Atap aitqanda, nemis avtonomiiasyn qurý ideiasy, Almaty oblysyndaǵy uiǵyr jáne basqa da aýdandarǵa derbestik berý máselesi jii kóteriletin jáne ol udaiy jappai narazylyq týdyratyn. 1991 jyldan keiingi postkeńestik elderde separatizm máselesi ýshyǵa tústi.
Atap aitqanda, Ázirbaijanda – Taýly Qarabaq, Grýziiada – Ońtústik Osetiia jáne Abhaziia, Reseide – Sheshenstan, Moldovada – Pridnestrove jáne Gagaýziia. Al Resei men Ýkraina qaqtyǵysy aýqymy men qarqyny jaǵynan árine bulardyń barlyǵyn basyp ozady.
Bul jerde erekshe aita ketetin másele bar. Eger ótken ǵasyrdaǵy bipoliarlyq álemde oryn alǵan qyrǵi-qabaq soǵys kezinde geosaiasi qaqtyǵys tek iadrolyq qarý jarysy men ideologiialyq nasihatta kórinis tapsa, búgingi álem kóp poliarly jáne aimaqtyq derjavalardyń qaqtyǵysy aldyńǵy orynǵa shyǵady. Bundai túzilim jaǵdaidy tipti shielenistire túsedi. Sebebi qaqtyǵysqa qatysýshylar sany kóp jáne olardyń árbirimen til tabysý óte qiyn.
Búgingi Qazaqstan úshin kez-kelgen «separatizm» kórinisi opat qylmai qoimaityn «obyrmen» teń. Al álemdegi bul qubylysty juqpaly indetpen salystyrýǵa bolady.
Búginde bul áreket jekelegen halyqtyń nemese aimaqtyń ózin-ózi daralaýynyń kórinisin bildirmeidi, búgingi jaǵdaidaǵy «separatizm» – álemdik saiasat pen nasihattyń quralyna ainalyp ketti. Al onyń saldary tek bir eldiń aýmaǵy úshin ǵana emes, onyń jaqyn kórshileri men strategiialyq seriktesteri úshin de joiqyn apatqa ákelýi múmkin. Kez-kelgen elde oryn alǵan ishki tartys pen qaqtyǵystyń saldary tek sol ýaqytta ǵana emes, onyń keleshegi úshin de qiyndyq týǵyza beredi. Ásirese eldiń ekonomikalyq damýyn artqa ketirip, shet elden investitsiia tartýdyń jolyn kesedi.
Keiingi jyldary jalpy álemde bolyp jatqan ekonomikalyq daǵdarys pen sońǵy eki jyldaǵy pandemiianyń saldary az bolǵandai memleketter arasyndaǵy múddeler qaqtyǵysy – ortalyq basqarý saiasatyna qarsy jáne túrli deńgeidegi aýmaqtyq kikiljińderi elderdegi saiasi shielenisti órshite tústi.
Bul oraida, Ortalyq Aziiadaǵy territoriiasy eń úlken jáne EAEO elderi ishinde ekinshi iri memleket sanalatyn Qazaqstan óz táýelsizdigin jariialaǵannan bastap, Eýraziialyq integratsiia men kópvektorly saiasat arasynda tepe-teńdikti ustaýǵa tyrysyp keledi. Óziniń ishki qurylymy boiynsha kópetnosty qoǵamy bar Qazaqstan «separatizmniń» kez-kelgen kórinisin el táýelsizdigi men halyqaralyq qaýipsizdikke qater tóndiretin qubylys dep tanidy.
Ýkrainanyń shyǵysynda Resei Federatsiiasynyń dem berýimen oryn alǵan separatizm kórinisteri – Reseidiń Soltústik Atlantikalyq Alians blogymen teke-tiresi men Ýkrainanyń óz ishindegi biliktiń álsireýiniń nátijesinde áskeri shieleniske ákelip, álemdi azyq-túlik, kóshi-qon jáne tipti iadrolyq qaýipke itermelep otyr.
Bul rette, BUU Bas Assambleiasynyń 76-sessiiasynda Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev taraptardy beibit kelissózge shaqyra sóilegen sózinde memleketterdiń aýmaqtyq tutastyǵynyń mańyzdylyǵyna toqtalǵan bolatyn.
Ýkrainadaǵy kikiljińnen bólek, Aýǵanstandaǵy tereń gýmanitarlyq daǵdarys ta Ortalyq Aziia elderiniń qaýipsizdigine úlken qater tóndirýde. Bul rette, Qazaqstannyń halyqaralyq uiymdar úshin óńirlik alańǵa ainalyp, aimaqtaǵy turaqtylyq pen ekonomikalyq damýdyń kepili bolýǵa áleýeti de, tájiribesi de jetedi.
Memleket basshysy bul máselede: «Ótkir gýmanitarlyq jaǵdai bizdiń basty basymdyǵymyz bolýy tiis. BUU mekemeleri men basqa gýmanitarlyq uiymdar qaýipsiz jáne kedergisiz gýmanitarlyq qol jetimdilikke der kezinde ie bolýy tiis. Almaty qalasynda usynylǵan BUU óńirlik habyn qurý jónindegi Qazaqstan bastamasy osy mańyzdy missiiany oryndaýǵa yqpal ete alar edi. Biz BUU-men, kórshilerimizben jáne uiymdarmen tyǵyz yntymaqtastyq ornatýǵa daiynbyz» degen bolatyn.
Bizdiń territoriialyq kórshimiz Qytai Halyq Respýblikasy úshin de separatizm qaýpi óte mańyzdy. Bul rette, 1993 jyly Qazaqstanmen birigip qol qoiǵan ekijaqty shartta «separatizm» qaýpi terrorizm men ekstremizmmen birge turatyn «úsh negizgi zulymdyq» qatarynda kórsetilgen. Sebebi Qytai úshin onyń memlekettik birtutastyǵyn kórshi memleketterdiń moiyndaýy óte mańyzdy edi. Sondyqtan joǵaryda atalǵan «úsh zulymdyqqa» qarsy kúres Qazaqstan músheligine kirgen ShYU qyzmetiniń basty baǵyttarynyń birine ainaldy.
Biraq separatizmmen kúresti qarýly qaqtyǵysqa jetkizbei qalai júrgizýge bolady? Jalpy qaraǵanda soǵys áreketteri júrip jatqan ýaqytta da kelissóz ústeline otyryp, máseleni talqylaýǵa bolatyny belgili. Mysal retinde, Moldova Gagaýziiamen, Resei Sheshenstanmen osylai jasaǵany belgili.
Jalpy álemdik qaýymdastyq mundai qaqtyǵystardyń aldyn alý úshin jáne ol oryn alǵan jaǵdaida onymen qalai kúresý kerektigi týraly usynystardy burynnan ázirlep qoiǵan. Ol úshin óz aýmaǵynda da, kórshiles elderde de separatizm kórinisteriniń bolǵanyn qalamaityn memleketter mynadai normalardy saqtaýy qajet:
- BUU-nyń 3 qaǵidaty – iaǵni, memleketterdiń egemendik teńdigin saqtaý, aýmaqtyq tutastyqty qurmetteý jáne memleketterdiń beibit qatar ómir súrýi;
- Ekonomikalyq, áleýmettik jáne mádeni quqyqtar týraly halyqaralyq pakti;
- Azamattyq jáne saiasi quqyqtar týraly halyqaralyq pakti.
Bylai qaraǵanda qarapaiym ǵana qaǵidalar. Alaida, ádette bolatyndai qarapaiym ustanymdardy saqtaýdyń ózi qiyndyq týǵyzyp jatady. Degenmen, bul másele boiynsha EQYU ázirlegen jeke qujattar da bar. Eger olardy saqtai bilse eldegi separatizmniń damýyna jol bermeýge ábden bolady. Olar:
- Til salasynda az ulttardyń quqyǵy týraly Oslo usynystary;
- Ár túrli qoǵamdardy biriktirý boiynsha Liýbliana usynystary;
- Kópultty qoǵamdaǵy politsiia qyzmeti máseleleri boiynsha usynystar;
- Az ulttardyń bilim alý quqyqtary týraly Gaaga usynystary;
- Az ulttardyń qoǵamdyq-saiasi ómirge tiimdi qatysýy týraly Lýnd usynystary;
- Memleketaralyq qatynastardaǵy az ulttar týraly Boltsan usynystary.
Bul usynystardyń barlyǵy da ókinishke orai, túrli qaqtyǵystardyń saldarynan tógilgen qan, shyqqan jan tájiriesi negizinde jazylǵan. Sondyqtan buǵan júrdim-bardym qaramaǵan jón. Ultaralyq beibitshilik pen kelisimdi saqtaý úshin jumsalatyn kúsh-jiger, bastalyp ketken janjaldy toqtatý jáne onyń saldaryn joiýǵa qajetti resýrstan on ese az bolatynyn túsinýimiz kerek.
Sondyqtan Qazaqstannyń separatizmniń kez-kelgen túrin qoldamaý turǵysyndaǵy ustanymy – halyqaralyq quqyqty saqtaý ǵana emes, ekonomikalyq jaǵynan da ábden zerdelengen sheshim.
Biz álemge osy ustanymdy nasihattaý men taratý úshin ǵana emes, sonymen birge ózimizdiń ishki birlikti nyǵaitý úshin únemi jumys isteýimiz kerek.
Maqalanyń tolyq nusqasy osy siltemeden oqi alasyz:
https://dalanews.kz/saraptama/81765-separatizmning-alem-ushin-zhane-qazaqst
