Ata zańdy ózgertkisi keletinder Ata zańymyzdyń 7-babynyń 2- tarmaǵyn bilmeitin siiaqty. Bilse de sońǵy kezde umytyp ketken siiaqty. Bilgen bolsa, ózge eldiń memlekettik tilin qazaq tilimen qatar qoiǵan «Memlekettik uiymdarda jáne jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynda orys tili resmi túrde qazaq tilimen teń qoldanylady» degen bapty áldeqashan alyp tastaǵan bolar edi ǵoi. Eshten kesh jaqsy degen, esterinde joq bolsa endi esine salaiyq. Ata zańǵa ózgerister ener bolsa, osy bapty da alyp tastaýdy talap eteiik. Dál osy bap alynbai, qazaq tiliniń kósegesi kógerýi múmkin emes. Dál osy bap badyraiyp turǵan soń memlekettik qyzmetke memlekettik tilden bir aýyz sóz bilmeitin adam keledi. Osy bap turǵandyqtan eldegi búkil is-qaǵazdary memlekettik tilge kóshýge asyqpaidy.
Qazaq tiliniń emshisi ýaqyt deidi. Ýaqyt óte bári óz orynyna keledi deidi. Ol ýaqyt sonda qai ýaqyt? Orys tilin umytyp, bárimiz aǵylshyn tiline kóshken kezde me? Ótkende bir joǵarǵy oqý ornynyń basshylyq qyzmetterinde uzaq jyldan beri júrgen kisiniń «89 jyly 2 qazaq tobyn ashqanda bórkimizdi aspanǵa laqtyrǵanbyz. Qazir bizdiń ýniversitettiń 92 paiyzy qazaq, qazaq tobynda oqityndar 75 %. Bárin ýaqyt óz retinde saldy» degenin estidim. Biraq, ol kisi qazaq tildi muǵalimderi men stýdentteri kóbeigenimen, 25 jylda is-qaǵazdaryn qai tilde júrgizip kele jatqandaryn oilamǵan edi.
Atalǵan bapqa bailanysty aitar bolsaq, depýtattarymyzdan bastap qatardaǵy keibir azamattarymyzǵa deiin «áli bunyń ýaqyty kelgen joq» dep qutylady. 26 jyl ishinde qazaqtardyń elimizdegi úles salmaǵy eki esege jýyq óskeni belgili. Soltústiktegi bir-eki oblystan basqa oblystyń bárinde qazaqtyń sany 50 paiyzdan joǵary. Egemendik jyldardaǵy 6,5 million qazaq qazir 11 millionnan asyp, jalpy halyqtyń 70 paiyzynan assa, 6 millionnan 3 millionǵa deiin azaiǵan orys halqy 20 paiyzǵa jeter jetpes, qalǵan 10 paiyzy azsandy ult ókilderi (basym bólgi túrik tektes ulttar). Onyń ústine sol búkil halyq bir aýyzdan «bir el - bir taǵdyr» dep urandaidy ǵoi. Sondyqtan, da soltústik oblystarmen ózimizdi ózimiz qorqyta beretin kezden ótip kettik deýimizge tolyq negiz bar.
Prezident bilyǵy joldaýynda «Atap aitqanda, úsh tildi oqýǵa kezeń-kezeńmen kóshý máselesi boiynsha usynystar ázirlensin. Qazaq tiliniń basymdyǵy saqtalady. Onyń ári qarai damýyna zor kóńil bólinedi. Sonymen qatar, búginde aǵylshyn tili – jańa tehnologiia, jańa indýstriia, jańa ekonomika tili. Qazirgi kezde 90% aqparat aǵylshyn tilinde jariialanady. Árbir eki jyl saiyn olardyń kólemi 2 ese ulǵaiyp otyrady. Aǵylshyn tilin meńgermei, Qazaqstan jalpy ulttyq progreske jete almaidy.» dep adami kapitaldy damytý baǵyty boiynsha aityp ótipti. Meniń oiymsha, joǵarydaǵy atalǵan bap turǵan kezde, qazaq tiliniń basymdylyǵy saqtala qoimasy anyq. Ol bap alynyp qana qoimai, memlekettik tildiń mártebesi Ata zańda naqty belgilenip, ózge de zańdarda basymdylyq berilmese, orys tiliniń orynyn aǵylshyn tili basady dep oilaimyn.
Prezident Nursultan Nazarbaev aitqandai, aǵylshyn tilin meńgermei zamanǵa ilesýimiz de múmkin emes. Sondyqtan aǵylshan tilin meńgerýmen birge, tilimizdi saqtap qalýǵa haraket jasaýymyz kerek. Ol úshin Ata zańnyń 7- babynyń 2- tarmaǵyn «Memlekettik uiymdarda jáne jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynda is-qaǵazdary qazaq tilinde júredi. Memlekettik qyzmetker memlekettik tildi bilýge mindetti» dep ózgertýdi usynamyn.
Sonymen birge, qazaq tilin bilim men ǵylym tiline ainaldyra bilýimiz kerek. Ol úshin:
- Memlekettik bilim grantyna úmitkerler mindetti túrde qazaq tilinen emtihan tapsyrýy shart.
- Ǵylymǵa keletin úmitkerlerge de, atap aitqanda magistratýra men doktorantýra dárejesin alýǵa úmitkerler aǵylshyn tili men birge memlekettik til - qazaq tilinen emtihan tapsyrýy kerek.
- Ǵalymdarymyzǵa sheteldik basylymdarǵa ǵylymi maqala jazýdy talap etýmen birge, jylynda birneshe ǵylymi maqalasyn qazaq tilinde jazýdy mindetteý kerek.
Mine, osy atalǵan talaptardy qoiǵan kezde ǵana árkimdi ózi úshin memlekettik tildi úirenýge jeteleimiz. Biz úshin eshkim qazaq tilin úirenbeidi. Ózi úshin aǵylshyn tilin úirense, qazaq tilin de ózi úshin úirenetindei jaǵdai týǵyzatyn ýaqyt keldi. Jáne bul talap dál osy kezden bastalýǵa tiis. Áitpese orys tilinen qutylǵanmen, aǵylshyn tiline tutylamyz.
Turdybek QURMETHAN
