Zań men tártip qaǵidaty eldiń jańa Konstitýtsiiasynda Ádiletti Qazaqstandy qurýdyń jáne azamattardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń basty negizderiniń biri retinde bekitilgen. Al munyń bári adamnyń sanaly kózqarasy men tártibinen bastalady. Dál osy eki ustanym quqyqtyq tártiptiń kepili bolyp sanalady. Qoǵamda osyny túsiný deńgeiiniń artyp kele jatqany qýantady. Muny azamattardyń zań buzýshylyqtarǵa tózbeýshiligi de kórsetip otyr. Sońǵy zańnamalyq ózgerister qoǵamnyń quqyq buzýshylyqtardyń aldyn alý isine belsendi qatysa bastaǵanyn ańǵartady. Áleýmettik jeliler men basqa da ashyq alańdarda azamattardyń qoǵamdyq aiyptaý mádenietin qalyptastyrýy da mańyzdy faktorǵa ainaldy. Sońǵy jyldary jaǵdai aitarlyqtai ózgerip keledi. Qaýipsizdik deńgeii artyp jatyr. Árine, jańa tsifrlyq qaýip-qaterler paida bolýda. Biraq quqyq qorǵaý organdary da zaman aǵymynan qalys qalyp otyrǵan joq. Qaýipsizdik júiesindegi osy jáne ózge de úrdister týraly polisia.kz Qazaqstan politsiiasy kúni qarsańynda Ishki ister ministri Erjan Sádenovpen áńgimelesti, dep habarlaidy dalanews.kz.
– Erjan Saparbekuly, siz quqyq qorǵaý organdarynda 30 jyldan astam qyzmet ettińiz. Eńbek jolyńyzdy 90-jyldardyń basynda, Qazaqstan politsiiasy endi ǵana qurylǵan kezeńde bastadyńyz. Ishki ister organdarynyń tarihyn jaqsy biletin mamansyz deýge bolady. Osy jyldar ishinde quqyqtyq tártip júiesinde ne ózgerdi?
– Politsiianyń basty mindeti – azamattardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý. Bul mindet quqyq qorǵaý júiesiniń búkil tarihynda ózgergen emes. Osy maqsattyń ainalasynda ýaqyt talabyna sai túrli sharalar, rásimder, algoritmder men basqa da tetikter qalyptasady. Barlyq ózgeris jańa syn-qaterlerge, zamanaýi úrdisterdiń qarqyndy damýyna jáne azamattardyń sanasynyń ózgerýine bailanysty júzege asyrylady. Bul – zańdy qubylys. Ár tarihi kezeńniń óz ereksheligi, óz tártibi bolady.
Seriialyq qylmyskerler, tapsyryspen jasalǵan kisi óltirýler, jol boiyndaǵy bopsalaý, kúndiz kóshede ashyq jasalǵan tonaýlar, uzaq ýaqyt ashylmai kelgen kóp epizodty qylmystar – munyń bári bolǵan. Ol kezde mundai oqiǵalar buqaralyq aqparat quraldarynda qazirgidei ashyq jariialanbady. Biraq kóshede, tipti kúndiz júrýdiń ózi qaýipsiz bolmaǵanyn kópshilik umytpaǵan shyǵar dep oilaimyn.
Áli kúnge deiin alǵashqy isterimniń birin esime alamyn. Ol 90-jyldardyń basy edi. Sol kezde táýlik boiy jumys isteýge týra keldi. Qazirgi kameralar da, tsifrlyq bazalar da, zamanaýi bailanys quraldary da bolǵan joq. Biz adamdardan surastyryp, ondaǵan nusqany tekserip, bar jumysty óz qolymyzben atqardyq. Birneshe kún qatarynan kóz ilmegen kezder boldy. Sol kezde bizdiń mamandyqta usaq-túiek pen kezdeisoqtyq bolmaitynyn túsindim.
Búginde barlyq sanat boiynsha qylmys deńgeiiniń turaqty tómendeýi baiqalady. Bul nátijege biz kezeń-kezeńimen jettik. Qylmys sany júieli túrde azaiyp keledi.
Sonymen qatar beinebaqylaý kameralarynan bastap ártúrli tsifrlyq quraldar qazaqstandyqtardyń ómirine qaýipsizdiktiń mańyzdy elementi retinde endi. Alǵashqy Jedel basqarý ortalyǵy 1999 jyly elordada ashyldy. Qazir mundai júie barlyq oblys ortalyqtarynda jáne kóptegen aýdandarda jumys isteidi. Biz olardyń sanyn odan ári kóbeitip kelemiz.
Qarapaiym ratsiialardan avtomattandyrylǵan júielerge kezeń-kezeńimen kóshtik. Onyń múmkindikteri de artyp jatyr. Búginde bul – bet-álpet pen túrli nysandardy taný júielerin, sondai-aq jasandy intellekt elementterin keńinen qoldanatyn zamanaýi keshen. Qazir kameralardyń basym bóligi Jedel basqarý ortalyqtaryna qosylǵan.
– Osyǵan keńirek toqtalsaq. Prezident Qasym-Jomart Toqaev óz Joldaýynda tsifrlyq transformatsiia arqyly kóptegen mindetterdi sheshý qajettigin aitqan bolatyn. Qazirgi tańda quqyqtyq tártipti qamtamasyz etýge qandai tsifrlyq sheshimder kómektesip jatyr?
– Eń aldymen – beinebaqylaý júiesi. Búginde elimiz boiynsha shamamen 2 million kamera jumys isteidi. Onyń ishinde jasandy intellekt júielerimen jabdyqtalǵan 44 myńǵa jýyq intellektýaldy kamera bar.
Bul qurylǵylar adamnyń júzin tanýǵa, qaraýsyz qalǵan zattardy, qarýdy, adamdardyń shoǵyrlanýyn nemese tútindi anyqtaýǵa múmkindik beredi. Osy kameralardyń kómegimen eki myńǵa jýyq adam tabyldy. Olardyń arasynda izdeýde júrgender de bar.
Biryńǵai «TOR» platformasy kólikterdiń qozǵalysyn baqylaidy, qylmysqa qatysy bar kólikterdi izdeidi, qaýipti nemese sharshaǵan júrgizýshilerdi anyqtaidy.
Osydan bes jyl buryn drondardyń qoǵamdyq tártipti qadaǵalaitynyn elestetý qiyn edi. Al búginde bul – qalypty jaǵdai. Qazir olar kriminalistikalyq qural retinde de paidalanylady. Fotoapparat pen beinekameraǵa qaraǵanda úlken aýmaqty jáne alystaǵy nysandardy tolyq qamtyp túsire alady. Bul qylmystardy ashýǵa kómektesedi.
Mysaly, Túrkistan oblysynda ushqyshsyz apparat mal urlyǵyn tirkedi. Sonyń nátijesinde urylar ustalyp, urlanǵan mal iesine qaitaryldy.
Sonymen qatar bul qurylǵylar joldaǵy jaǵdaidy da baqylap otyrady.
Sońǵy tsifrlyq jańalyqtardyń biri – robot-itter. Budan bólek, kóptegen jyldar boiy beinetirkegishter men boljamdy taldaý elementteri qoldanylyp keledi.
Sondai-aq azamattarǵa quqyq buzýshylyqtar týraly onlain habarlaýǵa múmkindik beretin «Zań jáne tártip» tsifrlyq servisi iske qosyldy.
Osy tsifrlyq sheshimderdiń barlyǵy qarapaiym kameralardan analitikalyq múmkindikteri bar tolyqqandy tsifrlyq qaýipsizdik ekojúiesine kóshkenimizdi kórsetetin taptyrmas kómekshiler.
– Jaqynda «Quqyq buzýshylyqtardyń profilaktikasy týraly» zań qabyldandy. Onyń bir normasy zań buzýshylyqtar týraly habarlaǵan azamattardy yntalandyrýdy kózdeidi. Mundai jaǵdaida jeke basynyń múddesin kózdeitin adamdar jalǵan aqparat berýi múmkin degen qaýip joq pa? Keibir Eýropa elderinde kórshilerden shaǵym tússe, ata-analyq quqyqtan aiyrýǵa deiin baratyny belgili. Bizde bul tetik qalai jumys isteidi?
– Árbir habarlama muqiiat tekseriledi. Bir ǵana aqparat adamnyń taǵdyryn sheshýge jetkiliksiz. Onyń ústine jalǵan aqparat bergeni úshin jaýapkershilik eshqaida joiylǵan joq. Tek naqty dálelder bolǵan jaǵdaida ǵana shara qoldanylady.
Sonymen birge beijai qaramai, túrli zań buzýshylyqtar týraly habarlaityn azamattardyń kómegi óte mańyzdy ekenin túsinýimiz kerek.
Al balalardy otbasynan alý máselesine kelsek, bul – eń sońǵy shara. Ol tek balaǵa jasalǵan qatygezdik pen orynsyz qarym-qatynasqa tolyq kóz jetkizilgen jaǵdaida ǵana qoldanylady.
Tájiribede mundai mysaldar az emes. Keide ata-ananyń áreketi basqa amal qaldyrmaidy. Biyl Shymkentte óz balalarynyń betin útikpen kúidirgen áiel bes jylǵa bas bostandyǵynan aiyryldy.
Ókinishke qarai, mundai jaǵdailar týraly týystar árdaiym habarlai bermeidi. Keide bóten adamdar kóbirek janashyrlyq tanytady.
Mysaly, Jetisý oblysynda turǵyndar anasymen birge aýrýhanaǵa túsken soqqyǵa jyǵylǵan qyzdyń videosyn túsirip, tiisti organdarǵa habarlaǵan. Keiin balany ákesi uryp-soqqany anyqtaldy. Ol sottaldy.
Jalpy osy zań aiasynda eskertý institýty da engizildi. Bizdiń maqsatymyz – adamdy jazalaý nemese qorqytý emes. Eń bastysy – aldyn alý, qaiǵyly jaǵdailarǵa, qazaqstandyqtardyń materialdyq shyǵynyna jáne halyqtyń ál-aýqatyna áser etetin basqa da saldarǵa jol bermeý.
Qazirdiń ózinde quqyq buzýshylyqqa nemese qylmysqa sebep bolýy múmkin áreketter jasaityn adamdarǵa qatysty 7 myńnan astam eskertý shyǵaryldy.
Mysaly, adam qoǵamdyq moralǵa qaishy áreket jasap, únemi spirttik ishimdik ishetin adamdardy jinaidy, qarapaiym qoǵamdyq tártip normalaryn buzady. Iá, zań boiynsha mundai áreketterge tikelei tyiym salynbaǵan bolýy múmkin. Biraq onyń sońy áldeqaida aýyr saldarǵa ákelýi yqtimal.
– Qazaqstanda alǵash ret ákimshilik raqymshylyq júrgizilip jatyr. Sonymen qatar mas kúide kólik júrgizgeni úshin júrgizýshi kýáliginen aiyrý merzimin qysqartý týraly usynystar aityldy. Bul máselege qatysty ustanymyńyz qandai?
– Júrgizýshi kýáliginen aiyrý merzimin qysqartý – mas kúiinde kólik júrgizýdi qoldaýmen teń. Jeńildik berý – osyndai «batyrlardyń» qolyn bosatyp qoiý degen sóz. Bizdiń mindetimiz – mundai jaǵdailardy barynsha azaityp, qoǵam sanasynda oǵan qatysty qatań ári ymyrasyz kózqaras qalyptastyrý. Rólge mas kúide otyrmaý júrgizýshi mádenietiniń buljymas qaǵidatyna ainalýy tiis.
Jyl basynan beri osyndai jaýapsyz júrgizýshilerdiń kesirinen 200-den astam jol-kólik oqiǵasy boldy. Sonyń saldarynan 300-ge jýyq adam zardap shekti, qaza tapqandar da bar. Árbir osyndai apattyń artynda oiran bolǵan otbasylar, taǵdyry talqandalǵan adamdar jáne ata-anasyn endi eshqashan kórmeitin balalar tur.
Aita keterligi, Qytaida adam ólimine ákelgen mundai jol apaty úshin ólim jazasyna deiin qarastyrylǵan. Al AQSh-ta mas kúide kólik júrgizgeni úshin ómir boiyna júrgizýshi kýáliginen aiyrý jazasy qoldanylady. Mundai qatań ustanymnyń mysaldaryn kóptep keltirýge bolady. Adam qaiǵysyna sebep bolýy múmkin kez kelgen jaǵdaidyń tamyryn kesý kerek.
– Jaqynda Prezident elimizdi «aiyppulstan» dep ataityndardy synǵa aldy. Bul týraly sizdiń pikirińiz qandai?
– Álemniń barlyq elinde aiyppul tártip ornatýdyń tiimdi quraldarynyń biri sanalady. Ókinishke qarai, keibir azamattar qaltasyna salmaq túskende ǵana neniń durys, neniń burys ekenin túsinedi.
Kez kelgen jazanyń basty maqsaty – quqyqtyq tártipti nyǵaityp, azamattardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý. Búgin qandai qaǵidalar men qundylyqtardy qalyptastyrsaq, erteń balalarymyz ben nemerelerimizdiń bolashaǵy soǵan bailanysty bolady. Olar ózara syilastyqta ómir súre me, joq pa – bul da búgingi tańdaǵan jolymyzǵa táýeldi.
Qazir qoǵamda mádeniettilik pen jaýapkershilikti arttyratyn, kez kelgen tártipsizdikke tózbeýshilik qalyptastyratyn normalardy qabyldaý kezeńi júrip jatyr.
Aiyppul zańdy saqtaǵany úshin salynbaidy. Ol erejeni sanaly túrde buzǵan adamǵa beriledi. Onyń qateligi ózgelerge sabaq bolýy kerek. Ár adam bala kezinen zańǵa baǵynatyn azamattyń mundai áreketke barmaitynyn túsinip ósýi qajet.
Mysaly, Ulytaý oblysynda balalardyń stadiondaǵy oryndyqtardy ádeii syndyrýy nemese Astanada saiabaqtaǵy múlikti búldirýi – jol berýge bolmaityn áreket. Al Atyraý oblysynda eresekterden keiin qoqys jinap júrgen kishkentai balanyń áreketi úlkenderge de úlgi bola alady. Bul – tártiptiń qadirin túsinetin urpaq ósip kele jatqanynyń belgisi.
Tarihqa kóz júgirtsek, XIX ǵasyrda adamdar baǵdarshamnyń ne ekenin bilgen joq. Al búgin qyzyl jaryq jansa, bárimiz toqtaimyz jáne bul qalypty jaǵdaiǵa ainaldy. Qazaqstanda alǵashqy baǵdarsham ótken ǵasyrdyń 30-jyldary Almatyda ornatylǵan kezde qalada shamamen 8 myń kólik bolǵan. Al qazir Almatynyń ózinde 700 myńnan astam kólik bar, el boiynsha olardyń sany 6 millionnan asady. Osyndai qurylǵylar bolmasa ne bolaryn bir sát elestetip kórińizshi.
Jalpy adam zańdy saqtap ómir súrse, ózin erkin sezinedi. Oǵan qorqýdyń da, aqtalýdyń da qajeti joq. Beker aitylmaǵan ǵoi: qalai áreket etýdi bilmeseń, zańǵa súien.
– Sońǵy jyldary ne ózgerdi? Aqparat keńistiginde qylmystyq jańalyqtar kóbeiip ketkendei kórinedi. Qylmys shynymen artty ma?
– Joǵaryda aitqanymdai, sońǵy jyldary qylmys deńgeii turaqty túrde tómendep keledi. Bul – eń aldymen resmi statistikamen dáleldengen fakt.
Biyl qylmystardyń jalpy sany ótken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 9 paiyzǵa nemese 3,6 myń oqiǵaǵa azaidy. Sonymen birge qylmystardy ashý kórsetkishi de jaqsardy.
Qaraqshylyq derekteri shamamen 40 paiyzǵa qysqardy, tonaý faktileri 20 paiyzdan astam azaidy. Sondai-aq jyl saiyn urlyq, mal urlyǵy, buzaqylyq, aýyr jáne asa aýyr qylmystar, onyń ishinde adam óltirý oqiǵalary da azaiyp keledi.
Qylmystyq ahýalǵa tek jańalyqtar legine qarap baǵa berýge bolmaidy. Qazir aqparat kózderiniń sany áldeqaida kóp ekenin eskerý kerek. Buryn qylmystar týraly az aitylatyn. Kóptegen oqiǵa jariia bolmai qalatyn. Al qazir ashyqtyq artty. Is júzinde barlyq derek qoǵamǵa belgili bolady.
Mundai ashyqtyqtyń jaqsy jaqtary bar. Sonyń biri – profilaktika. Alaida mundai materialdardy taratqanda ár adam jaýapkershilikti sezinýi tiis. Ásirese onda zorlyq-zombylyq pen qatygezdik kórinisteri bolsa.
Jaqynynan aiyrylǵan adamdardyń sezimin de umytpaý kerek. Qyzyǵýshylyq pen «laik» jinaýǵa umtylý birinshi orynda turmaýy tiis. Óitkeni árbir osyndai oqiǵanyń artynda adam qaiǵysy jatyr.
Jalpy kriminogendik ahýal turaqty. Barlyǵy salystyrý arqyly tanylady deidi ǵoi. Shetelge jii baryp turatyn otandastarymyz ben shetel azamattarynyń elimizdegi qaýipsizdik deńgeiine joǵary baǵa beretin pikirlerin jii estimin. Bul – eń mańyzdy kórsetkishterdiń biri.
– 23 maýsym – Qazaqstan politsiiasy kúni. Biraq quqyq qorǵaý organdary qyzmetkerleri úshin mereke de, demalys ta joq ekenin bilemiz. Óitkeni qylmystyń ýaqyty bolmaidy. Azamattar kóbine politsiia jumysyna ishki jaǵdaidy bilmei baǵa beredi. Sonymen qatar politsei árdaiym fizikalyq turǵydan daiyn, sypaiy jáne kez kelgen ýaqytta kómek kórsetýge ázir bolýy kerek dep esepteidi. IIM qyzmetkerlerdi daiarlaýda qandai basymdyqtarǵa mán beredi? Sizdiń oiyńyzsha, politsiia ofitseri qandai bolýy kerek?
– Politseidiń eńbegi – kóp jaǵdaida kózge kórine bermeitin, biraq óte jaýapty jumys. Onyń basty nátijesi – azamattardyń ózin qaýipsiz ári qorǵalǵan sezinýi.
Politsiia jumysyna bir ǵana oqiǵa arqyly baǵa berýge bolmaidy. Árine, jeke quram arasyndaǵy kez kelgen keleńsiz jaǵdai tótenshe oqiǵa retinde qaralady jáne oǵan printsipti baǵa beriledi. Biraq politsiia – kún saiyn eldiń túkpir-túkpirinde qyzmet atqaryp júrgen ondaǵan myń qyzmetker ekenin umytpaý kerek.
Politsiia qataryna eńbek jolyn endi bastap jatqan jastar keledi. Olar adamdardyń taǵdyry men qaýipsizdigine áser etetin sheshimder qabyldaýdy úirenedi. Bul – ózimizdiń azamattarymyz, sol aýlalarda ósken, sol mektepterde oqyǵan jastar.
Sondyqtan politsiiany qoǵamnan bólip qaraýǵa bolmaidy. Búkil júiege jekelegen áreketter arqyly baǵa berý de durys emes. Biz jumys isteimiz, tárbieleimiz, qajet bolsa jazalaimyz.
Eger adam sanaly túrde zańdy buzyp, antynan taiyp, qyzmet múddesine qarsy áreket etse, men muny satqyndyq dep sanaimyn. Al satqyndyqqa jol joq.
Sonymen birge bizdiń mindetimiz tek quqyq buzýshylyqtyń jolyn kesip, jaýapkershiliktiń buljymai oryndalýyn qamtamasyz etý ǵana emes. Búginde politsiianyń róli áldeqaida keńeidi.
Politsiia – Zań men Tártip qaǵidatyn júzege asyratyn memlekettik saiasattyń negizgi tetikteriniń biri. Bizdiń qyzmetkerler eldiń barlyq derlik eldi mekeninde bar. Kóptegen shalǵai aýyldarda ýchaskelik inspektor adamdar kómek, keńes jáne qoldaý surap júginetin memlekettiń jalǵyz ókili bolýy múmkin. Keide basqa memlekettik organdar bolmaýy yqtimal, biraq politsiia árdaiym halyqpen birge.
Sondyqtan qazirgi zamanǵy politsei tek quqyq buzýshylyqtarǵa áreket etýmen shektelmeýi kerek. Ol qoǵamda zańǵa qurmet mádenietin qalyptastyryp, jeke úlgisi arqyly zańǵa baǵynýdyń mańyzyn kórsetýi, azamattarǵa kómektesýi jáne memleket pen qoǵam arasyndaǵy senimdi nyǵaitýy tiis.
Osyǵan bailanysty kadr daiarlaý tásilderin qaita qarap jatyrmyz. Qyzmetke irikteý rásimi ashyq ári qoljetimdi bola tústi. Qazir kez kelgen azamat Qyzmet-police.kz platformasy arqyly qujat tapsyryp, qyzmet sharttarymen tanysyp, irikteýdiń barlyq kezeńin onlain baqylai alady.
Kandidattardyń ziiatkerlik áleýetine erekshe kóńil bólinedi. Qazirgi zaman analitikalyq oilaýdy, úlken derektermen jumys isteýdi jáne jańa tehnologiialardy meńgerýdi talap etedi. Sondyqtan olimpiada men ǵylymi baiqaý jeńimpazdaryna, sondai-aq aqparattyq tehnologiialar salasynyń mamandaryna qosymsha artyqshylyq beriledi.
Bul tásil kiberqylmys pen internet-alaiaqtyqqa qarsy bólimshelerdiń áleýetin kúsheitýge múmkindik beredi.
Sonymen qatar biz zamanaýi oqý alańdary men arnaiy zerthanalar quryp jatyrmyz. Onda qyzmetkerler ushqyshsyz apparattarmen, tsifrlyq júielermen jáne basqa da jańa tehnologiialarmen jumys isteýdi meńgeredi.
Bailanys daǵdylaryna da erekshe nazar aýdaramyz. Qazaqstan barǵan saiyn ashyq elge ainalyp keledi, sheteldik týrister sany jyl saiyn artyp jatyr. Sondyqtan qazirgi politsiia qyzmetkeri úshin qarym-qatynas mádenieti men shet tilderin bilý mańyzdy.
Sondai-aq barlyq azamat qajetti kómek ala alýy úshin qyzmetkerlerdi ymdaý tiline de úiretýdi jalǵastyryp kelemiz.
Árine, fizikalyq daiyndyq mindetti talap bolyp qala beredi. Bul baǵytta tózimdilikti, tártipti jáne tótenshe jaǵdailarda áreket etý qabiletin qalyptastyratyn qoldanbaly sport túrlerine basymdyq beriledi.
Sonymen qatar eshqandai tehnologiia adam tájiribesin almastyra almaidy. Sondyqtan ardagerlerimizdiń róli erekshe. Barlyq aýmaqtyq bólimshelerde jas qyzmetkerlerge kásibi bilim men qyzmet qundylyqtaryn úiretetin tálimgerler keńesi jumys isteidi.
Qazirgi politsiia ofitseri qandai bolýy kerek degen suraqqa kelsek, eń aldymen ol minsiz adamgershilik qasietterge ie tulǵa bolýy tiis.
Tehnikany meńgerýge, zańnamany oqyp úirenýge, eń zamanaýi tsifrlyq júielerdi paidalanýǵa bolady. Biraq adaldyqty, ádildikti jáne adamgershilikti adamnyń boiynda bolmasa úiretý múmkin emes.
Naǵyz ofitser kúrdeli jaǵdaida durys sheshim qabyldai alatyn, sabyryn saqtaityn, adamdarǵa qurmetpen qaraityn ári zań talaptaryna kelgende printsipshil bolatyn kásibi maman bolýy kerek.
Ol eń aldymen ózine talap qoia bilýi tiis. Óitkeni kóptegen azamat úshin politsiia qyzmetkeri – memlekettiń alǵashqy ókili.
Politsiia ofitseriniń kúshi sheninde, ókilettiginde nemese fizikalyq daiyndyǵynda emes. Onyń basty kúshi – halyqtyń seniminde.
Al senimdi adaldyqsyz, ádildiksiz, adamgershiliksiz jáne ár adamǵa qurmetpen qaramai ielený múmkin emes.
Eń bastysy, politsiia qoǵamnan bólek ómir súre almaidy. Zań men Tártip patrýl kóliginen de, tergeýshiniń kabinetinen de bastalmaidy. Ol ár adamnyń jeke jaýapkershiliginen bastalady.
Qoǵamda zańǵa qurmet pen ózara jaýapkershilik neǵurlym joǵary bolsa, memleket te soǵurlym myqty, al azamattardyń ómiri soǵurlym qaýipsiz bolady.
