الداعى ايلار قازاقستان ٷشٸن ماڭىزدى ساياسي كەزەڭ بولماق. سەبەبٸ 20 قاڭتاردا ٶتەتٸن ۇلتتىق قۇرىلتايدا كونستيتۋتسييالىق رەفورماعا قاتىستى ۇسىنىستار قارالۋى مٷمكٸن. وسى ورايدا ساياساتكەر ەمٸرجان قوسان ساياسي ٶزگەرٸستەرگە بايلانىستى Dalanews.kz رەداكتسيياسىنا پٸكٸر بٸلدٸردٸ.
قوعام ساياسي شەشٸمدەرگە بەيجاي قارامايدى
قوسانوۆتىڭ ايتۋىنشا, كەيٸنگٸ جىلدارى قوعامنىڭ ساياساتقا دەگەن قىزىعۋشىلىعى ايتارلىقتاي ارتقان. ول نازارباەۆ كەزٸندەگٸ اسىعىس رەفەرەندۋمدار مەن بيلٸكتٸڭ شامادان تىس ورتالىقتانۋى قوعامدى ساق بولۋعا ٷيرەتكەنٸن جەتكٸزدٸ.
ەسٸرەسە, 2019 جىلعى پرەزيدەنتتٸك سايلاۋدان كەيٸن ازاماتتىق بەلسەندٸلٸك كٷشەيٸپ, بيلٸكتٸڭ كەز كەلگەن ساياسي باستاماسى قوعامدىق تالقىلاۋدىڭ نىسانىنا اينالدى.
“كەزٸندەگٸ دەموكراتييالىق پارتييالاردىڭ ورنىنا تەۋەلسٸز قوعامدىق ۇيىمدار مەن رەداكتسييالار, جەكە تۇلعالار كەلٸپ جاتىر. “قاراپايىم حالىقتى ساياسات قىزىقتىرمايدى” دەگەن سٶز دە - دالباسا. سول سەبەپتٸ پرەزيدەنت توقاەۆ جارييالاعان كونستيتۋتسييالىق رەفورماعا دەگەن كٶپشٸلٸكتٸڭ ىنتاسى بٶلەك. رەفورمانى ۇيىمداستىرۋشىلىر وسى فاكتوردى مىقتاپ ەسكەرۋٸ تيٸس دەپ ويلايمىن. الداعى ساياسي كەزەڭ قىزىق بولايىن دەپ تۇر”, - دەيدٸ ول.
ساياساتكەر كونستيتۋتسييالىق رەفورمالاردى ەزٸرلەپ جاتقان جۇمىس توبىنىڭ قىزمەتٸن سىنعا الدى. ايتۋىنشا, ولاردىڭ وتىرىستارى جابىق ٶتەدٸ, ال ۇسىنىستار تىم جالپىلاما سيپات العان.
“مەسەلەن, جيىندا بولىپ جاتقان پٸكٸر الماسۋدى تٸكەلەي ەفيردە كٶرسەتكەندە, جۇرت قاي پارتييانىڭ, قاي جەكە تۇلعانىڭ قانداي ۇسىنىس ايتىپ جاتقانىن بٸلٸپ وتىرار ەدٸ. سول توپقا مٷشە ەمەس باسقا ازاماتتار دا ٶز وي-پٸكٸرٸن قوسار ەدٸ”, - دەيدٸ ول.
ساياساتكەردٸڭ سٶزٸنە سٷيەنسەك, ۇلتتىق قۇرىلتايدا ناقتى قانداي مەسەلەلەر كٶتەرٸلەتٸنٸ ەزٸرگە بەلگٸسٸز.
“بەلكٸم, جيناقتالعان ۇسىنىستاردىڭ باستى باعىتتارىن ەرتەڭگٸ كٷنٸ پرەزيدەنت توقاەۆ ۇلتتىق قۇرىلتايدا جارييا ەتەر. ول جاعى دا بەيمەلٸم, ٶيتكەنٸ 20 قاڭتاردا ٶتەتٸن ۇق كٷن تەرتٸبٸندەگٸ مەسەلەلەر ەلٸ ناقتى ايتىلمادى”, - دەيدٸ ول.
ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ كەزەكتٸ وتىرىسى قىزىلوردا قالاسىندا ٶتەدٸ. مەملەكەت باسشىسى بۇل شەشٸمدٸ قازاقستان استاناسىنىڭ ورىنبوردان قىزىلورداعا كٶشكەنٸنە جٷز جىل تولۋىمەن بايلانىستىرعان ەدٸ.
قوسانوۆ تا قۇرىلتايدىڭ استانامەن شەكتەلمەي, ٶڭٸرلەردە ٶتۋٸن ورىندى قادام دەپ ەسەپتەيدٸ. الايدا باستى مەسەلە جيىنداردىڭ فورمالدى سيپات الماۋىندا ەكەنٸن ەسكەرتتٸ.
“كەزٸندە ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ قۇرىلۋىن قولداعانمىن. بٸراق ونىڭ قۇرامىنا كٶڭٸلٸم تولمايدى. سەبەبٸ وعان ەلٸ دە تەۋەلسٸز وي-پٸكٸر بٸلدٸرٸپ, بيلٸككە سىندارلى سىن ايتا الاتىن, ناقتى مەسەلەلەر بويىنشا بالاما ۇسىنىس جەتكٸزەتٸن قابٸلەتتٸ دەموكراتيياشىل, مەملەكەتشٸل تۇلعالار تولىق تارتىلماي وتىر. ەگەر قۇرىلتاي ٶڭٸرلەردەگٸ ازاماتتاردىڭ ناقتى مەسەلەسٸن تىڭداپ, ولاردىڭ ۇسىنىستارىن كٷن تەرتٸبٸنە شىعارسا, نۇر ٷستٸنە نۇر بولار ەدٸ”, — دەيدٸ ساياساتكەر.
بيلٸك نەلٸكتەن پارلامەنتتٸك رەفورماعا اسىعىپ جاتىر?
ۇلتتىق قۇرىلتاي اياسىندا كونستيتۋتسييالىق رەفورماعا قاتىستى رەفەرەندۋم مەرزٸمٸ بەلگٸلەنۋٸ مٷمكٸن دەگەن بولجامدار ايتىلىپ جاتىر. ساياساتكەر مۇنى جوققا شىعارمادى. ايتۋىنشا, بيلٸك پارلامەنتتٸك رەفورماعا كٶشۋدٸ بارىنشا جەدەلدەتۋدٸ كٶزدەپ وتىر. ول بۇنىڭ بٸرنەشە سەبەبٸن اتادى.
“بٸرٸنشٸدەن, قوسپالاتالى ەمەس, بٸرپالاتالى پارلامەنت كەرەك دەگەن باستاما تٶڭٸرەگٸندە نەگٸزٸنەن جالپىۇلتتىق كونسەنسۋس, ورتاق كەلٸسٸم بار. بۇل باستامانى دەموكراتييالىق كٷشتەر جيىرما جىلدان استام ۋاقىتتان بەرٸ ۇسىنىپ كەلەدٸ”, - دەدٸ ول.
ساياساتكەر ەكٸنشٸ سەبەبٸ الداعى سايلاۋ كەزەڭدەرٸمەن بايلانىستى ەكەنٸن العا تارتتى.
“كەزەكتٸ پارلامەنتتٸك سايلاۋ 2027 جىلعا, پرەزيدەنتتٸك سايلاۋ 2029 جىلعا جوسپارلانعان. الايدا بيلٸك دەل سول كەزدەگٸ جاعدايدىڭ ودان سايىن ۋشىعىپ كەتەتٸنٸن, سول سەبەپتٸ سايلاۋدا سٶزسٸز جەڭٸسكە جەتۋٸ قيىن ەكەنٸن سەزٸپ وتىر”, - دەپ قوستى ول.
قوسانوۆتىڭ پٸكٸرٸنشە, دەل وسى كەزەڭدە ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جەنە گەوساياسي احۋالدىڭ ۋشىعۋ ىقتيمالدىعى جوعارى.
“ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق سالادا قوردالانىپ قالعان پروبلەمالار شاش ەتەكتەن, جاڭا بيلٸك ورناسا دا, ولاردىڭ كٶبٸسٸ ٶز شەشٸمٸن تاپپاي كەلەدٸ. باعا مەن تاريفتەر شارىقتاپ بارادى, جالاقى مەن زەينەتاقى ٶسپەگەلٸ قاشان. ونىڭ ٷستٸنە, گەوساياسي احۋال دا كٷن سايىن قيىنداپ بارادى. سوڭعى وقيعالار مۇنايدىڭ باعاسىنا تەرٸس ەسەر ەتەتٸنٸن ساراپشىلار اشىق ايتىپ جاتىر. ولاي بولسا, "قارا التىنعا" قاراپ قالعان بيۋدجەتتٸڭ دە جاعدايى وڭاي بولا قويماس. ونىڭ بەرٸ ٷكٸمەتتٸڭ ەلەۋمەتتٸك جەنە ينۆەستيتسييالىق ەلەۋەتٸن ناشارلاتاتىنى سٶزسٸز”, - دەدٸ ول.
اتالعان فاكتورلاردىڭ بارلىعى 2027 جەنە 2029 جىلدارى جوسپارلانعان سايلاۋلار قارساڭىندا قوعامدىق نارازىلىقتىڭ كٷشەيۋٸنە الىپ كەلۋٸ مٷمكٸن. قوسانوۆتىڭ پايىمداۋىنشا, مۇنداي جاعدايدا بيلٸكتٸڭ ٶز ساياسي ستسەنارييٸن تولىق جٷزەگە اسىرۋى كٷردەلەنە تٷسەدٸ.
رەفەرەندۋم بولسا, قانداي ٶزگەرٸستەر قاجەت?
ەمٸرجان قوسان كونستيتۋتسييالىق رەفورمانىڭ كەمٸندە ٷش نەگٸزگٸ باعىتى بولۋى تيٸس دەپ سانايدى. بٸرٸنشٸدەن, بيلٸك تارماقتارىنىڭ ناقتى تەپە-تەڭدٸگٸ ورناۋى كەرەك.
“بٸزدە “كٷشتٸ پرەزيدەنت - ىقپالدى پارلامەنت - ەسەپ بەرەتٸن ٷكٸمەت” قاعيداتى رەسمي تٷردە جارييالانعانىمەن, بيلٸك تارماقتارىنىڭ شىن مەنٸندەگٸ تەپە-تەڭدٸگٸ ورنىعا قويماعانىن مويىنداۋعا مەجبٷرمٸز”, - دەيدٸ ساياساتكەر.
ول سوت جٷيەسٸ نازاردان تىس قالىپ وتىرعانىن دا اتاپ ٶتتٸ.
“بٸر قىزىعى, ٶركەنيەتتٸك تٷسٸنٸككە ساي, بيلٸكتٸڭ ۇشٸنشٸ تارماعى بوپ سوت جٷيەسٸ سانالادى. جوعارعىدا كەلتٸرٸلگەن قاعيداتتى سوت جٷيەسٸ تٸپتٸ اتالمايدى. بۇل دۇرىس ەمەس. ٶيتكەنٸ تەۋەلسٸز, اتقارۋشى بيلٸككە جالتاقتامايتىن, ٶز ٷكٸمٸن ٶزٸ شىعارا التىن ەدٸل سوت جٷيەسٸ بولماي, ەدٸلەتتٸ قوعام ورناتۋ مٷمكٸن ەمەس”, - دەدٸ ول.
ەكٸنشٸدەن, ازاماتتىق قوعام مەن وپپوزيتسيياعا جول اشۋ قاجەت.
“الۋان تٷرلٸ پٸكٸر – بٸرتۇتاس ۇلت” قاعيداتى جارييالانعانمەن بٸزدە ەلٸ دە بيلٸككە قاتىستى ٶز ويىن اشىق بٸلدٸرەتٸن, جاقسىلىعىن دا, جاماندىعىن دا اتاپ, تەك سىناپ قويماي, سىندارلى ۇسىنىس بٸلدٸرە الاتىن ازاماتتىق قوعام ٶكٸلدەرٸنٸڭ بەرٸ جاڭا قازاقستان قۇرۋ ٸسٸنە تارتىلماي كەلەدٸ. بيلٸكتٸڭ ٶز فاۆوريتتەرٸ بار. الايدا ولاردىڭ بەرٸن كٶپشٸلٸك قابىلداي بەرمەيدٸ. سول سەبەپتٸ بالاما پارتييالار مەن تەۋەلسٸز ۇيىمدار مەن باق تٸركەۋ رەسٸمٸن ٶزگەرتپەسە بولمايدى. ەيتپەسە “باياعى جارتاس – سول جارتاس” دەمەكشٸ, وسى جولى دا پارلامەنت قۇرامىنا جاساندى, كۆازيوپپوزيتسييالىق پارتييالار ەنٸپ, زاڭ شىعارۋشى ورگان تاعى دا حالىق سەنٸمٸنە يە بولا الماي قالادى. ونىڭ ٶزٸ اسا قاۋٸپتٸ, سەبەبٸ نارازىلىق پەن قارسىلىق لەگيتيمدٸ پارلامەنت قابىرعاسىندا ەمەس, كٶشەلەر مەن الاڭدارعا شىعىپ كەتۋٸ ەبدەن ىقتيمال. قاندى قاڭتاردى باستان كەشٸرگەن قازاق ٷشٸن بۇل جاقسىلىق ەكەلە قويمايدى”, - دەپ ەسكەرتتٸ ول.
ساياساتكەردٸڭ پٸكٸرٸنشە, ٷشٸنشٸدەن, سايلاۋ جٷيەسٸ تٷبەگەيلٸ رەفورمالانۋى تيٸس.
“كەز كەلگەن بيلٸك لەگيتيمدٸ بولۋى ٷشٸن قانداي دا بٸر سايلاۋ – اۋىل ەكٸمدەرٸنەن باستاپ, پارلامەنت پەن پرەزيدەنت سايلاۋلارى – شىنايى بەسەكەلٸ, اشىق ەرٸ ەدٸلەتتٸ ٶتۋٸ تيٸس. ال ول ٷشٸن بارلىق دەڭگەيدەگٸ سايلاۋ كوميسسييالارى اتقارۋشى بيلٸكتەن تەۋەلسٸز بولىپ, ونىڭ قۇرامىنا ازاماتتىق قوعام مەن وپپوزيتسييالىق پارتييالار ٶكٸلدەرٸ ەنگٸزٸلۋٸ شارت”, - دەپ قوستى ول.
ساياساتكەر حالىقتىڭ ناقتى قولداۋىنا سٷيەنبەگەن كەز كەلگەن رەفورما قوعام ٷشٸن دە, بيلٸك ٷشٸن دە نەتيجە بەرمەيتٸنٸن العا تارتتى.
