الداعى ايلار قازاقستان ءۇشىن ماڭىزدى ساياسي كەزەڭ بولماق. سەبەبى 20 قاڭتاردا وتەتىن ۇلتتىق قۇرىلتايدا كونستيتۋسيالىق رەفورماعا قاتىستى ۇسىنىستار قارالۋى مۇمكىن. وسى ورايدا ساياساتكەر ءامىرجان قوسان ساياسي وزگەرىستەرگە بايلانىستى Dalanews.kz رەداكسياسىنا پىكىر ءبىلدىردى.
قوعام ساياسي شەشىمدەرگە بەيجاي قارامايدى
قوسانوۆتىڭ ايتۋىنشا، كەيىنگى جىلدارى قوعامنىڭ ساياساتقا دەگەن قىزىعۋشىلىعى ايتارلىقتاي ارتقان. ول نازاربايەۆ كەزىندەگى اسىعىس رەفەرەندۋمدار مەن بيلىكتىڭ شامادان تىس ورتالىقتانۋى قوعامدى ساق بولۋعا ۇيرەتكەنىن جەتكىزدى.
اسىرەسە، 2019 جىلعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدان كەيىن ازاماتتىق بەلسەندىلىك كۇشەيىپ، بيلىكتىڭ كەز كەلگەن ساياسي باستاماسى قوعامدىق تالقىلاۋدىڭ نىسانىنا اينالدى.
“كەزىندەگى دەموكراتيالىق پارتيالاردىڭ ورنىنا تاۋەلسىز قوعامدىق ۇيىمدار مەن رەداكسيالار، جەكە تۇلعالار كەلىپ جاتىر. “قاراپايىم حالىقتى ساياسات قىزىقتىرمايدى” دەگەن ءسوز دە - دالباسا. سول سەبەپتى پرەزيدەنت توقايەۆ جاريالاعان كونستيتۋسيالىق رەفورماعا دەگەن كوپشىلىكتىڭ ىنتاسى بولەك. رەفورمانى ۇيىمداستىرۋشىلىر وسى فاكتوردى مىقتاپ ەسكەرۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن. الداعى ساياسي كەزەڭ قىزىق بولايىن دەپ تۇر”، - دەيدى ول.
ساياساتكەر كونستيتۋسيالىق رەفورمالاردى ازىرلەپ جاتقان جۇمىس توبىنىڭ قىزمەتىن سىنعا الدى. ايتۋىنشا، ولاردىڭ وتىرىستارى جابىق وتەدى، ال ۇسىنىستار تىم جالپىلاما سيپات العان.
“ماسەلەن، جيىندا بولىپ جاتقان پىكىر الماسۋدى تىكەلەي ەفيردە كورسەتكەندە، جۇرت قاي پارتيانىڭ، قاي جەكە تۇلعانىڭ قانداي ۇسىنىس ايتىپ جاتقانىن ءبىلىپ وتىرار ەدى. سول توپقا مۇشە ەمەس باسقا ازاماتتار دا ءوز وي-پىكىرىن قوسار ەدى”، - دەيدى ول.
ساياساتكەردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك، ۇلتتىق قۇرىلتايدا ناقتى قانداي ماسەلەلەر كوتەرىلەتىنى ازىرگە بەلگىسىز.
“بالكىم، جيناقتالعان ۇسىنىستاردىڭ باستى باعىتتارىن ەرتەڭگى كۇنى پرەزيدەنت توقايەۆ ۇلتتىق قۇرىلتايدا جاريا ەتەر. ول جاعى دا بەيمالىم، ويتكەنى 20 قاڭتاردا وتەتىن ۇق كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەر ءالى ناقتى ايتىلمادى”، - دەيدى ول.
ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ كەزەكتى وتىرىسى قىزىلوردا قالاسىندا وتەدى. مەملەكەت باسشىسى بۇل شەشىمدى قازاقستان استاناسىنىڭ ورىنبوردان قىزىلورداعا كوشكەنىنە ءجۇز جىل تولۋىمەن بايلانىستىرعان ەدى.
قوسانوۆ تا قۇرىلتايدىڭ استانامەن شەكتەلمەي، وڭىرلەردە ءوتۋىن ورىندى قادام دەپ ەسەپتەيدى. الايدا باستى ماسەلە جيىنداردىڭ فورمالدى سيپات الماۋىندا ەكەنىن ەسكەرتتى.
“كەزىندە ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ قۇرىلۋىن قولداعانمىن. ءبىراق ونىڭ قۇرامىنا كوڭىلىم تولمايدى. سەبەبى وعان ءالى دە تاۋەلسىز وي-پىكىر ءبىلدىرىپ، بيلىككە سىندارلى سىن ايتا الاتىن، ناقتى ماسەلەلەر بويىنشا بالاما ۇسىنىس جەتكىزەتىن قابىلەتتى دەموكراتياشىل، مەملەكەتشىل تۇلعالار تولىق تارتىلماي وتىر. ەگەر قۇرىلتاي وڭىرلەردەگى ازاماتتاردىڭ ناقتى ماسەلەسىن تىڭداپ، ولاردىڭ ۇسىنىستارىن كۇن تارتىبىنە شىعارسا، نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى”، — دەيدى ساياساتكەر.
بيلىك نەلىكتەن پارلامەنتتىك رەفورماعا اسىعىپ جاتىر؟
ۇلتتىق قۇرىلتاي اياسىندا كونستيتۋسيالىق رەفورماعا قاتىستى رەفەرەندۋم مەرزىمى بەلگىلەنۋى مۇمكىن دەگەن بولجامدار ايتىلىپ جاتىر. ساياساتكەر مۇنى جوققا شىعارمادى. ايتۋىنشا، بيلىك پارلامەنتتىك رەفورماعا كوشۋدى بارىنشا جەدەلدەتۋدى كوزدەپ وتىر. ول بۇنىڭ بىرنەشە سەبەبىن اتادى.
“بىرىنشىدەن، قوسپالاتالى ەمەس، ءبىرپالاتالى پارلامەنت كەرەك دەگەن باستاما توڭىرەگىندە نەگىزىنەن جالپىۇلتتىق كونسەنسۋس، ورتاق كەلىسىم بار. بۇل باستامانى دەموكراتيالىق كۇشتەر جيىرما جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى ۇسىنىپ كەلەدى”، - دەدى ول.
ساياساتكەر ەكىنشى سەبەبى الداعى سايلاۋ كەزەڭدەرىمەن بايلانىستى ەكەنىن العا تارتتى.
“كەزەكتى پارلامەنتتىك سايلاۋ 2027 جىلعا، پرەزيدەنتتىك سايلاۋ 2029 جىلعا جوسپارلانعان. الايدا بيلىك ءدال سول كەزدەگى جاعدايدىڭ ودان سايىن ۋشىعىپ كەتەتىنىن، سول سەبەپتى سايلاۋدا ءسوزسىز جەڭىسكە جەتۋى قيىن ەكەنىن سەزىپ وتىر”، - دەپ قوستى ول.
قوسانوۆتىڭ پىكىرىنشە، ءدال وسى كەزەڭدە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە گەوساياسي احۋالدىڭ ۋشىعۋ ىقتيمالدىعى جوعارى.
“الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالادا قوردالانىپ قالعان پروبلەمالار شاش ەتەكتەن، جاڭا بيلىك ورناسا دا، ولاردىڭ كوبىسى ءوز شەشىمىن تاپپاي كەلەدى. باعا مەن تاريفتەر شارىقتاپ بارادى، جالاقى مەن زەينەتاقى وسپەگەلى قاشان. ونىڭ ۇستىنە، گەوساياسي احۋال دا كۇن سايىن قيىنداپ بارادى. سوڭعى وقيعالار مۇنايدىڭ باعاسىنا تەرىس اسەر ەتەتىنىن ساراپشىلار اشىق ايتىپ جاتىر. ولاي بولسا، "قارا التىنعا" قاراپ قالعان بيۋدجەتتىڭ دە جاعدايى وڭاي بولا قويماس. ونىڭ ءبارى ۇكىمەتتىڭ الەۋمەتتىك جانە ينۆەستيسيالىق الەۋەتىن ناشارلاتاتىنى ءسوزسىز”، - دەدى ول.
اتالعان فاكتورلاردىڭ بارلىعى 2027 جانە 2029 جىلدارى جوسپارلانعان سايلاۋلار قارساڭىندا قوعامدىق نارازىلىقتىڭ كۇشەيۋىنە الىپ كەلۋى مۇمكىن. قوسانوۆتىڭ پايىمداۋىنشا، مۇنداي جاعدايدا بيلىكتىڭ ءوز ساياسي سەنارييىن تولىق جۇزەگە اسىرۋى كۇردەلەنە تۇسەدى.
رەفەرەندۋم بولسا، قانداي وزگەرىستەر قاجەت؟
ءامىرجان قوسان كونستيتۋسيالىق رەفورمانىڭ كەمىندە ءۇش نەگىزگى باعىتى بولۋى ءتيىس دەپ سانايدى. بىرىنشىدەن، بيلىك تارماقتارىنىڭ ناقتى تەپە-تەڭدىگى ورناۋى كەرەك.
“بىزدە “كۇشتى پرەزيدەنت - ىقپالدى پارلامەنت - ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت” قاعيداتى رەسمي تۇردە جاريالانعانىمەن، بيلىك تارماقتارىنىڭ شىن مانىندەگى تەپە-تەڭدىگى ورنىعا قويماعانىن مويىنداۋعا ءماجبۇرمىز”، - دەيدى ساياساتكەر.
ول سوت جۇيەسى نازاردان تىس قالىپ وتىرعانىن دا اتاپ ءوتتى.
“ءبىر قىزىعى، وركەنيەتتىك تۇسىنىككە ساي، بيلىكتىڭ ءۇشىنشى تارماعى بوپ سوت جۇيەسى سانالادى. جوعارعىدا كەلتىرىلگەن قاعيداتتى سوت جۇيەسى ءتىپتى اتالمايدى. بۇل دۇرىس ەمەس. ويتكەنى تاۋەلسىز، اتقارۋشى بيلىككە جالتاقتامايتىن، ءوز ۇكىمىن ءوزى شىعارا التىن ءادىل سوت جۇيەسى بولماي، ادىلەتتى قوعام ورناتۋ مۇمكىن ەمەس”، - دەدى ول.
ەكىنشىدەن، ازاماتتىق قوعام مەن وپپوزيسياعا جول اشۋ قاجەت.
“الۋان ءتۇرلى پىكىر – ءبىرتۇتاس ۇلت” قاعيداتى جاريالانعانمەن بىزدە ءالى دە بيلىككە قاتىستى ءوز ويىن اشىق بىلدىرەتىن، جاقسىلىعىن دا، جاماندىعىن دا اتاپ، تەك سىناپ قويماي، سىندارلى ۇسىنىس بىلدىرە الاتىن ازاماتتىق قوعام وكىلدەرىنىڭ ءبارى جاڭا قازاقستان قۇرۋ ىسىنە تارتىلماي كەلەدى. بيلىكتىڭ ءوز فاۆوريتتەرى بار. الايدا ولاردىڭ ءبارىن كوپشىلىك قابىلداي بەرمەيدى. سول سەبەپتى بالاما پارتيالار مەن تاۋەلسىز ۇيىمدار مەن ب ا ق تىركەۋ ءراسىمىن وزگەرتپەسە بولمايدى. ايتپەسە “باياعى جارتاس – سول جارتاس” دەمەكشى، وسى جولى دا پارلامەنت قۇرامىنا جاساندى، كۆازيوپپوزيسيالىق پارتيالار ەنىپ، زاڭ شىعارۋشى ورگان تاعى دا حالىق سەنىمىنە يە بولا الماي قالادى. ونىڭ ءوزى اسا ءقاۋىپتى، سەبەبى نارازىلىق پەن قارسىلىق لەگيتيمدى پارلامەنت قابىرعاسىندا ەمەس، كوشەلەر مەن الاڭدارعا شىعىپ كەتۋى ابدەن ىقتيمال. قاندى قاڭتاردى باستان كەشىرگەن قازاق ءۇشىن بۇل جاقسىلىق اكەلە قويمايدى”، - دەپ ەسكەرتتى ول.
ساياساتكەردىڭ پىكىرىنشە، ۇشىنشىدەن، سايلاۋ جۇيەسى تۇبەگەيلى رەفورمالانۋى ءتيىس.
“كەز كەلگەن بيلىك لەگيتيمدى بولۋى ءۇشىن قانداي دا ءبىر سايلاۋ – اۋىل اكىمدەرىنەن باستاپ، پارلامەنت پەن پرەزيدەنت سايلاۋلارى – شىنايى باسەكەلى، اشىق ءارى ادىلەتتى ءوتۋى ءتيىس. ال ول ءۇشىن بارلىق دەڭگەيدەگى سايلاۋ كوميسسيالارى اتقارۋشى بيلىكتەن تاۋەلسىز بولىپ، ونىڭ قۇرامىنا ازاماتتىق قوعام مەن وپپوزيسيالىق پارتيالار وكىلدەرى ەنگىزىلۋى شارت”، - دەپ قوستى ول.
ساياساتكەر حالىقتىڭ ناقتى قولداۋىنا سۇيەنبەگەن كەز كەلگەن رەفورما قوعام ءۇشىن دە، بيلىك ءۇشىن دە ناتيجە بەرمەيتىنىن العا تارتتى.
