Sol bir zulmat jyldary NVKD-nyń qandy qolynan qurban bolǵan jazyqsyz adamdardy Almaty qalasynan 40 shaqyrymdai jerdegi osy Jańalyq aýylynyń irgesine ákep kómgen.
1997 jyly prezident Nazarbaevtyń jarlyǵy shyǵyp, soǵan sáikes «31 mamyr – Saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúni» bolyp bekitildi.
«Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasy aiasynda Almaty oblysy ákiminiń qoldaýymen salynǵan Saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryna arnalǵan mýzei 3 ekspozitsiialyq zaldan turady.
Repressiia jyldarynda jazyqsyz japa shekkenderdiń esimin máńgi este qaldyrý maqsatynda, jańa ekspozitsiianyń 3 zalynda:
- «Qazaqstandaǵy 1916-1986 jj. aralyǵyndaǵy qýǵyn-súrgin tarihy»;
- «Saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý» («Rekviem» zaly);
- «Ádilet» tarihi-aǵartýshylyq qoǵamy jáne onyń qyzmetine qatysty eksponattar qoiylǵan.
1930-shy – 1950-shi jyldardaǵy qýǵyn-súrgin tarihy týraly birinshi zaldyń eksponattary tanystyrady.
Olardyń qatarynda qazaqtyń ziialy qaýym ókilderi – M.Tynyshpaev, I.Jansúgirov, J.Kúderin jáne basqalary týraly foto qujattyq materialdar.
Sonymen qatar, osy zalda Almaty oblystyq Ishki Ister departamentiniń arhivinen alynǵan, Almaty oblysy boiynsha tutqynǵa alynǵandardyń (qýǵyn-súrginge ushyrap, keiinnen aqtalǵandar) is kóshirmeleri qoiylǵan.
Stalindik lagerlerdegi tutqyndardyń ómiri tórt dioramada ashyp kórsetilgen.
Jańalyq aýylynda atylyp, jerlengenderdiń jeke zattaryn da osy zaldaǵy taqyryptyq bólimderden kezdestirýge bolady.
«Saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý» zalynda jazyqsyz jazalanǵan 4125 adamnyń aty men tegi mármár tasqa qashalyp jazylyp, qabyrǵalaryna ilingen. Olardyń qysqasha ómirbaianyn (aqparat 2 tilde berilgen) osy zalǵa qoiylǵan aqparattyq dúńgirshekterden kórýge bolady.
Jańalyq aýylynda memorial ornatýdyń bastamashysy bolǵan, repressiia qurbandary týraly 9 tomdyq «Azaly kitap» shyǵarmasynyń avtory Qazaqstandyq «Ádilet» tarihi-aǵartýshylyq qoǵamynyń qyzmetine mýzeidiń 3-shi zalynyń ekspozitsiiasy arnalǵan.
Mýzeidiń ashylý saltanatyna Almaty oblysynyń ákimi Amandyq Batalov, Iliias Jansúgirovtiń uly – Saiat Jansúgirov, professor, alashtanýshy Mámbet Qoigeldiev, Jańalyq aýyldyq okrýginiń Ardagerler keńesiniń tóraǵasy Tursynǵali Saýdabaev jáne Qazaqstandaǵy repressiia mýzeileriniń basshylary, tarihshylar, ziialy qaýym ókilderi, repressiia qurbandarynyń urpaqtary, t.b. shaqyryldy.
Amandyq BATALOV: «Biz olarǵa qaryzdarmyz...»
Mýzeidiń ashylý saltanatynda Amandyq Batalov sóz sóiledi.
«Qazaqtyń óshpes rýhyn, jazyqsyz qurban bolǵan bozdaqtardyń eren erligin tanytyp turǵan bul jer – qasietti jer.
Osy qasietti jerde 4 myńnan asa ozbyr saiasat qurbandary máńgilikke kóz jumǵan. Olardyń barlyǵy – halyqtyń mańdai aldy, ozyq oily, birtýar azamattary edi.
Búgin Elbasynyń «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasy aiasynda saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryna arnalǵan mýzei ashyldy.
Dana halqymyz ótkenge – salaýat, bolashaqqa – ǵibrat aitqan. Tarihyna qurmetpen qaraǵan.
Biz eldiń birligi, azattyǵy jolynda qasyq qanyn aiamai, shybyn janyn shúberekke túigen tulǵalardyń rýhyna bas iip, taǵzym etemiz.
Bul mýzei – Alashtyń iri qairatkerleriniń, qyrshyn ketken bozdaqtardyń erligin, halyqtyń biik rýhyn tanytar oryn bolady dep senemiz.
Mýzeidiń jalpy alańy 535 sharshy shaqyrym metrdi quraidy. Qurylys jumystaryna 288 mln qarjy bóldik.
Bizdiń endigi maqsatymyz – osy tarihi jyldar oqiǵasyn, onyń jazyqsyz qurbany bolǵan azamattardyń esimderin jańǵyrtý, olardy máńgi este saqtaý.
Memleket basshysynyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasnda elimizdiń tarihi kezeńderindegi «Uly dala tulǵalary» týraly aitylady.
Uly dalamyzdyń aiaýly perzentteri, el úshin janyn qiǵan arystarymyzdyń esimi – el júreginde dep bilemin», – dedi Almaty oblysynyń ákimi.
FOTO: Almaty oblysy ákimdiginen
