Jastyǵyna qaramastan alys joldyn qyzyǵy men shyjyǵyn bir kisidei kórip júrgen Nurbolmen kópten beri áńgime-dúken qurýdy oilap júrgen edik. Izdegenge suraǵan degendei, Nurboldyń ózi bizge habarlasyp, Úrimjiden Almatyǵa kire tartyp, qala syrtyndaǵy qoimaǵa júk túsirip jatqanyn aitty.
Budan keiin biz de júk saqtaityn qoimany betke alyp jónep berdik. Bet júzin jel qaǵyp, darhan dalanyń tósinde aiqysh-uiqysh iz qaldyryp úlgergen Nurbol bizdi kúlimdei qarsy aldy.
Alys joldan júkti dittegen jerine jetkizgen jas jigittiń júzine kóz salǵanymyzda ony azdap jol soǵyp, sharshaǵanyn ańǵarǵandai boldyq. Degenmen júk kóligin tizgindep, talai túndi uiqysyz ótkizgen órenimiz syr aldyrǵan joq.
Nurbolaǵa Dalanews.kz aqparattyq agenttiginiń júzdegen myń oqyrmanyna eńegimen el damýyna óz úlesin qosyp júrgen jastar týrasynda jazyp tanystyrýdy maqsat tutqanymyzdy túsindirgenimizde ol qasyn kerip, «meni internt pen áleýmettik jeliniń juldyzy qylmaqsyzdar ma?» dep aqsiia kúlgende kúnge totyqqan júzinde bir qýanysh sezimi júgirip ótkendei boldy...
El damýyna eseli eńbegimen úles qosyp júrgen jas jigittiń tóteden qoiǵan suraǵyna kúlimdep basymyzdy izei berdim. Alataýdan esken samal aýany qushyrlana jutqan Nurbol áńgimesin bastap ketti.
– Meniń kólikke jastaiymnan qumar bolýyma ákem – Manastyń yqpaly zor boldy. Óitkeni ol talai jyl kólik júrgizip, kóptegen saparlarǵa shyǵyp, jurttyń alǵysyna bólengen adam. Onyń ústine kez kelgen er bala balalyq shaǵynda kólik júrgizýdi arman etpei me? Kólikke mingen adam jer kórip, kózaiym bolady. Onyń ústine ákemiz barǵan jerleri jaiynda, jol boiy bastan ótkergen qyzyqty oqiǵalary jaiynda sapardan oralǵanda bizge maiyn tamyzyp turyp, áńgimelep bertin-di.
Sheshemizdiń ákemizdi kútip, talai túnderdi uiqysyz ótkizgeni áli esimde. Biraq sol bir saǵynysh ákemiz úige kirip kelgende shegine jetip baryp, basylatyn. Al ákemiz bolsa, moinyna asylǵan bizderdi qumary qanǵansha iiskep, Aiaz ata siiaqty ákelgen bazarlyǵyn tartyp máre-sáre bolatyn. Sol túni bizdiń úidiń shamy tún ortasy aýǵansha sónbeýshi edi. Búkil álemniń qýanyshy bizdiń úige qonaqqa kelgendei kúi keshýshi edim. Osyndai tátti sezimder meniń temir tulparǵa degen qyzyǵýshylyǵymdy oiatty, – dep balalyq shaǵyn eske alǵan Nurbol áńgimesin ári qarai jalǵady.
– Erjetken son bildirmei, tiip qashyp ákemizdiń kóligin aidap shyǵatynym áli esimde. Aýylda mashinany jasyryp aidap shyǵýdyń ózi romantika ekenin ózińizde biletin shyǵarsyz? Osylaisha 18 jasqa tolyp, mektep bitirgende attestat pen júrgizýshilik kýálik qolyma qatar tidi. Sodan beri temir tulpardan taqymym ajyraǵan joq. Kólikti júrgize bilý úlken óner. Buzylǵan jerin dál taýyp, jóndeý kez kelgen adamnyń qolynan kele bermeidi. Al men ákemniń arqasynda kólik jóndeýdi tez meńgerip aldym. Meniń týǵan jerim jaziraly Jarkent óńirin toǵyz joldyń toraby dep atasa bolady. Búginde Qazaqstan men Qytaidyń arasynda kún saiyn júzdegen júk mashinalary ersili-qarsyly tynbai aǵylyp jatady. Sondyqtan bizdiń jaqtyń jastary temir tulpardy taqymdap, alys saparlarǵa shyǵýǵa jany qumar. Qazir muny logistika dep atap júr ǵoi. Uzaq saparlarǵa shyqqaly beri elimizdiń júk tasymaldaý salasynda múmkindigi orasan zor ekenin baiqap júrmin. Bizdiń Jarkent óńiri saýda-sattyqqa, aýyl sharýashylyq ónimderin óndirýge qolaily aimaq. Táýelsizdik jyldary elimizge entelei engen naryqtyq qatynastar da jaziraly Jarkent jerin jatsynbaǵany belgili.
Sol kezde Resei, Ózbekstan, Qyrǵyzstannan kelgen saýdagerler Qytaidyń saýdasyn qyzdyrǵan edi. Dál osy ýaqytta ákemiz júk tasyp, otbasyn asyraýdy kásip qylǵan bolatyn. Táýelsizdiktiń arqasynda qazir bizder elimizdiń tranzittik múmkindigin óz paidamyzǵa jaratyp otyrǵanymyzǵa dán rizamyn. Buǵan shúkirshilik aitýǵa tiispiz. Osy 30 jylda elimizde túrli mamandyqtar paida bolyp, ony jas tardyn jatsynbai, birden igerip ketýin Táýelsizdiktiń úlken jemisi dep bilemin. San túrli kedergiler men aýyr syndarǵa qaramastan, qol jetkizgen Táýelsizdigimiz árbir jastyń júregin airyqsha tolqynysqa bóleitini haq. Osy bir shynaiy sezim ózińdi týǵan elinniń patrioty ekenińdi sezindiredi. Bizder elimizdiń ekonomikasyn, ǵylymy men mádenietin kóterip, damytýymyz kerek. Qazir bizdiń memleketimiz ne istese de, ne atqarsa da bárin jastarǵa arnap jatyr.
Demek, bizdiń býyn ortaq Otanymyz Qazaqstannyń ottanda ystyq ekenin bilip júrýi tiis, – degen Nurboldyń sózinen biz táýelsiz eldiń jastarynyń qanshalyqty ultjandy ekenin ańǵarǵandai boldyq. «Atyń barda jelip júrip el tany» degen babalardyń qanatty sózin berik ustanǵan Nurboldan elimiz ben sheteldegi joldar jaiynda da syr sýyrtpaqtadyq.
– Qytaidan tiep shyqqan júkti Qyrǵyzstan, Ózbekstan, Tájikstanǵa jii tasymaldap júrmin. Qytaiǵa barǵanda kóbinde aqyly avtobamdarmen júremiz. Olardyń jolyna jáne ony kútip ustaýyna qandai da bir min taǵa almaisyn. Jol boiyndaǵy qyzmet kórsetý sapasy da joǵary. Eger jol boiynda dońǵalaǵyńyz jarylyp, kólikti damkratpen kóterip, dońǵalaq aýystyrǵanda jolǵa alaqandai ziian keltirseńiz, avtobamdy árbir 50-100 shaqyrym saiyn baqylaityn transport kyzmetkerleri jedel kelip, qanshalyqty jerdi búldirgenińdi anyqtap, ony qaita jóndeý úshin qansha shyǵyn shyǵatynyn sol jerde eseptep, aiyppul jazylǵan qaǵazdy qolyńyzǵa ustatady. Aiyppuldyń mólsheri óte qomaqty. Sondyqtan Qytaidyń aýmaǵyna kirgende óte saq bolamyz.
Osydan biraz ýaqyt buryn bir oqiǵa boldy. Qazaqstandyq júrgizýshi Úrimjiden júk tiep keri qaityp kele jatqanda kóligi buzylǵan soń, aǵamyz sol turǵan jerinde kóligin jóndei bastaidy. Ózińizde bilesiz, kólikti jóndegen jerge mai tamyp, qolyń maiǵa shylanatyny belgili. Bizde jolǵa maidy shelektep tókseń de, eshkim eshteńe demeidi ǵoi. Sondyqtan álgi aǵamyz alańsyz kóligin jóndep jatqanda, joldyń kútimine qaraityn transport qyzmetkerleri kelip, jolǵa tamǵan maidyń jiyrma tamshysyn sanap, sol jerde 700 dollar aiyppul salǵanda, ishki Qytaidyń tártibin jetik bilmeitin aǵamyz airan-asyr bolǵan ǵoi. Sodan amalsyz aiyppuldy tólegen. Osydan-aq, Qytaida jolǵa qalai kútim jasaitynyn baiqaý qiyn emes.
Mundai qatań talaptar qoǵamda zańdylyqtardyń saqtalýyn qamtamasyz etetini belgili. Búgin asfalttyń betine mai tamshylatqan adam, erteń jolǵa shelektep tókpesine eshkim kepildik beredi. Al munyń sony jol kólik oqiǵasyn uryndyratyny aitpasa da túsinikti. Jolǵa tamǵan jiyrma tamshy mai úshin aiyppul tólegen áriptesimniń áreketine keibireýler kúlýi múmkin. Menińshe, bul jerde kúletin dáneńede joq. Halqymyzdyń qaharman uly Baýyrjan Momyshuly «Tártipke baǵynǵan qul bolmas» dep beker aitpaǵan ǵoi. Kez-kelgen tárbieniń bastaýynda qarapaiym talap jatatyny belgili.
Dana halqymyz shekten shyqqan eserge es kirgizip, tentekti tezge salyp otyrǵanyn tarihtan bilemiz. Bul bir adamnyń nemese bir otbasynyń emes, bir rýly eldiń, búkil aýyldyń mindeti bolǵan. Sondyqtan tártipke moiynsuný, sózge toqtaý Qazaq halqynyn kanynda bar. Shyǵystaǵy kórshilerimizden úirenetin is óte kóp. Olardyń aidaladaǵy avtobamdardy kún saiyn jýyp turatynyn mundaǵy jurtqa aitsań, sendire almaisyń.
Qytaidyń jolymen túnde júrgende eki qaptaldaǵy shamdar tań atqansha jaryq shashyp turady. O basta millardtaǵan halqyna qýat kózin jetkize almai otyrǵan Qytai biliginiń jol boiyna sham jaǵyp, qai sasqany degen oiǵa qalǵan edim. Sóitsem onym beker bolypty. Jol boiyndaǵy shamdar eshqandai qýat kózine jalǵanbaǵan, kúndiz kún kózinen qýat alyp, ainalany qoiý qarańǵylyq basqanda shamdar ózdigimen janyp, túni boiy jol boiyna samaladai jaryq berip turady. Mine, dál osyndai shamdardy bizde ornatýymyz kerek. Bul úshin sonshalyqty aqyl-oidyń qajeti joq.
Kórshi eldermen alys-berisimiz ben barys-kelisimizdi jandandyrý úshin salynǵan «Batys Eýropa-Batys Qytai» halyqaralyq kólik dálizi burynǵy Jibek Jolynyń ornyn basqany anyq.
Búginde Úkimet respýblikalyq mańyzy bar joldardy shetinen jóndep, tipti keibireýin kúrep tastap jańadan salyp jatqanyn kórip júrmiz. Sondyqtan aýyzdy qý shóppen súrte berýdiń qajeti joq. Sózimiz dáleldi bolý úshin aitýǵa tiispiz, qazir ózim týyp-ósken Jarkent óńirinde aýyl arasyndaǵy joldar birtindep jóndelinip jatyr. Elimizdegi kúre joldardyń boiyndaǵy qyzmet kórsetý sapasy da eshqandai eldikinen kem emes. Kórshiles Qyrǵyzstan, Ózbekstan men Tájikstanǵa barǵanda jol boiynan demalyp, saialaityn kóleńke tappai, qinalasań. Al bizde 50 shaqyrym saiyn ashana men janar-jaǵarmai quiatyn stansylardy kezdestirýge bolady. Ózimizdiń keń dalamyzben júrgende, kóligiń synyp, jaisyz jaittarǵa tap bolsań jurttyń bári kómek qolyn sozýǵa daiar. Jer betinde darhan minezdi Qazaq siiaqty keńpeiil halyq joq shyǵar. Qazaqstanda júk kóligin júrgizip, ary-beri júk tasýdyń ózindik mashaqaty jetip artylady.
Máselen, bizdiń soltústik, shyǵys aimaqtarda qysta júrýdiń ózi múmkin bolmai qalatyny belgili. Alysqa barmai-aq, myna Jońǵar qaqpasyn alaiyqshy, qysta bara qalsańyz úskirik boran 4,5 metrlik júk mashinańyzdy qarǵa kómip tastaidy. Ái, mundai qatal tabiǵatqa Eýropa men Qytaidyń qala berdi kórshi Ortalyq Aziia elderiniń shopyrlary shydamaityn shyǵar?.. Omby qarǵa maltyǵyp, talai jolda qalǵan kezderimiz boldy. Elimizdiń qutqarý qyzmetinde jumys isteitin apaitós jigitter áldeneshe ret kelip, azyq-túligi men janar-jaǵarmaiyn ákep, janymyzdy alyp qalǵanyn qalai umytýǵa bolady? Ien dalada jatyp bizder memlekettiń qoldaýyn osylaisha sezindik. Sondyqtan tótenshe jaǵdailar qyzmetiniń jigitterine alǵystan basqa aitarym joq, – deidi Nurbol.
– Árbir saparǵa shyqqan saiyn eseitip, shynyǵa túskendei bolam. Taǵy da aýylǵa jetkenshe asyǵam. Eldiń, týǵan jerdiń qadirin syrtta júrgende biledi ekensiń. Myna irgemizdegi Qytaiǵa saparlaǵanymda anamnyń tamaǵyn saǵynamyn. Ǵalamat jol salǵan Qytaidyń tamaǵy maǵan o bastan-aq unaǵan joq. Qysyq kózdi kórshilerimiz tamaqtaryna himiialyq dáriniń kúshimen ósken ósimdikterdi paidalanady. Ol jaqta Qazaqstannan jetkizilgen taǵamdar úlken suranysqa ie. Óitkeni, bizdiń elimizde, jerimizde ósken astyq pen jemis-jidektiń bári tabiǵi ǵoi. Sol sebepti Qytaiǵa barǵanda aýyldyń asyn saǵynamyn, – deidi jastaiynan eńbekke aralasqan Nurbol.
Ol áńgime sońynda aldaǵy ýaqytta otbasyn quryp, elimizdiń demografiiasyna úles qosqysy keletinin de aitty. Qalyndyq ta daiyn bolsa kerek. Nurbolǵa saitmyzdyń júzlegen myń oqyrmandary atynan baqyt tiledik.
