Ol oryssha sóilegende onyń asqan sheshendigine, oi júiesiniń, logikasynyń jampozdyǵyna, biik bilimdiligine eń ziialymyn degen orystardyń ózi tań qalyp, tańdai qaǵar edi.
Biraq ol oryssha oqyǵan basqa kóptegen qazaqtar siiaqty qazaq tilinen bezingen joq.
Onyń orys dostary óte kóp edi...
Ol adamnyń ultyna emes, aqyl-parasatyna, adamgershiligine qarai baǵalaityn.
Al óz halqyn, óz qazaǵyn aǵynan jaryla, janyndai jaqsy kórdi. Onyń ótkenin, qazirgisin, bolashaǵyn oilap, qairat qyldy, kúresti.
«Jeńiske tek rýhtyń kúshtiligimen ǵana jetýge bolady», — deidi Baýyrjan Momyshuly. Ol halyqtyń, urpaqtyń rýhy synbaýyn armandaidy.
«Qoiandy qamys óltiredi, erdi namys óltiredi» degen danalyq sóz qazaqtyń rýh týraly, jaýyngerlik bolmys týraly biik filosofiiasy. Ony basqalardan kezdestire bermeisińder» deidi Baýyrjan Momyshuly.
Rýh týraly osyndai ozyq filosofiiasy bar halyq týraly «keibir sheshen symaqtar»: «Biz mal edik, qarańǵy edik», — degende meniń ashý-yzam keledi, — deidi Baýyrjan.
Muny ol sonaý soǵys jyldary aitty. Al óz halqy týraly mundai
qorlaý sózdi dál qazir aityp júrgenderdi qara jer qalai ǵana kóterip júr deseńizshi!
«Oktiabr revoliýtsiiasyna deiin qazaqtyń eki-aq paiyzy saýatty edi, qalǵandary sý qarańǵy degendi» bizdiń ziialy degenderimiz, bilik basy degenderimiz kúni keshege deiin óz baiandamalarynyń ózegi etip aityp keledi. Áli kúnge deiin aitatyndar bar.
Al Baýyrjan Momyshuly sol soǵys jyldarynyń ózinde: «Kenesarydan onyń kózqarasynyń Marks kózqarasymen sáikes kelýin talap etýge bolmaidy», — dep aidai álemge jar saldy.
Osydan keiin Máskeý, Máskeýdiń Qazaqstandaǵy qolshoqparlary Baýyrjan Momyshulyn qaidan jaqsy kóre qoisyn. Búkil keńestik ideologiia, kúlli úgit-nasihat bir jaq. Baýyrjan Momyshuly bir jaq. Noqtaǵa basy syimaǵan degen osy bolady.
Baýyrjan Momyshuly sol kezde aitty:
«Eger bizder kazak halqynyń barlyq jaqsy dástúrlerin keregi joq dep qýalaityn bolsaq, ata-babalarymyzdyń kim ekenin bilmeitin bolsaq, munyń ózi paida bere qoiar ma eken?» — deidi.
Ótkendi jermen-jeksen etý – bolashaq urpaqty máńgúrttikke alyp baratynyn Baýyrjan Momyshuly budan alpys jyldai buryn aityp qatań eskertti.
1943 jyly 8- naýryzda Baýyrjan Qazaq KSR Halyq Komissarlary Keńesiniń tóraǵasy Nurtas Ońdasynovqa maidannan hat jazdy.
Sonda ol men jaýdy jairatyp jatyrmyn, men ataqty batyrmyn demeidi. Respýblika basshysyna halyq taǵdyryna arasha túsýdi amanat qylady.
«Asyq, shilik, jasyrynbaq oinaý; jarys, kúres, aqsúiek oinaý jastardy eptilikke, sheberlikke, ailakerlikke, mergendikke, shiraqtyqqa, tabandylyqqa... tárbieleidi.
Qazaq halqynyń ótken tarihyndaǵy barlyq jaqsy dástúrler búgingi tańda kaita saltanat qurýǵa tiis. Halyq danalyǵynyń altyn qazynasy bizdiń jetistigimizge ainalyp, bilimimiz ben tájiribemizdi baiytyp, isterimizge qolǵabys jasaýǵa tiis».
Dál sol kezde, 1943 jyly myna men úshinshi synypta oqýshy edim. Soǵystyń sormańdai balalarynyń biri edim. Asyq oinasaq muǵalim ursatyn, brigadir: «e, asyqta basyń qalǵyr» dep qýalap jumysqa salatyn.
Al Baýyrjan Momyshuly bolsa, Úkimet basshysyna balalardy shynyqtyr, shirat, shymyr et dep otyr.
Ol endi soǵys kezi dedik. Al dál qazir she? Baýyrjan Momyshulynyń osy ósieti osy kúngi Úkimetke de óte - móte qatysty.
Esiter qulaq, túsiner júrek, paiymdar aqyl-oi bolsa, Baýyrjan Momyshuly aitýyndai -aq aitty.
«Kókpar, báige, aýdaryspaq batyldyqqa, eptilikke, bulshyq etti shynyqtyratyn, qumarlyqty oiatar, eseppen táýekelge bel bailaýǵa, tipti óziniń ary men ataǵy úshin ólimge bas tigýge deiin baratyn dástúrli ulttyq sporttyq oiyndar...
Bizdiń shoqynǵandar bul igi dástúrlerdi kúni ótken nárse dep qarap, jaýyngerlik qasietti tárbieleý isine qoldanýǵa mensinbei, elemei, tipti kúni búginge deiin ótken predsedateldiń ústelinde otyrǵan, memlekettik turǵyda otyrǵan, memlekettik turǵyda oilai almaityn adamdar qýdalap keldi».
Baýyrjan Momyshulynyń ult, urpaq taǵdyryna bailanysty osy hatyna Nurtas Ońdasynov jaýap berdi me, bermedi me — ony biz bilmeimiz. Biraq aqiqat aitady: bul hat tek Ońdasynovqa ǵana arnalmaǵan. Memleket, Úkimet tizginin ustaityn keleshek basshylarǵa da arnalǵan.
«Tárbie jumysyndaǵy osyndai soraqy jańsaqtyqtyń saldarynan jastardyń keibir bóligi adam tanymastai ádepsiz, jeńil oily, nashar, ebedeisiz, qopal bolyp ósip keledi; tipti sý júrek, qajyrsyz, bas qamyn ǵana oilaityndar ushyrasady».
Baýyrjan Momyshuly bul qasiretti jazǵaly beri jarty ǵasyrdan áldeqashan asyp ketti.
Osy dert asqyndamasa, azaiǵan joq. Demek Baýyrjan ósieti el qamyn, bolashaq qamyn oilaimyn dese,ULT NAMYSYN qorǵaimyn dese, adamdardy azdyrmai, tozdyrmai, asyldandyrýǵa asa zer salǵany kerek-aq qoi.
Dál qazir mal tuqymyn asyldandyraiyq degen sóz jii aityla bastady. Al adam tuqymyn, ult násilin asyldandyraiyq dep eshkim jaq ashpaidy.
Jármeńke jarysynda 51 put kirdiń tasyn kótergen Balýan Sholaq qaida?!
Kúreste álem chempiony atanǵan Qajymuqan qaida?!
«Aýzy túkti» dushpandaryn laktaiyn baqyrtqan Imanjúsip qaida?!
Olar qiialdan jasalǵan ertegilerdiń keiipkerleri emes; olardyń kózin kórgender biren-saran bolsa da áli de bar ǵoi. Osyndai asyl súiek darabozdardy týǵyzǵan qazaq halqy ornynda, óz Otanynda otyr ǵoi. Halyq asyldardy týǵyzbaýy múmkin ǵoi. Tek olardy izdep taýyp, baýlý úshin basshylarda iman, yqylas, yjdahat, namys bolýy kerek...
— Ultshyl, — dedi.
Ultshyldyǵy — patriottyǵy, Otansúigishtigi, ult súierligi.
— Basyna noqta saldyrmaidy, aitqanyńa kónbeidi, aidaýyńa júrmeidi, — dedi qyzyl diktator.
Baýyrjan Momyshuly Ókimettiń ótirikshildiginen jeridi. Konstitýtsiiada bári ádemi: odaqtas respýblikalardyń bári teń pravoly, bári mamyrajai. Al shyndyǵynda barlyq respýblikalardy, barlyq ulttardy jappai orystandyrý saiasaty júrdi, bailyqtyń bárin Máskeý tartyp aldy. Qazaq emes, qyrǵyz emes, tatar emes, bashqurt emes, «keńes halqy» degen shyqty.
— Baýyrjan qoǵamnan tysqary turǵan adam, qoǵamnan tysqary tek aiýan ǵana bolady, — dep keńirdekterin soza, qyzyl diktatorǵa jaǵympazdana aiqailady.
Baýyrjan ondailar týraly:
— Meniń jaýlarym kóp. Jaý taýyp alýym ońai. Biraq baiybyna barsaq, olar maǵan jaý da emes. Men olardyń ózderimen emes, olardyń boilaryndaǵy merezben kúrestim, — dedi. — Munymdy az ǵana adamdar bolmasa, kóbisi túsingen joq. Ágáraki, rýhani kór soqyrlar meni jaý sanasa, meili, solai-aq bolsyn. Olardyń áýenine tóńkerilip, men ózimniń aq jolymnan qaitpaq emespin. Men qudaidan jaýdyń shirikterin emes, irilerin tiledim. Biraq taǵdyr maǵan dostardyń alyptaryn, dushpandardyń baqa-shaianyn buiyrtty. Al naǵyz jaýlardy men soǵysta ǵana kórdim.
Mine, Baýyrjannyń kredosy, ǵumyrynyń maqsat - muraty, myq shegesi.
Sherhan MURTAZA, jazýshy
«Aqyndar men Ákimder» jinaǵyndaǵy
«Rýh pen namystyń tóresi» maqalasynan yqshamdalyp alyndy
Мақаланы көшіріп басарда гиперсілтемесін көрсетуге міндеттісіз.
