. 600 myńǵa jýyq adam AÁK alady, al 2023 jyly ortasha ailyq tólem 7 968 teńge boldy. Bul áleýmettik qorǵaýǵa jumsalatyn jalpy shyǵystardyń 1%-dan sál astamyn quraidy, bul óte az úles. Kóptegen eýropalyq elderde kez kelgen balalar sany bar barlyq otbasylar járdemaqy alady, mysaly, Germaniiada aiyna bir balaǵa shamamen 250 evrony quraidy. Sonymen qatar, EO-da balalardyń sanyna nemese otbasynyń tabysyna bailanysty emes keshendi qoldaý júiesine kóshý bar, mysaly, Polshada olar ekinshi jáne odan keiingi balalar úshin tólemder júiesinen aýysqan. Sonymen qatar, eń gúldengen elderde Niderlandydaǵydai bala eseigen saiyn tólemder kóbeiedi. Sonymen qatar, Dúniejúzilik bank esebin taldaý kedeilik qurylymy balalar úlesin arttyrý paidasyna ózgergenin kórsetti, sondyqtan biz joǵaryda usynǵan sharalar bir jaǵynan ámbebap, al ekinshi jaǵynan maqsatty jáne eldegi balalar kedeiligin aitarlyqtai tómendetýi múmkin".
