جاستىعىنا قاراماستان الىس جولدىن قىزىعى مەن شىجىعىن بٸر كٸسٸدەي كٶرٸپ جٷرگەن نۇربولمەن كٶپتەن بەرٸ ەڭگٸمە-دٷكەن قۇرۋدى ويلاپ جٷرگەن ەدٸك. ٸزدەگەنگە سۇراعان دەگەندەي, نۇربولدىڭ ٶزٸ بٸزگە حابارلاسىپ, ٷرٸمجٸدەن الماتىعا كٸرە تارتىپ, قالا سىرتىنداعى قويماعا جٷك تٷسٸرٸپ جاتقانىن ايتتى.
بۇدان كەيٸن بٸز دە جٷك ساقتايتىن قويمانى بەتكە الىپ جٶنەپ بەردٸك. بەت جٷزٸن جەل قاعىپ, دارحان دالانىڭ تٶسٸندە ايقىش-ۇيقىش ٸز قالدىرىپ ٷلگەرگەن نۇربول بٸزدٸ كٷلٸمدەي قارسى الدى.
الىس جولدان جٷكتٸ دٸتتەگەن جەرٸنە جەتكٸزگەن جاس جٸگٸتتٸڭ جٷزٸنە كٶز سالعانىمىزدا ونى ازداپ جول سوعىپ, شارشاعانىن اڭعارعانداي بولدىق. دەگەنمەن جٷك كٶلٸگٸن تٸزگٸندەپ, تالاي تٷندٸ ۇيقىسىز ٶتكٸزگەن ٶرەنٸمٸز سىر الدىرعان جوق.
نۇربولاعا Dalanews.kz اقپاراتتىق اگەنتتٸگٸنٸڭ جٷزدەگەن مىڭ وقىرمانىنا ەڭەگٸمەن ەل دامۋىنا ٶز ٷلەسٸن قوسىپ جٷرگەن جاستار تۋراسىندا جازىپ تانىستىرۋدى ماقسات تۇتقانىمىزدى تٷسٸندٸرگەنٸمٸزدە ول قاسىن كەرٸپ, «مەنٸ ينتەرنت پەن ەلەۋمەتتٸك جەلٸنٸڭ جۇلدىزى قىلماقسىزدار ما?» دەپ اقسييا كٷلگەندە كٷنگە توتىققان جٷزٸندە بٸر قۋانىش سەزٸمٸ جٷگٸرٸپ ٶتكەندەي بولدى...
ەل دامۋىنا ەسەلٸ ەڭبەگٸمەن ٷلەس قوسىپ جٷرگەن جاس جٸگٸتتٸڭ تٶتەدەن قويعان سۇراعىنا كٷلٸمدەپ باسىمىزدى يزەي بەردٸم. الاتاۋدان ەسكەن سامال اۋانى قۇشىرلانا جۇتقان نۇربول ەڭگٸمەسٸن باستاپ كەتتٸ.
– مەنٸڭ كٶلٸككە جاستايىمنان قۇمار بولۋىما ەكەم – ماناستىڭ ىقپالى زور بولدى. ٶيتكەنٸ ول تالاي جىل كٶلٸك جٷرگٸزٸپ, كٶپتەگەن ساپارلارعا شىعىپ, جۇرتتىڭ العىسىنا بٶلەنگەن ادام. ونىڭ ٷستٸنە كەز كەلگەن ەر بالا بالالىق شاعىندا كٶلٸك جٷرگٸزۋدٸ ارمان ەتپەي مە? كٶلٸككە مٸنگەن ادام جەر كٶرٸپ, كٶزايىم بولادى. ونىڭ ٷستٸنە ەكەمٸز بارعان جەرلەرٸ جايىندا, جول بويى باستان ٶتكەرگەن قىزىقتى وقيعالارى جايىندا ساپاردان ورالعاندا بٸزگە مايىن تامىزىپ تۇرىپ, ەڭگٸمەلەپ بەرتٸن-دٸ.
شەشەمٸزدٸڭ ەكەمٸزدٸ كٷتٸپ, تالاي تٷندەردٸ ۇيقىسىز ٶتكٸزگەنٸ ەلٸ ەسٸمدە. بٸراق سول بٸر ساعىنىش ەكەمٸز ٷيگە كٸرٸپ كەلگەندە شەگٸنە جەتٸپ بارىپ, باسىلاتىن. ال ەكەمٸز بولسا, موينىنا اسىلعان بٸزدەردٸ قۇمارى قانعانشا يٸسكەپ, اياز اتا سيياقتى ەكەلگەن بازارلىعىن تارتىپ مەرە-سەرە بولاتىن. سول تٷنٸ بٸزدٸڭ ٷيدٸڭ شامى تٷن ورتاسى اۋعانشا سٶنبەۋشٸ ەدٸ. بٷكٸل ەلەمنٸڭ قۋانىشى بٸزدٸڭ ٷيگە قوناققا كەلگەندەي كٷي كەشۋشٸ ەدٸم. وسىنداي تەتتٸ سەزٸمدەر مەنٸڭ تەمٸر تۇلپارعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىمدى وياتتى, – دەپ بالالىق شاعىن ەسكە العان نۇربول ەڭگٸمەسٸن ەرٸ قاراي جالعادى.
– ەرجەتكەن سون بiلدiرمەي, تيiپ قاشىپ ەكەمٸزدٸڭ كٶلٸگٸن ايداپ شىعاتىنىم ەلٸ ەسٸمدە. اۋىلدا ماشينانى جاسىرىپ ايداپ شىعۋدىڭ ٶزٸ رومانتيكا ەكەنٸن ٶزٸڭٸزدە بٸلەتٸن شىعارسىز? وسىلايشا 18 جاسقا تولىپ, مەكتەپ بٸتٸرگەندە اتتەستات پەن جٷرگٸزۋشٸلٸك كۋەلٸك قولىما قاتار تيدٸ. سودان بەرٸ تەمٸر تۇلپاردان تاقىمىم اجىراعان جوق. كٶلٸكتٸ جٷرگٸزە بٸلۋ ٷلكەن ٶنەر. بۇزىلعان جەرiن دەل تاۋىپ, جٶندەۋ كەز كەلگەن ادامنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدٸ. ال مەن ەكەمنٸڭ ارقاسىندا كٶلٸك جٶندەۋدٸ تەز مەڭگەرٸپ الدىم. مەنٸڭ تۋعان جەرٸم جازيرالى جاركەنت ٶڭiرiن توعىز جولدىڭ تورابى دەپ اتاسا بولادى. بٷگٸندە قازاقستان مەن قىتايدىڭ اراسىندا كٷن سايىن جٷزدەگەن جٷك ماشينالارى ەرسٸلٸ-قارسىلى تىنباي اعىلىپ جاتادى. سوندىقتان بٸزدٸڭ جاقتىڭ جاستارى تەمٸر تۇلپاردى تاقىمداپ, الىس ساپارلارعا شىعۋعا جانى قۇمار. قازٸر مۇنى لوگيستيكا دەپ اتاپ جٷر عوي. ۇزاق ساپارلارعا شىققالى بەرٸ ەلٸمٸزدٸڭ جٷك تاسىمالداۋ سالاسىندا مٷمكٸندٸگٸ وراسان زور ەكەنٸن بايقاپ جٷرمٸن. بٸزدٸڭ جاركەنت ٶڭٸرٸ ساۋدا-ساتتىققا, اۋىل شارۋاشىلىق ٶنٸمدەرٸن ٶندٸرۋگە قولايلى ايماق. تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى ەلiمiزگە ەنتەلەي ەنگەن نارىقتىق قاتىناستار دا جازيرالى جاركەنت جەرٸن جاتسىنباعانى بەلگٸلٸ.
سول كەزدە رەسەي, ٶزبەكستان, قىرعىزستاننان كەلگەن ساۋداگەرلەر قىتايدىڭ ساۋداسىن قىزدىرعان ەدٸ. دەل وسى ۋاقىتتا ەكەمٸز جٷك تاسىپ, وتباسىن اسىراۋدى كەسٸپ قىلعان بولاتىن. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ ارقاسىندا قازٸر بٸزدەر ەلiمiزدiڭ ترانزيتتٸك مٷمكٸندٸگٸن ٶز پايدامىزعا جاراتىپ وتىرعانىمىزعا دەن ريزامىن. بۇعان شٷكٸرشٸلٸك ايتۋعا تيٸسپٸز. وسى 30 جىلدا ەلٸمٸزدە تٷرلٸ ماماندىقتار پايدا بولىپ, ونى جاس تاردىن جاتسىنباي, بٸردەن يگەرٸپ كەتۋٸن تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ ٷلكەن جەمٸسٸ دەپ بٸلەمٸن. سان تٷرلٸ كەدەرگٸلەر مەن اۋىر سىندارعا قاراماستان, قول جەتكٸزگەن تەۋەلسٸزدiگiمiز ەربٸر جاستىڭ جٷرەگٸن ايرىقشا تولقىنىسقا بٶلەيتٸنٸ حاق. وسى بٸر شىنايى سەزٸم ٶزٸڭدٸ تۋعان ەلٸننٸڭ پاتريوتى ەكەنٸڭدٸ سەزٸندٸرەدٸ. بٸزدەر ەلٸمٸزدٸڭ ەكونوميكاسىن, عىلىمى مەن مەدەنيەتٸن كٶتەرٸپ, دامىتۋىمىز كەرەك. قازٸر بٸزدٸڭ مەملەكەتٸمٸز نە ٸستەسە دە, نە اتقارسا دا بەرٸن جاستارعا ارناپ جاتىر.
دەمەك, بٸزدٸڭ بۋىن ورتاق وتانىمىز قازاقستاننىڭ وتتاندا ىستىق ەكەنٸن بٸلٸپ جٷرۋٸ تيٸس, – دەگەن نۇربولدىڭ سٶزٸنەن بٸز تەۋەلسٸز ەلدٸڭ جاستارىنىڭ قانشالىقتى ۇلتجاندى ەكەنٸن اڭعارعانداي بولدىق. «اتىڭ باردا جەلٸپ جٷرٸپ ەل تانى» دەگەن بابالاردىڭ قاناتتى سٶزٸن بەرٸك ۇستانعان نۇربولدان ەلٸمٸز بەن شەتەلدەگٸ جولدار جايىندا دا سىر سۋىرتپاقتادىق.
– قىتايدان تيەپ شىققان جٷكتٸ قىرعىزستان, ٶزبەكستان, تەجٸكستانعا جيi تاسىمالداپ جٷرمٸن. قىتايعا بارعاندا كٶبٸندە اقىلى اۆتوبامدارمەن جٷرەمٸز. ولاردىڭ جولىنا جەنە ونى كٷتٸپ ۇستاۋىنا قانداي دا بٸر مٸن تاعا المايسىن. جول بويىنداعى قىزمەت كٶرسەتۋ ساپاسى دا جوعارى. ەگەر جول بويىندا دوڭعالاعىڭىز جارىلىپ, كٶلٸكتٸ دامكراتپەن كٶتەرٸپ, دوڭعالاق اۋىستىرعاندا جولعا الاقانداي زييان كەلتٸرسەڭٸز, اۆتوبامدى ەربٸر 50-100 شاقىرىم سايىن باقىلايتىن ترانسپورت كىزمەتكەرلەرٸ جەدەل كەلٸپ, قانشالىقتى جەردٸ بٷلدٸرگەنٸڭدٸ انىقتاپ, ونى قايتا جٶندەۋ ٷشٸن قانشا شىعىن شىعاتىنىن سول جەردە ەسەپتەپ, ايىپپۇل جازىلعان قاعازدى قولىڭىزعا ۇستاتادى. ايىپپۇلدىڭ مٶلشەرٸ ٶتە قوماقتى. سوندىقتان قىتايدىڭ اۋماعىنا كٸرگەندە ٶتە ساق بولامىز.
وسىدان بٸراز ۋاقىت بۇرىن بٸر وقيعا بولدى. قازاقستاندىق جٷرگٸزۋشٸ ٷرٸمجٸدەن جٷك تيەپ كەرٸ قايتىپ كەلە جاتقاندا كٶلٸگٸ بۇزىلعان سوڭ, اعامىز سول تۇرعان جەرٸندە كٶلٸگٸن جٶندەي باستايدى. ٶزٸڭٸزدە بٸلەسٸز, كٶلٸكتٸ جٶندەگەن جەرگە ماي تامىپ, قولىڭ مايعا شىلاناتىنى بەلگiلi. بiزدە جولعا مايدى شەلەكتەپ تٶكسەڭ دە, ەشكٸم ەشتەڭە دەمەيدٸ عوي. سوندىقتان ەلگٸ اعامىز الاڭسىز كٶلٸگٸن جٶندەپ جاتقاندا, جولدىڭ كٷتٸمٸنە قارايتىن ترانسپورت قىزمەتكەرلەرٸ كەلٸپ, جولعا تامعان مايدىڭ جيىرما تامشىسىن ساناپ, سول جەردە 700 دوللار ايىپپۇل سالعاندا, ٸشكٸ قىتايدىڭ تەرتٸبٸن جەتٸك بٸلمەيتٸن اعامىز ايران-اسىر بولعان عوي. سودان امالسىز ايىپپۇلدى تٶلەگەن. وسىدان-اق, قىتايدا جولعا قالاي كٷتٸم جاسايتىنىن بايقاۋ قيىن ەمەس.
مۇنداي قاتاڭ تالاپتار قوعامدا زاڭدىلىقتاردىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەتٸنٸ بەلگٸلٸ. بٷگٸن اسفالتتىڭ بەتٸنە ماي تامشىلاتقان ادام, ەرتەڭ جولعا شەلەكتەپ تٶكپەسٸنە ەشكٸم كەپٸلدٸك بەرەدٸ. ال مۇنىڭ سونى جول كٶلٸك وقيعاسىن ۇرىندىراتىنى ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ. جولعا تامعان جيىرما تامشى ماي ٷشٸن ايىپپۇل تٶلەگەن ەرٸپتەسٸمنٸڭ ەرەكەتٸنە كەيبٸرەۋلەر كٷلۋٸ مٷمكٸن. مەنٸڭشە, بۇل جەردە كٷلەتٸن دەنەڭەدە جوق. حالقىمىزدىڭ قاھارمان ۇلى باۋىرجان مومىشۇلى «تەرتٸپكە باعىنعان قۇل بولماس» دەپ بەكەر ايتپاعان عوي. كەز-كەلگەن تەربيەنٸڭ باستاۋىندا قاراپايىم تالاپ جاتاتىنى بەلگٸلٸ.
دانا حالقىمىز شەكتەن شىققان ەسەرگە ەس كٸرگٸزٸپ, تەنتەكتٸ تەزگە سالىپ وتىرعانىن تاريحتان بٸلەمٸز. بۇل بٸر ادامنىڭ نەمەسە بٸر وتباسىنىڭ ەمەس, بٸر رۋلى ەلدٸڭ, بٷكٸل اۋىلدىڭ مٸندەتٸ بولعان. سوندىقتان تەرتٸپكە مويىنسۇنۋ, سٶزگە توقتاۋ قازاق حالقىنىن كانىندا بار. شىعىستاعى كٶرشٸلەرٸمٸزدەن ٷيرەنەتٸن ٸس ٶتە كٶپ. ولاردىڭ ايدالاداعى اۆتوبامداردى كٷن سايىن جۋىپ تۇراتىنىن مۇنداعى جۇرتقا ايتساڭ, سەندٸرە المايسىڭ.
قىتايدىڭ جولىمەن تٷندە جٷرگەندە ەكٸ قاپتالداعى شامدار تاڭ اتقانشا جارىق شاشىپ تۇرادى. و باستا ميللاردتاعان حالقىنا قۋات كٶزٸن جەتكٸزە الماي وتىرعان قىتاي بيلٸگٸنٸڭ جول بويىنا شام جاعىپ, قاي ساسقانى دەگەن ويعا قالعان ەدٸم. سٶيتسەم ونىم بەكەر بولىپتى. جول بويىنداعى شامدار ەشقانداي قۋات كٶزٸنە جالعانباعان, كٷندٸز كٷن كٶزٸنەن قۋات الىپ, اينالانى قويۋ قاراڭعىلىق باسقاندا شامدار ٶزدٸگٸمەن جانىپ, تٷنٸ بويى جول بويىنا سامالاداي جارىق بەرٸپ تۇرادى. مٸنە, دەل وسىنداي شامداردى بٸزدە ورناتۋىمىز كەرەك. بۇل ٷشٸن سونشالىقتى اقىل-ويدىڭ قاجەتٸ جوق.
كٶرشٸ ەلدەرمەن الىس-بەرٸسٸمٸز بەن بارىس-كەلٸسٸمٸزدٸ جانداندىرۋ ٷشٸن سالىنعان «باتىس ەۋروپا-باتىس قىتاي» حالىقارالىق كٶلٸك دەلٸزٸ بۇرىنعى جٸبەك جولىنىڭ ورنىن باسقانى انىق.
بٷگٸندە ٷكٸمەت رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولداردى شەتٸنەن جٶندەپ, تٸپتٸ كەيبٸرەۋٸن كٷرەپ تاستاپ جاڭادان سالىپ جاتقانىن كٶرٸپ جٷرمٸز. سوندىقتان اۋىزدى قۋ شٶپپەن سٷرتە بەرۋدٸڭ قاجەتٸ جوق. سٶزٸمٸز دەلەلدٸ بولۋ ٷشٸن ايتۋعا تيٸسپٸز, قازٸر ٶزٸم تۋىپ-ٶسكەن جاركەنت ٶڭٸرٸندە اۋىل اراسىنداعى جولدار بٸرتٸندەپ جٶندەلٸنٸپ جاتىر. ەلiمiزدەگi كٷرە جولداردىڭ بويىنداعى قىزمەت كٶرسەتۋ ساپاسى دا ەشقانداي ەلدٸكٸنەن كەم ەمەس. كٶرشٸلەس قىرعىزستان, ٶزبەكستان مەن تەجٸكستانعا بارعاندا جول بويىنان دەمالىپ, سايالايتىن كٶلەڭكە تاپپاي, قينالاساڭ. ال بiزدە 50 شاقىرىم سايىن اسحانا مەن جانار-جاعارماي قۇياتىن ستانسىلاردى كەزدەستٸرۋگە بولادى. ٶزٸمٸزدٸڭ كەڭ دالامىزبەن جٷرگەندە, كٶلٸگٸڭ سىنىپ, جايسىز جايتتارعا تاپ بولساڭ جۇرتتىڭ بەرٸ كٶمەك قولىن سوزۋعا دايار. جەر بەتٸندە دارحان مٸنەزدٸ قازاق سيياقتى كەڭپەيٸل حالىق جوق شىعار. قازاقستاندا جٷك كٶلٸگٸن جٷرگٸزٸپ, ارى-بەرٸ جٷك تاسۋدىڭ ٶزٸندٸك ماشاقاتى جەتٸپ ارتىلادى.
مەسەلەن, بٸزدٸڭ سولتٷستٸك, شىعىس ايماقتاردا قىستا جٷرۋدٸڭ ٶزٸ مٷمكٸن بولماي قالاتىنى بەلگٸلٸ. الىسقا بارماي-اق, مىنا جوڭعار قاقپاسىن الايىقشى, قىستا بارا قالساڭىز ٷسكٸرٸك بوران 4,5 مەترلٸك جٷك ماشيناڭىزدى قارعا كٶمٸپ تاستايدى. ەي, مۇنداي قاتال تابيعاتقا ەۋروپا مەن قىتايدىڭ قالا بەردٸ كٶرشٸ ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ شوپىرلارى شىدامايتىن شىعار?.. ومبى قارعا مالتىعىپ, تالاي جولدا قالعان كەزدەرٸمٸز بولدى. ەلٸمٸزدٸڭ قۇتقارۋ قىزمەتٸندە جۇمىس ٸستەيتٸن اپايتٶس جٸگٸتتەر ەلدەنەشە رەت كەلٸپ, ازىق-تٷلٸگٸ مەن جانار-جاعارمايىن ەكەپ, جانىمىزدى الىپ قالعانىن قالاي ۇمىتۋعا بولادى? يەن دالادا جاتىپ بٸزدەر مەملەكەتتٸڭ قولداۋىن وسىلايشا سەزٸندٸك. سوندىقتان تٶتەنشە جاعدايلار قىزمەتٸنٸڭ جiگiتتەرiنە العىستان باسقا ايتارىم جوق, – دەيدٸ نۇربول.
– ەربٸر ساپارعا شىققان سايىن ەسەيتٸپ, شىنىعا تٷسكەندەي بولام. تاعى دا اۋىلعا جەتكەنشە اسىعام. ەلدٸڭ, تۋعان جەردٸڭ قادٸرٸن سىرتتا جٷرگەندە بٸلەدٸ ەكەنسٸڭ. مىنا ٸرگەمٸزدەگٸ قىتايعا ساپارلاعانىمدا انامنىڭ تاماعىن ساعىنامىن. عالامات جول سالعان قىتايدىڭ تاماعى ماعان و باستان-اق ۇناعان جوق. قىسىق كٶزدٸ كٶرشiلەرiمiز تاماقتارىنا حيمييالىق دەرٸنٸڭ كٷشٸمەن ٶسكەن ٶسٸمدٸكتەردٸ پايدالانادى. ول جاقتا قازاقستاننان جەتكٸزٸلگەن تاعامدار ٷلكەن سۇرانىسقا يە. ٶيتكەنٸ, بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە, جەرٸمٸزدە ٶسكەن استىق پەن جەمٸس-جيدەكتٸڭ بەرٸ تابيعي عوي. سول سەبەپتٸ قىتايعا بارعاندا اۋىلدىڭ اسىن ساعىنامىن, – دەيدٸ جاستايىنان ەڭبەككە ارالاسقان نۇربول.
ول ەڭگٸمە سوڭىندا الداعى ۋاقىتتا وتباسىن قۇرىپ, ەلٸمٸزدٸڭ دەموگرافيياسىنا ٷلەس قوسقىسى كەلەتٸنٸن دە ايتتى. قالىندىق تا دايىن بولسا كەرەك. نۇربولعا سايتمىزدىڭ جٷزلەگەن مىڭ وقىرماندارى اتىنان باقىت تٸلەدٸك.
