نەلٸكتەن زورلىق كٶرگەن بالالاردىڭ كٶبٸ ٷنسٸز قالادى? ەرەسەكتەر قانداي بەلگٸلەردٸ بايقاماي جٷر? سۋديا, Qazaq Expert Club زاڭ مەسەلەلەرٸ جٶنٸندەگٸ ساراپشىسى دينارا قۇيقاباەۆا بالالارعا قارسى جاسالاتىن جىنىستىق سيپاتتاعى قىلمىستاردىڭ سەبەپتەرٸ مەن ولاردىڭ الدىن الۋدا ەرەسەكتەردٸڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ تۋرالى ايتتى, دەپ حابارلايدى dalanews.kz.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى باس پروكۋراتۋراسىنىڭ مەلٸمەتٸنشە, كەيٸنگٸ ٷش جىلدا ەلٸمٸزدە كەمەلەتكە تولماعانداردىڭ جىنىستىق قول سۇعىلماۋشىلىعىنا قارسى 2,5 مىڭنان استام قىلمىس تٸركەلگەن. ونىڭ ٸشٸندە 2023 جىلى – 876, 2024 جىلى دا دەل وسىنشا قىلمىس تٸركەلگەن. ال 2025 جىلى بۇل كٶرسەتكٸش 9,6 پايىز تٶمەندەپ, 790 جاعدايدى قۇراعان.
الايدا سۋديا قۇيقاباەۆانىڭ ايتۋىنشا, رەسمي ستاتيستيكا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا بەلگٸلٸ بولعان قىلمىستاردى عانا قامتيدى.
ونىڭ سٶزٸنشە, مۇنداي قىلمىستاردىڭ ەدەۋٸر بٶلٸگٸن بالانىڭ ەڭ جاقىن ورتاسىنداعى ادامدار جاسايدى. كٶپ جاعدايدا مۇنداي وقيعالار بالا ٶزٸن قاۋٸپسٸز سەزٸنۋٸ تيٸس ٶز ٷيٸندە بولىپ جاتادى.
“قوعام بالالاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ تۋرالى سٶز قوزعاعاندا, كٶبٸنە: “بالا نەگە ٷندەمەدٸ?” دەگەن سۇراق قويادى. مەنٸڭشە, بۇدان دا ماڭىزدى سۇراق بار. ول – “نەگە ەرەسەكتەر مۇنى بايقامادى?” دەگەن ساۋال.
بٸز بالالارعا بەيتانىس ادامدارمەن سٶيلەسپەۋدٸ, كٶشەدە ساق بولۋدى, بٶگدەنٸڭ كٶلٸگٸنە وتىرماۋدى ٷيرەتەمٸز. مۇنىڭ بەرٸ, ەرينە, ٶتە ماڭىزدى. بٸراق سوت تەجٸريبەسٸ كٶرسەتكەندەي, قاۋٸپ ەردايىم سىرتتان كەلمەيدٸ”, – دەيدٸ دينارا قۇيقاباەۆا.
كٶپ جىلدىق سۋديالىق تەجٸريبەسٸندە ول مۇنداي ٸستەردە سوتتىڭ وقيعانىڭ سوڭعى كەزەڭٸنە عانا كۋە بولاتىنىن تٷسٸنگەن.
ٶيتكەنٸ ٸس سوتقا جەتكەندە قىلمىس ەلدەقاشان جاسالىپ قويادى. بالا اۋىر پسيحولوگييالىق سوققىنى باستان ٶتكەرەدٸ. ال ەرەسەكتەردٸڭ كٶكەيٸندە “مۇنىڭ الدىن الۋعا بولار ما ەدٸ?” بٸر عانا سۇراق قالادى.
سۋديانىڭ ايتۋىنشا, كٶپتەگەن جاعدايدا بۇل سۇراقتىڭ جاۋابى – “يە”.
بالالار باستان ٶتكەرگەن جاعدايىن كٶبٸنە اشىق ايتىپ بەرە المايدى. ٶيتكەنٸ قورقىنىش, ۇيات نەمەسە كٸنە سەزٸمٸن سٶزبەن جەتكٸزۋ ولارعا وڭاي ەمەس. بٸراق ولار مۇنى كٶبٸنە مٸنەز-قۇلقى ارقىلى بٸلدٸرەدٸ.
“بالا تۇيىقتالىپ كەتەدٸ, ۇيقىسى بۇزىلادى, بەلگٸلٸ بٸر ادامنان قاشقاقتاي باستايدى نەمەسە بۇرىن ٶزٸن ەركٸن سەزٸنگەن جەرگە بارۋدان اياق استىنان باس تارتادى. ەرينە, مۇنداي ٶزگەرٸستەردٸڭ بەرٸ بٸردەي قىلمىستىڭ بەلگٸسٸ ەمەس. بٸراق كەز كەلگەن جاعدايدا بۇل – ەرەسەكتەردٸڭ ەرەكشە قىراعىلىق تانىتۋى قاجەت ەكەنٸن بٸلدٸرەتٸن دابىل. كەيدە دەل وسىلاي بالا كٶمەك سۇراۋعا تىرىسادى”, – دەيدٸ ساراپشى.
دينارا قۇيقاباەۆا سۋديا بولىپ ەڭبەك ەتكەن جىلدارى بٸر سۇراققا قايتا-قايتا ورالاتىنىن ايتادى. ول – وقيعانىڭ ٶربۋٸن نە ٶزگەرتە الار ەدٸ?
ونىڭ پٸكٸرٸنشە, مۇنىڭ جاۋابى كٶبٸنە كٷردەلٸ قۇقىقتىق تەتٸكتەرگە بايلانىستى ەمەس.
“كٶپ جاعدايدا بٸرەۋدٸڭ بالاعا مۇقييات نازار اۋدارۋى, ونىڭ سٶزٸن ەلەۋسٸز قالدىرماۋى, مٸنەز-قۇلقىنداعى ٶزگەرٸستەرگە بەيجاي قاراماۋى نەمەسە جاي عانا ارالاسۋعا باتىلى جەتۋٸ جەتكٸلٸكتٸ بولار ەدٸ”, – دەيدٸ سۋديا.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت كەمەلەتكە تولماعانداردى قورعاۋ باعىتىنداعى شارالاردى كەزەڭ-كەزەڭٸمەن كٷشەيتٸپ, زاڭنامانى جەتٸلدٸرٸپ, بالالارعا قارسى جاسالاتىن قىلمىستار ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ قاتاڭداتىپ كەلەدٸ. الايدا زاڭنىڭ مٷمكٸندٸگٸ شەكسٸز ەمەس.
“بٸر نەرسەنٸ تٷسٸنۋ ماڭىزدى. زاڭ قىلمىس جاسالعاننان كەيٸن عانا ٸسكە قوسىلادى. ال بالانى شىنايى قورعاۋ ەلدەقايدا ەرتەرەك باستالۋى تيٸس. ول – وتباسىندا, مەكتەپتە, بالاباقشادا, سپورت سەكتسيياسىندا, دەرٸگەردٸڭ قابىلداۋىندا. قىسقاسى, بالانىڭ جانىندا ونىڭ بويىنداعى الاڭداتارلىق بەلگٸلەردٸ بايقاي الاتىن كەز كەلگەن ەرەسەك ادامنىڭ قاسىندا باستالادى”, – دەيدٸ ول.
سۋديانىڭ پٸكٸرٸنشە, ەڭ كٷردەلٸ مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ – جاقىندارىنىڭ ٷنسٸز قالۋى.
قوعامدا كٶپ جاعدايدا “نەلٸكتەن اناسى بٸردەن پوليتسيياعا جٷگٸنبەيدٸ?” دەگەن سۇراق قويىلادى.
بۇعان تٷرلٸ سەبەپ بولۋى مٷمكٸن. اتاپ ايتقاندا, قورقىنىش, قارجىلاي تەۋەلدٸلٸك, تۋىستاردىڭ قىسىمى, وتباسىن ساقتاپ قالۋعا دەگەن ٷمٸت نەمەسە كٶمەك الاتىنىنا سەنبەۋ.
الايدا ەرەسەكتەر كٷمەندانىپ جٷرگەن ۋاقىتتا بالا قاۋٸپ-قاتەردٸڭ ورتاسىندا ٶمٸر سٷرۋٸن جالعاستىرا بەرەدٸ.
بۇل مەسەلەنٸ رەسمي ستاتيستيكا دا راستايدى.
2024 جىلدىڭ ٶزٸندە عانا بالالاردى تەربيەلەۋ جەنە ولاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جٶنٸندەگٸ مٸندەتتەرٸن تيٸسٸنشە ورىنداماعانى ٷشٸن 99 مىڭعا جۋىق اتا-انا ەكٸمشٸلٸك جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلعان.
ال 2025 جىلدىڭ العاشقى توقسانىندا كەمەلەتكە تولماعانداردىڭ قۇقىقتارىنا قول سۇعۋعا بايلانىستى 7 مىڭنان استام ەكٸمشٸلٸك قۇقىق بۇزۋشىلىق تٸركەلگەن. ولاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ اتا-انالاردىڭ نەمەسە زاڭدى ٶكٸلدەردٸڭ بالالاردى تەربيەلەۋ مەن قورعاۋ جٶنٸندەگٸ مٸندەتتەرٸن ورىنداماۋىنا قاتىستى بولعان.
دينارا قۇيقاباەۆانىڭ ايتۋىنشا, بۇل كٶرسەتكٸشتەر بالالاردى قورعاۋ ٸسٸندەگٸ ەڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ – ەرەسەكتەردٸڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ.
سونىمەن قاتار سۋديانىڭ ايتۋىنشا, اتا-انالار ويلاعاننان دا كٶپ نەرسە ٸستەي الادى.
“بۇل ٷشٸن ارنايى زاڭگەرلٸك بٸلٸمنٸڭ بولۋى مٸندەتتٸ ەمەس. ەڭ باستىسى – بالانىڭ جەكە شەكاراسىن قۇرمەتتەۋ, ونىڭ ٸشكٸ قارسىلىعىن تۋدىراتىن ەرەكەتتەرگە مەجبٷرلەمەۋ, قاۋٸپسٸزدٸك تۋرالى سابىرمەن سٶيلەسۋ, مٸنەز-قۇلقىنداعى كەز كەلگەن ٶزگەرٸسكە مۇقييات قاراۋ جەنە ەڭ ماڭىزدىسى – ٷيدە سەنٸمگە نەگٸزدەلگەن ورتا قالىپتاستىرۋ.
بالا قيىن جاعدايعا تاپ بولعاندا, ٶزٸنە سەنەتٸنٸن, ەشكٸمنٸڭ ايىپتامايتىنىن جەنە مٸندەتتٸ تٷردە قورعايتىنىن انىق بٸلۋٸ كەرەك”, – دەيدٸ سۋديا.
قۇيقاباەۆا ەدٸل سوت قىلمىسقا قۇقىقتىق باعا بەرٸپ, بۇزىلعان قۇقىقتى قالپىنا كەلتٸرە العانىمەن, بالانىڭ جوعالتقان قاۋٸپسٸزدٸك سەزٸمٸن قايتارا المايتىنىن اتاپ ٶتتٸ.
“ەربٸر شىعارىلعان ٷكٸم – زارداپ شەككەن بالانى قورعاۋعا باعىتتالعان شەشٸم. بٸراق شىن مەنٸندە بالانى قورعاۋدىڭ ەڭ تيٸمدٸ جولى – قىلمىس جاسالماي تۇرىپ ونىڭ الدىن الۋ.
سوندىقتان بۇل جەردە ەڭ ماڭىزدى مٸندەت سوتقا ەمەس, بالانىڭ جانىندا جٷرگەن ەرەسەكتەرگە جٷكتەلەدٸ. كەيدە دەر كەزٸندە قويىلعان بٸر عانا سۇراق بٸر ادامنىڭ بٷكٸل ٶمٸرٸن ٶزگەرتٸپ جٸبەرۋٸ مٷمكٸن”, – دەپ تٷيٸندەدٸ سۋديا.
