Basylym Qazaqstandy otyz jylǵa jýyq basqarǵan Nursultan Nazarbaevty óz zamanynan ozyp týǵan dep, oǵan Orta Aziianyń Den Siaopini degen
baǵa beredi. Zamanaýi qazaq memleketiniń negizin qalaǵan qairatker retinde sýrettep, Batys pen Reseidiń tilin taba bilgen tisqaqqan saiasatkerge balaidy. Halyqaralyq qatynasta dúrdaraz taraptardyń dialog ornatýyna atsalysqan azdy-kópti eńbegin eske alady. Maqala avtorynyń pikirinshe Nur-Sultan Aq Úi men Kremldiń kelissóz alańyna ainalýy qajet.
“Alpaýyt elder dialog alańyn shyǵysqa qarai oiystyrýdy oilaǵany jón. Baiden Pýtinmen pátýalasýǵa qarsy emes. Túnekúngi málimdemesinen keiin raiynan qaityp, Kremlmen kelissóz júrgizýge ázirligin ańǵartty. Amerika-Resei májilisin ótkizý ál ázir asa aktýaldy”, – deidi britan basylymy.
Buǵan deiin Pýtin men Baidenniń kezdesýi Eýropanyń bir elinde ótedi degen aqparat taraǵan-dy. Independent málimetinshe muny Resei taraby qup kórmei otyr.
Kreml kelissóz júrgizýde geosaiasi aitys-tartystan alshaq jatqan aimaqty tańdaǵysy keledi. Úlken jetiliktiń júzdesýinen keiin Pýtin pen Baidenniń qai jerde kezdeseri naqty belgilenýi tiis.
“Osy jolǵy Resei - Amerika sammitiniń formaty qyrǵi-qabaq kezeńdi eske salmaýy kerek. Sondyqtan bul kezdesý Jeneva, Vena nemese Helsinkiden aýlaǵyraq jerde ótkeni jón.
Geosaiasi diskýssiiaǵa Qazaqstannyń astanasy Nur-Sultan qalasy qolaily oryn. Birinshiden mundai joǵary deńgeidegi shara ótkizip mashyqtanǵany bar, ekinshiden kópvektorly baǵdarǵa adal, álgi strategiiadan áli kúnge ainymai keledi.
Nur-Sultan naǵyz neitraldy aimaq”, – dep tujyrymdaidy britan basylymy.
Independent-tiń paiymdaýynsha Baiden pen Pýtin Nur-Sultanda toqailassa, bul basqa da alpaýyt elderge oi salady.
Saiasi kelissóz júrgizer dialog alańynyń órisi keńeiip, ilgeridegi Jeneva men Venaǵa balama paida bolmaq.
Britan basylymy Qazaqstan Eýraziialyq ekonomikalyq odaqqa múshe bolǵanmen, Reseidiń aitqanyna baǵyna bermeidi esepteidi.
“Qazaqstan biligi alysty boljai biledi. Máskeýdiń menshigindegi odaqtyń múshesi bolsa da Reseidiń aldynda bas shulǵi bermeidi. Beijińmen de berik bailanys ornatqan. Qazaqstan ekonomikasyndaǵy Qytaidyń úlesi Reseidiń kórsetkishin on oraidy. Qazaqstannyń saiasi elitasy Qytai men Reseidiń yqpal etý aimaǵyn belgili bir mejeden asyrmaidy.
Odaqtasy bolsa da Reseidiń kórshisine degen syi-qurmeti syn kótermeidi. Túneýkúni birneshe reseilik sheneýnik qazaq territoriiasyna kóz alartyp, agressiiaǵa toly málimdeme jasady. Artynan buǵan qatysty Reseidiń Syrtqy ister ministri pikir bildirip, álgilerdiń sózin jýyp-shaiǵan boldy.
Qazaqstanda Qytai yqpaly kúsheiip jatqany jasyryn emes. Bul másele qazaqtardy tolǵandyryp otyr”, – dep túiindegen eken britan basylym.
Al Tuńǵysh prezidenttiń Qazaqstan tarihyndaǵy ornyna alabóten toqtalypty.
Independent aitýynsha Nazarbaev bir kezderi KSRO koloniiasy bolǵan elden zamanaýi qazaq memleketiniń irgesin qalaǵan. Postkeńestik keńistikte alys-jaqyn sanasatyn tabysty memleket qurǵan.
Kremlmen integratsiiaǵa ket ári emesin aitqanmen, Batys baǵytty da umytpai, tarazy basyn teń ustaýǵa umtylǵan.
“Nazarbaevtyń tusynda Qazaqstan Eýropanyń áriptestik jáne qaýipsizdik uiymyna kirdi. 2010 jyly bul uiymǵa tóraǵalyq etti. Budan bólek ózge de transatlanttyq jáne eýropalyq uiymdardyń músheligine ótti.
Nur-Sultan pen Batys elderiniń ekonomikalyq hám qarjylyq bailanysy tereńge ketken. Dál qazir Qazaqstan eksporttyń teń jartysyna jýyǵyn Eýropaǵa jóneltip otyrǵan Orta Aziiadaǵy jalǵyz el”, – deidi Independent.
Britan basylymy Qazaqstannyń aimaqtyq qaýipsizdikke qumbyl kóńil bóletinin basa aitady. Amerika áskeri aýǵan jerinen tolyq shyqsa da, terrorizmmen kúres kún tártibinen túspeidi. Osy jaǵdaida Nur-Sultannyń Batys elderiniń aimaqtaǵy birden-bir odaqtasy atanar múmkindigi bar.
Independent Qazaqstannyń qazirgi prezidenti Qasym-Jomart Toqaev Aq úi pen Kremldi sabyrǵa shaqyryp, eki el arasyndaǵy kikiljińdi báseńdetýi múmkin dep boljaidy.
“Nazarbaev Orta Aziianyń Den Siaopini bolsa, eldiń qazirgi basshysy Qasym-Jomart Toqaev kánigi diplomat, kelissóz júrgizýde qatelik jibermeitin tájiribeli maman.
Nur-Sultanǵa mundai deńgeidegi sammit ótkizý tańsyq emes. Osydan alty jyl buryn dál osy jerde Iran iadrolyq baǵdarlamasy tóńiregindegi birlesken is-qimyl boiynsha kelissózge qol qoiylǵan-tyn.
Nur-Sultan Siriiadaǵy ahýaldy retteýge de atsalysty. “Astana protsesi” dep atalǵan basqosý Siriiadaǵy baqtalas partiialardy bir ústeldiń basyna jidy. Sóitip azamattyq soǵystyń aldyn-alyp, máseleni beibit túrde retteýge kúsh saldy.
Pýtin men Baidenniń kelissózi Qazaqstan astanasynda ótse, bul Beijińge de oi salary anyq. Onyń ústine Batys basshylary da bul elde ózderin bóten sezinbeidi. Reseidiń qaita oianǵan imperlik tábeti men Qytaidyń ekonomikalyq órleýin, Ýkrainadaǵy ahýal men Palestinadaǵy krizisti Orta Aziianyń qaq ortasynda ornalasqan Qazaqstan astanasynda talqylasa nesi aiyp?!”, – deidi Independent.
…
Bul maqala Qazaqstan úkimetiniń tapsyrysymen jazylýy ábden múmkin.
Britan basylymynyń bizge tegin jarnama jasaýy birinshiden naryq zańyna qaishy.
Ekinshiden Nazarbaevtyń maqtaýyn asyryp, ony Den Seiapinmen salystyrýy kóńildegi kúdikti qoiýlata túsedi.
Basylymnyń turaqty aýditoriiasy Independent-tiń Qazaqstanǵa qatysty ritorikasy kúrt ózgergenin birden ańǵarary anyq.
Bir jyldary Qazaqstandaǵy sailaýdy synap, biliktiń bir adamnyń qolynda shoǵyrlanǵanyn ashyp jazǵan Independent-tiń aiaqasty qubylýy beker bolmasa kerek.
Maqalany tapsyryspen jazyldy deýimizge sheteldik basylymdarǵa suhbat berýge qulshynyp turatyn biliktegi tendentsiia da túrtki bolyp otyr.
Qatelespesek osydan 6 jyl buryn sol tusta Ulttyq bankti basqaryp turǵan Qairat Kelimbetov Blýmberge maqala berip, Qazaqstandy Orta Aziianyń Singapýrine teńegen edi.
Buǵan Dalanews.kz jaýap qatyp, Kelimbetov qai elde ómir súredi degen syni maqala jariialaǵan.
Al britan basylymynda jaryq kórgen dúnieniń quny qansha boldy? Odan buryn dál qazirgi shaqta sammit ótkizip alashapqyn bolýdyń qajeti bar ma? Pýtin men Baidendi kútýge jumsalatyn qarajatty budan góri paidaly, saýapty iske baǵyttasa bolmas pa?
Jaraidy, tapsyrys emes, britan basylymnyń bizge kóńili tústi delik.
Sammit, konferentsiia ataýlyǵa tyiym salǵan Toqaev bul usynystan bas tarta ma, álde "Baidendi Nur-Sultanda qarsy alaiyq" dep qylqyldaǵan kórshisiniń qabaǵyna qarai ma?..
Ázirlegen, Dýman BYQAI
