Aldaǵy ailar Qazaqstan úshin mańyzdy saiasi kezeń bolmaq. Sebebi 20 qańtarda ótetin Ulttyq quryltaida konstitýtsiialyq reformaǵa qatysty usynystar qaralýy múmkin. Osy oraida saiasatker Ámirjan Qosan saiasi ózgeristerge bailanysty Dalanews.kz redaktsiiasyna pikir bildirdi.
Qoǵam saiasi sheshimderge beijai qaramaidy
Qosanovtyń aitýynsha, keiingi jyldary qoǵamnyń saiasatqa degen qyzyǵýshylyǵy aitarlyqtai artqan. Ol Nazarbaev kezindegi asyǵys referendýmdar men biliktiń shamadan tys ortalyqtanýy qoǵamdy saq bolýǵa úiretkenin jetkizdi.
Ásirese, 2019 jylǵy prezidenttik sailaýdan keiin azamattyq belsendilik kúsheiip, biliktiń kez kelgen saiasi bastamasy qoǵamdyq talqylaýdyń nysanyna ainaldy.
“Kezindegi demokratiialyq partiialardyń ornyna táýelsiz qoǵamdyq uiymdar men redaktsiialar, jeke tulǵalar kelip jatyr. “Qarapaiym halyqty saiasat qyzyqtyrmaidy” degen sóz de - dalbasa. Sol sebepti prezident Toqaev jariialaǵan konstitýtsiialyq reformaǵa degen kópshiliktiń yntasy bólek. Reformany uiymdastyrýshylyr osy faktordy myqtap eskerýi tiis dep oilaimyn. Aldaǵy saiasi kezeń qyzyq bolaiyn dep tur”, - deidi ol.
Saiasatker konstitýtsiialyq reformalardy ázirlep jatqan jumys tobynyń qyzmetin synǵa aldy. Aitýynsha, olardyń otyrystary jabyq ótedi, al usynystar tym jalpylama sipat alǵan.
“Máselen, jiynda bolyp jatqan pikir almasýdy tikelei efirde kórsetkende, jurt qai partiianyń, qai jeke tulǵanyń qandai usynys aityp jatqanyn bilip otyrar edi. Sol topqa múshe emes basqa azamattar da óz oi-pikirin qosar edi”, - deidi ol.
Saiasatkerdiń sózine súiensek, Ulttyq quryltaida naqty qandai máseleler kóteriletini ázirge belgisiz.
“Bálkim, jinaqtalǵan usynystardyń basty baǵyttaryn erteńgi kúni prezident Toqaev Ulttyq Quryltaida jariia eter. Ol jaǵy da beimálim, óitkeni 20 qańtarda ótetin UQ kún tártibindegi máseleler áli naqty aitylmady”, - deidi ol.
Ulttyq quryltaidyń kezekti otyrysy Qyzylorda qalasynda ótedi. Memleket basshysy bul sheshimdi Qazaqstan astanasynyń Orynbordan Qyzylordaǵa kóshkenine júz jyl tolýymen bailanystyrǵan edi.
Qosanov ta quryltaidyń Astanamen shektelmei, óńirlerde ótýin oryndy qadam dep esepteidi. Alaida basty másele jiyndardyń formaldy sipat almaýynda ekenin eskertti.
“Kezinde Ulttyq quryltaidyń qurylýyn qoldaǵanmyn. Biraq onyń quramyna kóńilim tolmaidy. Sebebi oǵan áli de táýelsiz oi-pikir bildirip, bilikke syndarly syn aita alatyn, naqty máseleler boiynsha balama usynys jetkizetin qabiletti demokratiiashyl, memleketshil tulǵalar tolyq tartylmai otyr. Eger quryltai óńirlerdegi azamattardyń naqty máselesin tyńdap, olardyń usynystaryn kún tártibine shyǵarsa, nur ústine nur bolar edi”, — deidi saiasatker.
Bilik nelikten parlamenttik reformaǵa asyǵyp jatyr?
Ulttyq quryltai aiasynda konstitýtsiialyq reformaǵa qatysty referendým merzimi belgilenýi múmkin degen boljamdar aitylyp jatyr. Saiasatker muny joqqa shyǵarmady. Aitýynsha, bilik parlamenttik reformaǵa kóshýdi barynsha jedeldetýdi kózdep otyr. Ol bunyń birneshe sebebin atady.
“Birinshiden, qospalataly emes, birpalataly Parlament kerek degen bastama tóńireginde negizinen jalpyulttyq konsensýs, ortaq kelisim bar. Bul bastamany demokratiialyq kúshter jiyrma jyldan astam ýaqyttan beri usynyp keledi”, - dedi ol.
Saiasatker ekinshi sebebi aldaǵy sailaý kezeńderimen bailanysty ekenin alǵa tartty.
“Kezekti parlamenttik sailaý 2027 jylǵa, prezidenttik sailaý 2029 jylǵa josparlanǵan. Alaida bilik dál sol kezdegi jaǵdaidyń odan saiyn ýshyǵyp ketetinin, sol sebepti sailaýda sózsiz jeńiske jetýi qiyn ekenin sezip otyr”, - dep qosty ol.
Qosanovtyń pikirinshe, dál osy kezeńde áleýmettik-ekonomikalyq jáne geosaiasi ahýaldyń ýshyǵý yqtimaldyǵy joǵary.
“Áleýmettik-ekonomikalyq salada qordalanyp qalǵan problemalar shash etekten, jańa bilik ornasa da, olardyń kóbisi óz sheshimin tappai keledi. Baǵa men tarifter sharyqtap barady, jalaqy men zeinetaqy óspegeli qashan. Onyń ústine, geosaiasi ahýal da kún saiyn qiyndap barady. Sońǵy oqiǵalar munaidyń baǵasyna teris áser etetinin sarapshylar ashyq aityp jatyr. Olai bolsa, "qara altynǵa" qarap qalǵan biýdjettiń de jaǵdaiy ońai bola qoimas. Onyń bári úkimettiń áleýmettik jáne investitsiialyq áleýetin nasharlatatyny sózsiz”, - dedi ol.
Atalǵan faktorlardyń barlyǵy 2027 jáne 2029 jyldary josparlanǵan sailaýlar qarsańynda qoǵamdyq narazylyqtyń kúsheiýine alyp kelýi múmkin. Qosanovtyń paiymdaýynsha, mundai jaǵdaida biliktiń óz saiasi stsenariiin tolyq júzege asyrýy kúrdelene túsedi.
Referendým bolsa, qandai ózgerister qajet?
Ámirjan Qosan konstitýtsiialyq reformanyń keminde úsh negizgi baǵyty bolýy tiis dep sanaidy. Birinshiden, bilik tarmaqtarynyń naqty tepe-teńdigi ornaýy kerek.
“Bizde “Kúshti prezident - yqpaldy parlament - esep beretin úkimet” qaǵidaty resmi túrde jariialanǵanymen, bilik tarmaqtarynyń shyn mánindegi tepe-teńdigi ornyǵa qoimaǵanyn moiyndaýǵa májbúrmiz”, - deidi saiasatker.
Ol sot júiesi nazardan tys qalyp otyrǵanyn da atap ótti.
“Bir qyzyǵy, órkeniettik túsinikke sai, biliktiń ushinshi tarmaǵy bop sot júiesi sanalady. Joǵarǵyda keltirilgen qaǵidatty sot júiesi tipti atalmaidy. Bul durys emes. Óitkeni táýelsiz, atqarýshy bilikke jaltaqtamaityn, óz úkimin ózi shyǵara altyn ádil sot júiesi bolmai, ádiletti qoǵam ornatý múmkin emes”, - dedi ol.
Ekinshiden, azamattyq qoǵam men oppozitsiiaǵa jol ashý qajet.
“Alýan túrli pikir – birtutas ult” qaǵidaty jariialanǵanmen bizde áli de bilikke qatysty óz oiyn ashyq bildiretin, jaqsylyǵyn da, jamandyǵyn da atap, tek synap qoimai, syndarly usynys bildire alatyn azamattyq qoǵam ókilderiniń bári Jańa Qazaqstan qurý isine tartylmai keledi. Biliktiń óz favoritteri bar. Alaida olardyń bárin kópshilik qabyldai bermeidi. Sol sebepti balama partiialar men táýelsiz uiymdar men BAQ tirkeý rásimin ózgertpese bolmaidy. Áitpese “baiaǵy jartas – sol jartas” demekshi, osy joly da Parlament quramyna jasandy, kvazioppozitsiialyq partiialar enip, zań shyǵarýshy organ taǵy da halyq senimine ie bola almai qalady. Onyń ózi asa qaýipti, sebebi narazylyq pen qarsylyq legitimdi Parlament qabyrǵasynda emes, kósheler men alańdarǵa shyǵyp ketýi ábden yqtimal. Qandy Qańtardy bastan keshirgen qazaq úshin bul jaqsylyq ákele qoimaidy”, - dep eskertti ol.
Saiasatkerdiń pikirinshe, úshinshiden, sailaý júiesi túbegeili reformalanýy tiis.
“Kez kelgen bilik legitimdi bolýy úshin qandai da bir sailaý – aýyl ákimderinen bastap, Parlament pen prezident sailaýlary – shynaiy básekeli, ashyq ári ádiletti ótýi tiis. Al ol úshin barlyq deńgeidegi sailaý komissiialary atqarýshy bilikten táýelsiz bolyp, onyń quramyna azamattyq qoǵam men oppozitsiialyq partiialar ókilderi engizilýi shart”, - dep qosty ol.
Saiasatker halyqtyń naqty qoldaýyna súienbegen kez kelgen reforma qoǵam úshin de, bilik úshin de nátije bermeitinin alǵa tartty.
