Biyldan bastap «Jergilikti ózin-ózi basqarýdy damytý máseleleri boiynsha Qazaqstan Respýblikasynyń keibir zańnamalyq aktilerine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań qabyldanyp, nátijesinde ózin-ózi basqarý júiesi túbegeili jańartylatyn bolady. Atap aitqanda, aýdandyq mańyzy bar qalalar, aýyldar men aýyldyq okrýgterdiń derbes biýdjeti men kommýnaldy menshigi paida bolmaq. Ózin-ózi basqarý dydamytý «100 naqty qadam» - Ult jospary aiasynda Memleket basshysy júktegen tapsyrmanyń biri ekeni belgili.
Sonymen, Ulttyq ekonomika ministrligi tarapynan naqty ne istelmek? 2018 jyldyń 1 qańtarynan bastap turǵyndar sany 2 myń adamnan asatyn aýyldardyń óz biýdjeti bolady. Bul elimizdegi 1066 aýyl. Al 2020 jyldan bastap barlyq 2444 eldi-meken derbes biýdjetin quryp, ony ózderi basqarýǵa múmkindik alady. Al qarjynyń jumsalýyn aýyl turǵyndarynyń ózderi qadaǵalaityn bolady.
Óz kezeginde forým jumysyn ashqan Aqtóbe oblysynyń ákimi Berdibek Saparbaev oblystaǵy eldi-mekenderdiń ózgeristerge daiyn ekenin jetkizdi. Onyń aitýynsha, jańa jyldan bastap Aqtóbe oblysynda derbes biýdjet halyq sany 6 aýdandyq mańyzy bar qalalarda jáne 43 aýyldyq okrýgterde engiziledi.
Aqtóbe oblysynda osy jyldyń 9 aiynda jergilikti ózin-ózi basqarý qazynasyna 632 mln. teńge jinalǵan. Sonyń arqasynda aýyl turǵyndary balalar alańshasyn jasap, kóshelerdi jaryqtandyryp alypty.
Buny estigen aýyl ákimderi bir jelpinip qaldy. Endi aýyl ákimi qarjy bólinetin kez kelgen iste aýdanǵa jaltaqtamai, óz aýylynyń úlkenderimen, aqsaqaldarmen aqyldasyp otyrmaq. Iaǵni, jergilikti ózin-ózi basqarýdy damytý – naqty halyq biligine jol ashady.
Forým barysynda Ulttyq ekonomika ministrligine aýyl biýdjeti neden quralady degen suraqtar tústi. Ony da uiymdastyrýshylar búge-shigesine deiin jiliktep túsindirip berdi.
Jergilikti ózin-ózi basqarý biýdjeti salyqtyq jáne salyqtan tys túsimderden quralady. Salyqtyq túsimder:
- tólem kózinen salyq alynbaityn jeke tabys salyǵy;
- jeke tulǵalardyń múlik salyǵy;
- jeke jáne zańdy tulǵalardyń kólik salyǵy;
- eldi-meken aýmaǵyna jatatyn jeke jáne zańdy tulǵalardyń jerine salynatyn jer salyǵy;
- aýyl aimaǵynda ótetin avtomobil joldary boiynda vizýaldy jarnamany ornalastyrýdyń salyqtyq tólemi;
Salyqtyq emes túsimder:
- memlekettik múlikti jalǵa berýden alynatyn tabys;
- kommýnaldy menshikti satýdan alynatyn tabys;
- jeke jáne zańdy tulǵalardyń erikti jarnalary;
- «Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly» Qazaqstan Respýblikasynyń Kodeksi aiasynda qarastyrylǵan ákimder tarapynan alynatyn aiyppuldar;
- aýdandyq biýdjetten alynatyn transfertter.
Atalmysh tizimge bir qosarymyz, zań aiasynda aýyl biýdjeti shyǵyndala alatyn shyǵynnyń 19 túri aiqyndalǵan. Sonymen birge, jergilikti basqarýdyń óz kommýnaldy menshigi bolady. Aýyl ákimderi, sol menshikti aýyl turǵyndarymen birge keńese otyryp, qalai tiimdi paidalaný kerektigin ózderi sheshpek.
Forým sońynda aýyl ákimderi úshin biýdjetti qalai tiimdi basqarý, esep berý jáne kommýnaldy menshikpen jumys jóninde praktikalyq seminarlar ótkizildi.
