– Erlan Toqtarhanuly, siz sportqa jaýapty adamsyz. Sondai-aq, buǵan deiin Qazaqstan fýtbol federatsiiasyn basqardyńyz.
Osy oraida myna másele týraly oiyńyzdy bilsem dep edim. Klýbtarymyzdyń Eýropaǵa biylǵy joryǵy jaqsy bastalyp, tipti, myqty komandalardy jeńdik te, biraq sońǵy nátijemiz múlde kóńil kónshitpedi. Uiatqa qaldyq desek artyq aitqandyq emes.
El chempiony «Qairat» Armeniianyń komandasynan jeńildi. «Astana» finderge qarsy kezdesýde 3:1 esebimen alda turyp, 3:4 esebimen jeńilip qaldy. Al «Tobyl» slovaktardan 0:5 esebimen ońbai utyldy.
Osy oraida aita ketetin bir jáit, bizdiń klýbtardyń jyldyq biýdjeti qarsylastardan birneshe ese kóp, tipti 10 ese joǵary desek bolady. Osynyń bári jankúierlerdiń de jandy jerlerine tiip jatyr. Áleýmettik jeliler shýlap tur. Bizge osyndai fýtbol kerek pe?
– Árine, fýtbolymyzdyń jaǵdaiy kóńil kónshitpei tur. Biraq, bul jerdegi nátijelerge tereńinen úńilý qajet.
«Qairat» – jeke klýb, álemdik deńgeidegi baza salyp, top akademiia qurǵan. Qairat Boranbaevtyń tól balasy. Óz kezeginde Boranbaev Germaniianyń «Leiptsig» klýbymen yntymaqtastyq ornatyp, Reseide «Qairat-Máskeý» komandasyn qurdy. Oiynshylarynyń basym bóligi qazaqstandyqtar jáne óz akademiiasynyń túlekteri.
Bizdiń problemamyz – bizde Boranbaev siiaqty adam bireý-aq.
Meniń oiymsha, ol klýbynyń jeńilisimen ózi bas qatyrýy tiis, ózi sheshetin másele dep qarar edim. Eń bastysy, «Qairat» biýdjet qarjysymen ómir súrmeidi. «Qairat» siiaqty komandalar kóp bolsa dep tileisiń.
Al «Tobyl» kóńil qaldyrdy. Birinshi ret emes. Biraq, Qostanaida oblys ákimi manej salyp, stadiondy kúrdeli jóndeýden ótkizgen. Meniń bilýimshe, ol qazir stadionǵa sońǵy úlgidegi jasandy alańdy tósep jatyr.
Ulttyq quramamyzdyń kóshbasshy oiynshylarynyń basym bóligi «Tobyl» sapynda oinap júr. Eger olar Eýropada oisyrai jeńilgen bolsa, demek bizdiń qazirgi deńgeiimiz osy.
Ulttyq quramamyzdyń kóshbasshy fýtbolshylarynan quralǵan komandamyz slovakiialyq jastardan oisyrai jeńilip, el fýtbolynyń deńgeiin anyq kórsetti.
Iá, «Tobyldyń» nátijeleri óte tómen, biraq olar munyń barlyǵyn infraqurylymdy jaqsartýmen jýyp-shaiyp jatyr. Bolashaqqa investitsiia quiyp jatyr dep aqtaýǵa bolady.
Men úshin kóńilimdi qatty qulazytqan jait – «Astananyń» jaǵdaiy. Kóp jyldar boiy klýb el fýtbolynyń flagmany boldy. Biýdjeti jylyna 30 million dollarǵa deiin jetti. Osynyń nátijesi qaida? Eshteńe de joq.
Baza joq, akademiia da salynbady. Osy jyldar ishinde birde-bir fýtbolshyny tiimdi, paida ákeletin qarajatqa satqan joq. Barlyq aqsha negizsiz qymbat legionerlerge, olardyń agentterine, bolmashy transferlerge jumsaldy. Barlyq nátije tabloda, oǵan qaraýdyń ózi uiat. Bir sózben aitqanda – «bardak».
– Biraq «Astana» týraly aitqan máseleńizdiń biyldyqqa qatysy joq shyǵar? Óitkeni, jyl basynan bastap elimizde klýbtardyń biýdjeti birshama qysqardy emes pe?
– Biyl Memleket Basshysynyń Joldaýyn oryndaý úshin barlyq kásibi sport klýbtaryn qarjylandyrý qysqartyldy. Keibir klýbtar bul qysqartýdyń mańyzdylyǵyn túsinbei júrgen sekildi. Olar qatty qatelesedi, ári ol úshin naqty esep te beredi.
Mysaly, «Astana» fýtbol klýbynyń osy jylǵy biýdjeti 5 milliard teńge, al qalǵan klýbtardyń barlyǵynda 1,2 milliard teńgeden aspaidy. Al nátijesi káne? Eýropadaǵy sátsizdikten basqa eshteńe joq.
– «Astana» basshylary klýbtyń ótken jyldardaǵy úlken qaryzdary týraly aityp, osy jaǵdai komandaǵa joǵary jetistikke jetýge múmkindik bermei jatyr degen pikirde...
– Endeshe, talqylaiyq. «Astana» osy jylǵa 4,2 milliard teńge kreditorlyq bereshekpen kirdi. Qazaqstanda mundai qaryz eshqashan birde-bir klýbta bolǵan emes. Bul qaryzdardyń kóp bóligi 2020, iaǵni «kovid» jyly paida boldy.
Klýb belshesinen bereshekke batyp, endi ony memleket esebinen ótegisi keledi. Biraq bul qaryzdardyń kóptegen komponentteri zerttele kele úlken suraqtar týyp otyr.
Biz kóptegen qaryzdardyń paida bolýynyń zańdylyǵyna eleýli kúmán bola tura, aqshany op-ońai bere almaimyz. Qazir bul aqsha senimdi qorǵalǵan. Biraq ol klýbqa barǵan bette, kúmándi kelisimsharttar esebinen basqa taraptarǵa ketý qalýy múmkin. Biz oǵan jol bermeimiz.
– Sizdiń sózińizden bul qaryzdar nemese olardyń bir bóligi «qoldan jasalǵandai» estiledi eken...
– Ókinishke qarai, muny da joqqa shyǵarýǵa bolmaidy. Qazir klýbta aýditorlyq tekserister júrip jatyr.
Óz kezegimizde kreditorlyq bereshekti óteý barysynda halyq aqshasynyń ysyrap bolýyna jol bermeimiz. Zań aiasynda qoldan kelgenniń bárin jasaimyz.
– Tekserý júrip jatqany túsinikti. Biraq, ózińiz aitqandai, «Astanadaǵy» «bardaktyń» naqty mysaldaryn keltire alasyz ba?
– Qazir tekserý júrip jatqandyqtan, kóp nárseni kópshilikke ashyp aita almaimyn. Biraq bizdi qatty mazalaityn jaǵdai, klýb is júzinde syrtqy kúshterdiń jáne sheteldik bir toptyń basqarýyna ótip ketken.
Shyn máninde, klýb barlyq quqyqtyq jumystardy, sonymen qatar, sporttyq jáne marketingtik jumystardy reseilik kompaniiaǵa, sonyń ishinde túsiniksiz tulǵalardyń qolyna esh jaýapkershiliksiz tapsyryp qoiǵan.
Bul degenińiz «Astanany» bizdiń menedjment emes, kúmándi sheteldik kompaniia basqaratyndai kórinedi.
Jalpy, eger barlyq jumysty óte úlken kólemdegi aqshaǵa sheteldik kompaniiaǵa tapsyrǵan bolsa, onda «Astanaǵa» bas direktor, zańgerler, marketologtar ne úshin kerek? Onda da kóptegen kelisimsharttar men qarym-qatynastar «Astananyń» múddesine qarsy turýda.
Bir ǵana mysal keltireiin. «Astana» osy sheteldik kompaniiaǵa jattyqtyrýshy Grigorchýkpen bitimgershilik kelisim jasasýǵa deiingi barlyq quqyqtar men ókilettikterdi berip, daýdy sheshýdi tapsyrǵan.
Bitimgershilik kelisimi boiynsha «Astana» tarapy Grigorchýkqa birneshe transhpen tólem jasaýdy kózdedi. Biraq tólemniń merzimin ótkizip alǵan jaǵdaida «Astana» Grigorchýkke kútkendei kúnine 0,01 nemese 0,02% emes, birden 200 myń eýro tóleidi. Nátijesinde, klýb Grigorchýkqa 866 myń eýro negizgi qaryzynan basqa, keshiktirgeni úshin taǵy 400 myń eýro tóleýge májbúr. Tiimdi mólsherleme eýromen jyldyq júzdegen paiyzdarmen esepteledi. Bul aqylǵa syimaityn nárse.
Sondyqtan mundai bitimgershiliktiń ziiany bolmasa, paidasy joq. Ol «Astanaǵa» arnaiy zalal keltirý úshin jasalǵan siiaqty. Klýb halyqaralyq myqty quqyq kompaniiasyn jaldaǵan kezde, biz «Astananyń» múddesin qorǵaýdyń múlde basqa deńgeiin kútemiz.
Ókinishke qarai, eshqandai qorǵaýdy kórip turǵan joqpyz. Kerisinshe, tolyqtai múddeni basqa tarapqa berip qoiǵan. Jaǵdai rasymen osylai. Sondyqtan, klýbqa osy keńsemen barlyq qarym-qatynasyn buzýdy buiyrdyq. Olardan keletini tek qana shyǵyn. Olardyń is-áreketterine áli de protsedýralyq baǵa berý kerek.
Ári qarai jalǵastyraiyn. «Astanada» jalaqy mólsheri tym joǵary. Keibir legionerlerge aiyna 50-60 myń eýro tóleidi, al jyl saiyn ondaǵan jáne júzdegen myń eýroǵa kótergishter taǵaiyndalady.
Bir fýtbolshynyń ortasha ailyq tabysy 70-80 myń eýroǵa deiin jetedi. Ne úshin? Finderdiń búkil komandasy bizdiń bir oiynshyǵa tiesili jalaqyny alady. Soǵan qaramastan finder kelesi kezeńge ótti. Aý, sonda siz qai elde turyp jatyrsyz? Balalarǵa, jankúierlerge, búkil Qazaqstanǵa qandai paidasy bar? Biz klýbqa qarjylyq tártipti, negizgi tártipti engizgimiz keledi, biraq olar buǵan qarsy.
– Qalaisha?
– Máselen, tiimdilikti arttyrý jáne teris paidalanýdy boldyrmaý úshin transferlik komitet qurýdy uiǵarǵanbyz. Bul tabiǵi qadam dep esepteimin. Transferlik komitetter barlyq klýbtarda bar. Biraq olar buǵan qarsy boldy. Klýb agenttik kelisimsharttardy transferlik Komitettiń ókilettikteri sheńberinen shyǵarýdy usyndy. Degenmen agenttik tólemder mámileniń eń mańyzdy parametri bolyp esepteledi.
Klýb agenttik tólemderdi ózderi sheshetinin málimdedi. Óz kezegimizde agenttik jáne kóterme tólemderdiń kez kelgenine tyiym salýdy, al fýtbolshylardyń jalaqylaryn teńgege aýdarýdy usyndyq.
Shyn máninde, klýbtyń biýdjeti teńgemen bola tura, ailyq jalaqyny dollarmen nemese evromen qalai belgileýge bolady? Kýrstyń kez kelgen teris dinamikasy, sizge negizsiz kreditorlyq bereshek ákeledi. Biraq klýb bizdiń talaptarymyzdy múlde elemedi. Nátijesinde, barlyq jańa oiynshylar 15%-tik agenttikke qol qoidy. Bul qujattardyń da zańdylyǵy kúmán týdyrady.
2018 jyldan bastap «Astanany» qarjylandyrýǵa shamamen 45 milliard teńge bólindi. Bir «Astanaǵa» búkil qazaqstandyq sportqa qaraǵanda kóbirek aqsha jumsaldy. Nege? Biýdjeti múlde az finderden jeńilý úshin be, álde, ótken jylǵydai qarapaiym Chernogoriianyń «Býdýchnost» siiaqty ortanqol ujymyna utylý úshin be? Jyl saiyn osy kórinis: biýdjeti birneshe ese az, dálirek aitsaq, bizdiń komandanyń biýdjetinen on ese tómen komandadan jeńilemiz. Endi mundai bassyzdyqtyń jalǵasa berýine jol bermeimiz. budan bylai jalǵasýy múmkin emes. Bárin durys jasaýymyz kerek. Bul «bardakty» toqtatatyn ýaqyt jetti.
- Endi «Astananyń» aldaǵy taǵdyry qandai bolmaq?
– Kelesi jylǵa arnalǵan biýdjet taǵy 40%-ǵa qysqarady. Prezident tapsyrdy, biz oryndaimyz. Túsinbegender ornyn bosaýty tiis. Bul tek «Astanaǵa» emes, barlyq klýbtarǵa qatysty.
Áńgimelesken, Rollan MUHAMETQALI
