Ash qasqyrdyń bastan keshkeni (belorýs ertegisi)
Kenet ormannan ash qasqyr shyǵyp, butanyń túbinde birdeńe jep otyrǵan shalǵyshyny kóripti. Oǵan jaqyndap kelip:
– Oý, adam, jep otyrǵanyń ne? – dep surapty.
– Nan degen dámdi taǵam ba ózi?
– Dámdi bolǵanda qandai!
– Olai bolsa dámin tatyp kóreiinshi.
– Kele ǵoi.
Shalǵyshy nanynan bir úzip, qasqyrǵa beredi. Nan qasqyrǵa qatty unap aqaldy.
– Shirkin, kún saiyn jep turatyn taǵam eken. Aitshy, bul nandy qaidan alýǵa bolady? – depti tamsanyp aýyzyndaǵy nandy qumarlany shainap.
– Qaseke men saǵan nandy qaidan alýdy emes, qalai tabýdy úireteiin, – depti shalǵyshy. Sóitip, shalǵyshy nan tabý úshin ne isteý kerek ekenin tizbeketp aita bastaidy.
– Áýeli jerdi jyrtasyń...
– Sonda jerden nan shyǵa qala ma?
– Joq, qasqyrjan, sabyr et. Sodan soń jyrtylǵan jerdi tyrmalaisyń...
– Sonda álgi nan tyrmanyń tisine ilige me? – depti qasqyr quiryǵyn bulǵańdatyp
– Asyqpa, qoia tur. Sodan, soń qara bidaidyń tuqymyn sebý kerek...
– Sonda nan ázir bola ma?
– Joǵ-a-a-a. Qara bidai jer betine qyltiyp shyǵady. Budan keiin kóktep shyqqan bidai sýyqta qar astynda qystap shyǵýy kerek. Kóktemde ósip, gúldesin, bas tartsyn, sodan soń pissin...
– Oi, tym uzaq eken, áitse de kútýge týra keledi. Sonsoń nanǵa bir toiady ekensiń ǵoi.
– Qaidaǵy toiǵan! – depti shalǵyshy onyń sózin bólip, – Áli erte. Áýeli pisken qara bidaidy oryp alasyń. Sodan soń baýlaisyń. Baý-baýymen bir- birne súiep, jinaisyń. Qara bidai jel qaǵyp, kún kózine ábden kebeýi kerek. Sodan keiin qyrmanǵa aparasyń...
– Aparsam, qara bidai birden nan bola ma? Óziń qandai sabyrsyz ediń? Áýeli baýlaryńdy bastyrasyń. Túsken astyqty qaptarǵa salyp, diirmenge aparasyń. Diirmende qara bidai un bolyp tartylyp shyǵady...
– Boldy ma?
– Joq, áli bolǵan joq.
Undy tegenege salyp ileisiń de, kóterilýin kútesiń. Sodan soń qalypqa salyp, peshke koiasyń.
– Qamyr nan bop pisedi ǵoi?
– Iá, nan bop pisedi. Mine, ony sonda ǵana jeisiń, – depti shalǵyshy nannyń qalai daiyn bolatynyn aityp. Qasqyr jelkesin qasyp biraz oilanyp turady da:
– Joq! Bul – ish pystyratyn aýyr, ári jumys eken. Odan da maǵan tamaq tabýdyń ońai, jeńil jolyn aitshy.
– Nesi bar, aitaiyn, – depti shalǵyshy. – Óriske bar. Onda at jaiylyp júr.
Qasqyr óriske kelse rasymen da at jaibyraqat jaiylyp j.r eken. Atty kórip:
– At, at! Men seni jeimin! – depti.
– Jei ǵoi, – depti at. – Aitpaqshy, tisińdi syndyryp ketpes úshin, áýeli tabanymdaǵy eski taǵalardy alyp tasta, – deidi at.
– Munyń da jón eken, – depti qasqyr qup kórip. Sóitip, taǵany shyǵaryp almaq bolyp eńkeie bergende, at aýzynan sart etkizip teýip kep jiberipti. Tońqalań asyp, domalap túsken qasqyr quiryǵyn eki butynyń arasyna qysyp qasha jónelipti. Sol betimen ózenge kelse, jaǵada bir top qaz jaiylyp júr eken. «Osylardy jegenim jen bolar» dep oilapty ol. Sóitipti de:
– Qazdar! Qazdar! Men senderdi jeimin! – depti.
– Jegiń kelse, jei ǵoi, – dep shýlapty qazdar. Tek óler aldynda bizdiń bir tilegimizdi oryndasań.
– Ol qandai tilek? – dep surapty qasqyr.
– Bizge bir án salyp berseń. Biz rahattanyp bir tyńdasaq.
– Bul qoldan keletin sharýa. Ánshiniń ánshisi mendei-aq bolar.
Qasqyr kesilgen aǵashtyń túbirine shyǵyp, shoqiyp otyra alyp, tumsyǵyn kókke sozyp, uli jóneledi. Osy kezde qazdar qanattaryn qaǵyp, ushyp ketedi. Qasqyr túbirden túsip, qazdardyń sońynan qarap turyp: «Ne degen aqymaqpyn men? Án salyp nem bar edi? Endi ne kezdesse de, birden bas salam» depti kúiinip.
Sóitkenshe bolmapty, jolmen joǵary órlep bara jatqan shaldy kóripi. Oǵan jetip baryp:
– Atai, men seni jeimin, – depti.
– Nemenesine asyǵasyń? – depti shal. – Áýeli temeki iiskep alaiyq.
– Ol degeniń tátti me?
– Baiqap kór, bilesiń.
– Ákel endeshe.
Shal qaltasynan temeki toly dorbasyn shyǵaryp, áýeli ózi iiskep de, sondan soń qasqyrǵa usynypty. Qasqyr bir iiskegende molynan iiskemek bolyp, demin baryn salyp tartqanda, dorbadaǵy temekiden bir túiiri qalmai, túgel ishine ketip. Sodan qasqyr búkil ormandy basyna kóterip túshkire bastapty... Kózinen copǵalap aqqan jastan eshteńe kórinbei, túshkire beripti, túshkire beripti. Túshkirigi basylǵannan keiin qarasa, shal turmaq, izin de taba almapty.
Qasqyr ári qarai júrip ketipti. Júre-júre jaiylyp júrgen bir otar qoiǵa kez bolypty. Qoishy uiyqtap jatyr eken. Qasqyr sodan soń otardyń ishindegi eń ettisi ǵoi dep, eń úlken qoshqardy ustap alyp:
– Qoshqar, qoshqar! Men seni jeimin, – depti.
– Jei ǵoi. Mańdaiyma jazylǵany sol shyǵar, – depti qoshqar. – Tek janym uzaq qinalmas úshin, ári kári súiegim tisińdi syndyryp ketpes úshin, sen ana jyranyń jiegine baryp aýzyńdy ashyp tura qal da, men anaý tóbeniń basynan qustai ushyp baryp, aýzyńa ózim kirip keteiin.
– Aqylyń úshin raqmet. Sóitsem, sóiteiin, – dep, qasqyr jyranyń jiegine baryp, aýzyn apandai qylyp ashyp, tur aqalypty. Al qoshqar qarsy bettegi tóbege shyǵypty da, ekpindei júgirip, qos múiizimen qasqyrdyń qaq mańdaiynan perip kep jiberipti. Qasqyr eki kózinen sansyz ushqyn jarq-jurq etip, basy ainalyp, qulap túsedi.
Bir zamatta esin jiǵan soń, turyp jan-jaǵyna qarapty da:
– Men ony jedim be, jemedim be osy? – depti óz ózine.
Onyń sózin jumysyn bitirip, dem alýǵa qaityp bara jatqan shalǵyshy estip: «Árine, jegen joqsyń. Esesine jeńil nannyń dámin tattyń» depti.
