Nelikten zorlyq kórgen balalardyń kóbi únsiz qalady? Eresekter qandai belgilerdi baiqamai júr? Sýdia, Qazaq Expert Club zań máseleleri jónindegi sarapshysy Dinara Quiqabaeva balalarǵa qarsy jasalatyn jynystyq sipattaǵy qylmystardyń sebepteri men olardyń aldyn alýda eresekterdiń jaýapkershiligi týraly aitty, dep habarlaidy dalanews.kz.
Qazaqstan Respýblikasy Bas prokýratýrasynyń málimetinshe, keiingi úsh jylda elimizde kámeletke tolmaǵandardyń jynystyq qol suǵylmaýshylyǵyna qarsy 2,5 myńnan astam qylmys tirkelgen. Onyń ishinde 2023 jyly – 876, 2024 jyly da dál osynsha qylmys tirkelgen. Al 2025 jyly bul kórsetkish 9,6 paiyz tómendep, 790 jaǵdaidy quraǵan.
Alaida sýdia Quiqabaevanyń aitýynsha, resmi statistika quqyq qorǵaý organdaryna belgili bolǵan qylmystardy ǵana qamtidy.
Onyń sózinshe, mundai qylmystardyń edáýir bóligin balanyń eń jaqyn ortasyndaǵy adamdar jasaidy. Kóp jaǵdaida mundai oqiǵalar bala ózin qaýipsiz sezinýi tiis óz úiinde bolyp jatady.
“Qoǵam balalardyń qaýipsizdigi týraly sóz qozǵaǵanda, kóbine: “Bala nege úndemedi?” degen suraq qoiady. Menińshe, budan da mańyzdy suraq bar. Ol – “Nege eresekter muny baiqamady?” degen saýal.
Biz balalarǵa beitanys adamdarmen sóilespeýdi, kóshede saq bolýdy, bógdeniń kóligine otyrmaýdy úiretemiz. Munyń bári, árine, óte mańyzdy. Biraq sot tájiribesi kórsetkendei, qaýip árdaiym syrttan kelmeidi”, – deidi Dinara Quiqabaeva.
Kóp jyldyq sýdialyq tájiribesinde ol mundai isterde sottyń oqiǵanyń sońǵy kezeńine ǵana kýá bolatynyn túsingen.
Óitkeni is sotqa jetkende qylmys áldeqashan jasalyp qoiady. Bala aýyr psihologiialyq soqqyny bastan ótkeredi. Al eresekterdiń kókeiinde “Munyń aldyn alýǵa bolar ma edi?” bir ǵana suraq qalady.
Sýdianyń aitýynsha, kóptegen jaǵdaida bul suraqtyń jaýaby – “iá”.
Balalar bastan ótkergen jaǵdaiyn kóbine ashyq aityp bere almaidy. Óitkeni qorqynysh, uiat nemese kiná sezimin sózben jetkizý olarǵa ońai emes. Biraq olar muny kóbine minez-qulqy arqyly bildiredi.
“Bala tuiyqtalyp ketedi, uiqysy buzylady, belgili bir adamnan qashqaqtai bastaidy nemese buryn ózin erkin sezingen jerge barýdan aiaq astynan bas tartady. Árine, mundai ózgeristerdiń bári birdei qylmystyń belgisi emes. Biraq kez kelgen jaǵdaida bul – eresekterdiń erekshe qyraǵylyq tanytýy qajet ekenin bildiretin dabyl. Keide dál osylai bala kómek suraýǵa tyrysady”, – deidi sarapshy.
Dinara Quiqabaeva sýdia bolyp eńbek etken jyldary bir suraqqa qaita-qaita oralatynyn aitady. Ol – oqiǵanyń órbýin ne ózgerte alar edi?
Onyń pikirinshe, munyń jaýaby kóbine kúrdeli quqyqtyq tetikterge bailanysty emes.
“Kóp jaǵdaida bireýdiń balaǵa muqiiat nazar aýdarýy, onyń sózin eleýsiz qaldyrmaýy, minez-qulqyndaǵy ózgeristerge beijai qaramaýy nemese jai ǵana aralasýǵa batyly jetýi jetkilikti bolar edi”, – deidi sýdia.
Sarapshynyń aitýynsha, memleket kámeletke tolmaǵandardy qorǵaý baǵytyndaǵy sharalardy kezeń-kezeńimen kúsheitip, zańnamany jetildirip, balalarǵa qarsy jasalatyn qylmystar úshin jaýapkershilikti qatańdatyp keledi. Alaida zańnyń múmkindigi sheksiz emes.
“Bir nárseni túsiný mańyzdy. Zań qylmys jasalǵannan keiin ǵana iske qosylady. Al balany shynaiy qorǵaý áldeqaida erterek bastalýy tiis. Ol – otbasynda, mektepte, balabaqshada, sport sektsiiasynda, dárigerdiń qabyldaýynda. Qysqasy, balanyń janynda onyń boiyndaǵy alańdatarlyq belgilerdi baiqai alatyn kez kelgen eresek adamnyń qasynda bastalady”, – deidi ol.
Sýdianyń pikirinshe, eń kúrdeli máselelerdiń biri – jaqyndarynyń únsiz qalýy.
Qoǵamda kóp jaǵdaida “Nelikten anasy birden politsiiaǵa júginbeidi?” degen suraq qoiylady.
Buǵan túrli sebep bolýy múmkin. Atap aitqanda, qorqynysh, qarjylai táýeldilik, týystardyń qysymy, otbasyn saqtap qalýǵa degen úmit nemese kómek alatynyna senbeý.
Alaida eresekter kúmándanyp júrgen ýaqytta bala qaýip-qaterdiń ortasynda ómir súrýin jalǵastyra beredi.
Bul máseleni resmi statistika da rastaidy.
2024 jyldyń ózinde ǵana balalardy tárbieleý jáne olardyń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi mindetterin tiisinshe oryndamaǵany úshin 99 myńǵa jýyq ata-ana ákimshilik jaýapkershilikke tartylǵan.
Al 2025 jyldyń alǵashqy toqsanynda kámeletke tolmaǵandardyń quqyqtaryna qol suǵýǵa bailanysty 7 myńnan astam ákimshilik quqyq buzýshylyq tirkelgen. Olardyń basym bóligi ata-analardyń nemese zańdy ókilderdiń balalardy tárbieleý men qorǵaý jónindegi mindetterin oryndamaýyna qatysty bolǵan.
Dinara Quiqabaevanyń aitýynsha, bul kórsetkishter balalardy qorǵaý isindegi eń ózekti máselelerdiń biri – eresekterdiń jaýapkershiligi ekenin kórsetedi.
Sonymen qatar sýdianyń aitýynsha, ata-analar oilaǵannan da kóp nárse istei alady.
“Bul úshin arnaiy zańgerlik bilimniń bolýy mindetti emes. Eń bastysy – balanyń jeke shekarasyn qurmetteý, onyń ishki qarsylyǵyn týdyratyn áreketterge májbúrlemeý, qaýipsizdik týraly sabyrmen sóilesý, minez-qulqyndaǵy kez kelgen ózgeriske muqiiat qaraý jáne eń mańyzdysy – úide senimge negizdelgen orta qalyptastyrý.
Bala qiyn jaǵdaiǵa tap bolǵanda, ózine senetinin, eshkimniń aiyptamaitynyn jáne mindetti túrde qorǵaitynyn anyq bilýi kerek”, – deidi sýdia.
Quiqabaeva ádil sot qylmysqa quqyqtyq baǵa berip, buzylǵan quqyqty qalpyna keltire alǵanymen, balanyń joǵaltqan qaýipsizdik sezimin qaitara almaitynyn atap ótti.
“Árbir shyǵarylǵan úkim – zardap shekken balany qorǵaýǵa baǵyttalǵan sheshim. Biraq shyn máninde balany qorǵaýdyń eń tiimdi joly – qylmys jasalmai turyp onyń aldyn alý.
Sondyqtan bul jerde eń mańyzdy mindet sotqa emes, balanyń janynda júrgen eresekterge júkteledi. Keide der kezinde qoiylǵan bir ǵana suraq bir adamnyń búkil ómirin ózgertip jiberýi múmkin”, – dep túiindedi sýdia.
