زاڭ مەن تەرتٸپ قاعيداتى ەلدٸڭ جاڭا كونستيتۋتسيياسىندا ەدٸلەتتٸ قازاقستاندى قۇرۋدىڭ جەنە ازاماتتاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋدٸڭ باستى نەگٸزدەرٸنٸڭ بٸرٸ رەتٸندە بەكٸتٸلگەن. ال مۇنىڭ بەرٸ ادامنىڭ سانالى كٶزقاراسى مەن تەرتٸبٸنەن باستالادى. دەل وسى ەكٸ ۇستانىم قۇقىقتىق تەرتٸپتٸڭ كەپٸلٸ بولىپ سانالادى. قوعامدا وسىنى تٷسٸنۋ دەڭگەيٸنٸڭ ارتىپ كەلە جاتقانى قۋانتادى. مۇنى ازاماتتاردىڭ زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا تٶزبەۋشٸلٸگٸ دە كٶرسەتٸپ وتىر. سوڭعى زاڭنامالىق ٶزگەرٸستەر قوعامنىڭ قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ ٸسٸنە بەلسەندٸ قاتىسا باستاعانىن اڭعارتادى. ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر مەن باسقا دا اشىق الاڭداردا ازاماتتاردىڭ قوعامدىق ايىپتاۋ مەدەنيەتٸن قالىپتاستىرۋى دا ماڭىزدى فاكتورعا اينالدى. سوڭعى جىلدارى جاعداي ايتارلىقتاي ٶزگەرٸپ كەلەدٸ. قاۋٸپسٸزدٸك دەڭگەيٸ ارتىپ جاتىر. ەرينە, جاڭا تسيفرلىق قاۋٸپ-قاتەرلەر پايدا بولۋدا. بٸراق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى دا زامان اعىمىنان قالىس قالىپ وتىرعان جوق. قاۋٸپسٸزدٸك جٷيەسٸندەگٸ وسى جەنە ٶزگە دە ٷردٸستەر تۋرالى polisia.kz قازاقستان پوليتسيياسى كٷنٸ قارساڭىندا ٸشكٸ ٸستەر مينيسترٸ ەرجان سەدەنوۆپەن ەڭگٸمەلەستٸ, دەپ حابارلايدى dalanews.kz.
– ەرجان ساپاربەكۇلى, سٸز قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا 30 جىلدان استام قىزمەت ەتتٸڭٸز. ەڭبەك جولىڭىزدى 90-جىلداردىڭ باسىندا, قازاقستان پوليتسيياسى ەندٸ عانا قۇرىلعان كەزەڭدە باستادىڭىز. ٸشكٸ ٸستەر ورگاندارىنىڭ تاريحىن جاقسى بٸلەتٸن مامانسىز دەۋگە بولادى. وسى جىلدار ٸشٸندە قۇقىقتىق تەرتٸپ جٷيەسٸندە نە ٶزگەردٸ?
– پوليتسييانىڭ باستى مٸندەتٸ – ازاماتتاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ. بۇل مٸندەت قۇقىق قورعاۋ جٷيەسٸنٸڭ بٷكٸل تاريحىندا ٶزگەرگەن ەمەس. وسى ماقساتتىڭ اينالاسىندا ۋاقىت تالابىنا ساي تٷرلٸ شارالار, رەسٸمدەر, الگوريتمدەر مەن باسقا دا تەتٸكتەر قالىپتاسادى. بارلىق ٶزگەرٸس جاڭا سىن-قاتەرلەرگە, زاماناۋي ٷردٸستەردٸڭ قارقىندى دامۋىنا جەنە ازاماتتاردىڭ ساناسىنىڭ ٶزگەرۋٸنە بايلانىستى جٷزەگە اسىرىلادى. بۇل – زاڭدى قۇبىلىس. ەر تاريحي كەزەڭنٸڭ ٶز ەرەكشەلٸگٸ, ٶز تەرتٸبٸ بولادى.
سەرييالىق قىلمىسكەرلەر, تاپسىرىسپەن جاسالعان كٸسٸ ٶلتٸرۋلەر, جول بويىنداعى بوپسالاۋ, كٷندٸز كٶشەدە اشىق جاسالعان توناۋلار, ۇزاق ۋاقىت اشىلماي كەلگەن كٶپ ەپيزودتى قىلمىستار – مۇنىڭ بەرٸ بولعان. ول كەزدە مۇنداي وقيعالار بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا قازٸرگٸدەي اشىق جارييالانبادى. بٸراق كٶشەدە, تٸپتٸ كٷندٸز جٷرۋدٸڭ ٶزٸ قاۋٸپسٸز بولماعانىن كٶپشٸلٸك ۇمىتپاعان شىعار دەپ ويلايمىن.
ەلٸ كٷنگە دەيٸن العاشقى ٸستەرٸمنٸڭ بٸرٸن ەسٸمە الامىن. ول 90-جىلداردىڭ باسى ەدٸ. سول كەزدە تەۋلٸك بويى جۇمىس ٸستەۋگە تۋرا كەلدٸ. قازٸرگٸ كامەرالار دا, تسيفرلىق بازالار دا, زاماناۋي بايلانىس قۇرالدارى دا بولعان جوق. بٸز ادامداردان سۇراستىرىپ, ونداعان نۇسقانى تەكسەرٸپ, بار جۇمىستى ٶز قولىمىزبەن اتقاردىق. بٸرنەشە كٷن قاتارىنان كٶز ٸلمەگەن كەزدەر بولدى. سول كەزدە بٸزدٸڭ ماماندىقتا ۇساق-تٷيەك پەن كەزدەيسوقتىق بولمايتىنىن تٷسٸندٸم.
بٷگٸندە بارلىق سانات بويىنشا قىلمىس دەڭگەيٸنٸڭ تۇراقتى تٶمەندەۋٸ بايقالادى. بۇل نەتيجەگە بٸز كەزەڭ-كەزەڭٸمەن جەتتٸك. قىلمىس سانى جٷيەلٸ تٷردە ازايىپ كەلەدٸ.
سونىمەن قاتار بەينەباقىلاۋ كامەرالارىنان باستاپ ەرتٷرلٸ تسيفرلىق قۇرالدار قازاقستاندىقتاردىڭ ٶمٸرٸنە قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ ماڭىزدى ەلەمەنتٸ رەتٸندە ەندٸ. العاشقى جەدەل باسقارۋ ورتالىعى 1999 جىلى ەلوردادا اشىلدى. قازٸر مۇنداي جٷيە بارلىق وبلىس ورتالىقتارىندا جەنە كٶپتەگەن اۋدانداردا جۇمىس ٸستەيدٸ. بٸز ولاردىڭ سانىن ودان ەرٸ كٶبەيتٸپ كەلەمٸز.
قاراپايىم راتسييالاردان اۆتوماتتاندىرىلعان جٷيەلەرگە كەزەڭ-كەزەڭٸمەن كٶشتٸك. ونىڭ مٷمكٸندٸكتەرٸ دە ارتىپ جاتىر. بٷگٸندە بۇل – بەت-ەلپەت پەن تٷرلٸ نىسانداردى تانۋ جٷيەلەرٸن, سونداي-اق جاساندى ينتەللەكت ەلەمەنتتەرٸن كەڭٸنەن قولداناتىن زاماناۋي كەشەن. قازٸر كامەرالاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ جەدەل باسقارۋ ورتالىقتارىنا قوسىلعان.
– وسىعان كەڭٸرەك توقتالساق. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ٶز جولداۋىندا تسيفرلىق ترانسفورماتسييا ارقىلى كٶپتەگەن مٸندەتتەردٸ شەشۋ قاجەتتٸگٸن ايتقان بولاتىن. قازٸرگٸ تاڭدا قۇقىقتىق تەرتٸپتٸ قامتاماسىز ەتۋگە قانداي تسيفرلىق شەشٸمدەر كٶمەكتەسٸپ جاتىر?
– ەڭ الدىمەن – بەينەباقىلاۋ جٷيەسٸ. بٷگٸندە ەلٸمٸز بويىنشا شامامەن 2 ميلليون كامەرا جۇمىس ٸستەيدٸ. ونىڭ ٸشٸندە جاساندى ينتەللەكت جٷيەلەرٸمەن جابدىقتالعان 44 مىڭعا جۋىق ينتەللەكتۋالدى كامەرا بار.
بۇل قۇرىلعىلار ادامنىڭ جٷزٸن تانۋعا, قاراۋسىز قالعان زاتتاردى, قارۋدى, ادامداردىڭ شوعىرلانۋىن نەمەسە تٷتٸندٸ انىقتاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. وسى كامەرالاردىڭ كٶمەگٸمەن ەكٸ مىڭعا جۋىق ادام تابىلدى. ولاردىڭ اراسىندا ٸزدەۋدە جٷرگەندەر دە بار.
بٸرىڭعاي «تور» پلاتفورماسى كٶلٸكتەردٸڭ قوزعالىسىن باقىلايدى, قىلمىسقا قاتىسى بار كٶلٸكتەردٸ ٸزدەيدٸ, قاۋٸپتٸ نەمەسە شارشاعان جٷرگٸزۋشٸلەردٸ انىقتايدى.
وسىدان بەس جىل بۇرىن درونداردىڭ قوعامدىق تەرتٸپتٸ قاداعالايتىنىن ەلەستەتۋ قيىن ەدٸ. ال بٷگٸندە بۇل – قالىپتى جاعداي. قازٸر ولار كريميناليستيكالىق قۇرال رەتٸندە دە پايدالانىلادى. فوتواپپارات پەن بەينەكامەراعا قاراعاندا ٷلكەن اۋماقتى جەنە الىستاعى نىسانداردى تولىق قامتىپ تٷسٸرە الادى. بۇل قىلمىستاردى اشۋعا كٶمەكتەسەدٸ.
مىسالى, تٷركٸستان وبلىسىندا ۇشقىشسىز اپپارات مال ۇرلىعىن تٸركەدٸ. سونىڭ نەتيجەسٸندە ۇرىلار ۇستالىپ, ۇرلانعان مال يەسٸنە قايتارىلدى.
سونىمەن قاتار بۇل قۇرىلعىلار جولداعى جاعدايدى دا باقىلاپ وتىرادى.
سوڭعى تسيفرلىق جاڭالىقتاردىڭ بٸرٸ – روبوت-يتتەر. بۇدان بٶلەك, كٶپتەگەن جىلدار بويى بەينەتٸركەگٸشتەر مەن بولجامدى تالداۋ ەلەمەنتتەرٸ قولدانىلىپ كەلەدٸ.
سونداي-اق ازاماتتارعا قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تۋرالى ونلاين حابارلاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن «زاڭ جەنە تەرتٸپ» تسيفرلىق سەرۆيسٸ ٸسكە قوسىلدى.
وسى تسيفرلىق شەشٸمدەردٸڭ بارلىعى قاراپايىم كامەرالاردان اناليتيكالىق مٷمكٸندٸكتەرٸ بار تولىققاندى تسيفرلىق قاۋٸپسٸزدٸك ەكوجٷيەسٸنە كٶشكەنٸمٸزدٸ كٶرسەتەتٸن تاپتىرماس كٶمەكشٸلەر.
– جاقىندا «قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ پروفيلاكتيكاسى تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. ونىڭ بٸر نورماسى زاڭ بۇزۋشىلىقتار تۋرالى حابارلاعان ازاماتتاردى ىنتالاندىرۋدى كٶزدەيدٸ. مۇنداي جاعدايدا جەكە باسىنىڭ مٷددەسٸن كٶزدەيتٸن ادامدار جالعان اقپارات بەرۋٸ مٷمكٸن دەگەن قاۋٸپ جوق پا? كەيبٸر ەۋروپا ەلدەرٸندە كٶرشٸلەردەن شاعىم تٷسسە, اتا-انالىق قۇقىقتان ايىرۋعا دەيٸن باراتىنى بەلگٸلٸ. بٸزدە بۇل تەتٸك قالاي جۇمىس ٸستەيدٸ?
– ەربٸر حابارلاما مۇقييات تەكسەرٸلەدٸ. بٸر عانا اقپارات ادامنىڭ تاعدىرىن شەشۋگە جەتكٸلٸكسٸز. ونىڭ ٷستٸنە جالعان اقپارات بەرگەنٸ ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸك ەشقايدا جويىلعان جوق. تەك ناقتى دەلەلدەر بولعان جاعدايدا عانا شارا قولدانىلادى.
سونىمەن بٸرگە بەيجاي قاراماي, تٷرلٸ زاڭ بۇزۋشىلىقتار تۋرالى حابارلايتىن ازاماتتاردىڭ كٶمەگٸ ٶتە ماڭىزدى ەكەنٸن تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك.
ال بالالاردى وتباسىنان الۋ مەسەلەسٸنە كەلسەك, بۇل – ەڭ سوڭعى شارا. ول تەك بالاعا جاسالعان قاتىگەزدٸك پەن ورىنسىز قارىم-قاتىناسقا تولىق كٶز جەتكٸزٸلگەن جاعدايدا عانا قولدانىلادى.
تەجٸريبەدە مۇنداي مىسالدار از ەمەس. كەيدە اتا-انانىڭ ەرەكەتٸ باسقا امال قالدىرمايدى. بيىل شىمكەنتتە ٶز بالالارىنىڭ بەتٸن ٷتٸكپەن كٷيدٸرگەن ەيەل بەس جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى.
ٶكٸنٸشكە قاراي, مۇنداي جاعدايلار تۋرالى تۋىستار ەردايىم حابارلاي بەرمەيدٸ. كەيدە بٶتەن ادامدار كٶبٸرەك جاناشىرلىق تانىتادى.
مىسالى, جەتٸسۋ وبلىسىندا تۇرعىندار اناسىمەن بٸرگە اۋرۋحاناعا تٷسكەن سوققىعا جىعىلعان قىزدىڭ ۆيدەوسىن تٷسٸرٸپ, تيٸستٸ ورگاندارعا حابارلاعان. كەيٸن بالانى ەكەسٸ ۇرىپ-سوققانى انىقتالدى. ول سوتتالدى.
جالپى وسى زاڭ اياسىندا ەسكەرتۋ ينستيتۋتى دا ەنگٸزٸلدٸ. بٸزدٸڭ ماقساتىمىز – ادامدى جازالاۋ نەمەسە قورقىتۋ ەمەس. ەڭ باستىسى – الدىن الۋ, قايعىلى جاعدايلارعا, قازاقستاندىقتاردىڭ ماتەريالدىق شىعىنىنا جەنە حالىقتىڭ ەل-اۋقاتىنا ەسەر ەتەتٸن باسقا دا سالدارعا جول بەرمەۋ.
قازٸردٸڭ ٶزٸندە قۇقىق بۇزۋشىلىققا نەمەسە قىلمىسقا سەبەپ بولۋى مٷمكٸن ەرەكەتتەر جاسايتىن ادامدارعا قاتىستى 7 مىڭنان استام ەسكەرتۋ شىعارىلدى.
مىسالى, ادام قوعامدىق مورالعا قايشى ەرەكەت جاساپ, ٷنەمٸ سپيرتتٸك ٸشٸمدٸك ٸشەتٸن ادامداردى جينايدى, قاراپايىم قوعامدىق تەرتٸپ نورمالارىن بۇزادى. يە, زاڭ بويىنشا مۇنداي ەرەكەتتەرگە تٸكەلەي تىيىم سالىنباعان بولۋى مٷمكٸن. بٸراق ونىڭ سوڭى ەلدەقايدا اۋىر سالدارعا ەكەلۋٸ ىقتيمال.
– قازاقستاندا العاش رەت ەكٸمشٸلٸك راقىمشىلىق جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر. سونىمەن قاتار ماس كٷيدە كٶلٸك جٷرگٸزگەنٸ ٷشٸن جٷرگٸزۋشٸ كۋەلٸگٸنەن ايىرۋ مەرزٸمٸن قىسقارتۋ تۋرالى ۇسىنىستار ايتىلدى. بۇل مەسەلەگە قاتىستى ۇستانىمىڭىز قانداي?
– جٷرگٸزۋشٸ كۋەلٸگٸنەن ايىرۋ مەرزٸمٸن قىسقارتۋ – ماس كٷيٸندە كٶلٸك جٷرگٸزۋدٸ قولداۋمەن تەڭ. جەڭٸلدٸك بەرۋ – وسىنداي «باتىرلاردىڭ» قولىن بوساتىپ قويۋ دەگەن سٶز. بٸزدٸڭ مٸندەتٸمٸز – مۇنداي جاعدايلاردى بارىنشا ازايتىپ, قوعام ساناسىندا وعان قاتىستى قاتاڭ ەرٸ ىمىراسىز كٶزقاراس قالىپتاستىرۋ. رٶلگە ماس كٷيدە وتىرماۋ جٷرگٸزۋشٸ مەدەنيەتٸنٸڭ بۇلجىماس قاعيداتىنا اينالۋى تيٸس.
جىل باسىنان بەرٸ وسىنداي جاۋاپسىز جٷرگٸزۋشٸلەردٸڭ كەسٸرٸنەن 200-دەن استام جول-كٶلٸك وقيعاسى بولدى. سونىڭ سالدارىنان 300-گە جۋىق ادام زارداپ شەكتٸ, قازا تاپقاندار دا بار. ەربٸر وسىنداي اپاتتىڭ ارتىندا ويران بولعان وتباسىلار, تاعدىرى تالقاندالعان ادامدار جەنە اتا-اناسىن ەندٸ ەشقاشان كٶرمەيتٸن بالالار تۇر.
ايتا كەتەرلٸگٸ, قىتايدا ادام ٶلٸمٸنە ەكەلگەن مۇنداي جول اپاتى ٷشٸن ٶلٸم جازاسىنا دەيٸن قاراستىرىلعان. ال اقش-تا ماس كٷيدە كٶلٸك جٷرگٸزگەنٸ ٷشٸن ٶمٸر بويىنا جٷرگٸزۋشٸ كۋەلٸگٸنەن ايىرۋ جازاسى قولدانىلادى. مۇنداي قاتاڭ ۇستانىمنىڭ مىسالدارىن كٶپتەپ كەلتٸرۋگە بولادى. ادام قايعىسىنا سەبەپ بولۋى مٷمكٸن كەز كەلگەن جاعدايدىڭ تامىرىن كەسۋ كەرەك.
– جاقىندا پرەزيدەنت ەلٸمٸزدٸ «ايىپپۇلستان» دەپ اتايتىنداردى سىنعا الدى. بۇل تۋرالى سٸزدٸڭ پٸكٸرٸڭٸز قانداي?
– ەلەمنٸڭ بارلىق ەلٸندە ايىپپۇل تەرتٸپ ورناتۋدىڭ تيٸمدٸ قۇرالدارىنىڭ بٸرٸ سانالادى. ٶكٸنٸشكە قاراي, كەيبٸر ازاماتتار قالتاسىنا سالماق تٷسكەندە عانا نەنٸڭ دۇرىس, نەنٸڭ بۇرىس ەكەنٸن تٷسٸنەدٸ.
كەز كەلگەن جازانىڭ باستى ماقساتى – قۇقىقتىق تەرتٸپتٸ نىعايتىپ, ازاماتتاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ. بٷگٸن قانداي قاعيدالار مەن قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرساق, ەرتەڭ بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرٸمٸزدٸڭ بولاشاعى سوعان بايلانىستى بولادى. ولار ٶزارا سىيلاستىقتا ٶمٸر سٷرە مە, جوق پا – بۇل دا بٷگٸنگٸ تاڭداعان جولىمىزعا تەۋەلدٸ.
قازٸر قوعامدا مەدەنيەتتٸلٸك پەن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ارتتىراتىن, كەز كەلگەن تەرتٸپسٸزدٸككە تٶزبەۋشٸلٸك قالىپتاستىراتىن نورمالاردى قابىلداۋ كەزەڭٸ جٷرٸپ جاتىر.
ايىپپۇل زاڭدى ساقتاعانى ٷشٸن سالىنبايدى. ول ەرەجەنٸ سانالى تٷردە بۇزعان ادامعا بەرٸلەدٸ. ونىڭ قاتەلٸگٸ ٶزگەلەرگە ساباق بولۋى كەرەك. ەر ادام بالا كەزٸنەن زاڭعا باعىناتىن ازاماتتىڭ مۇنداي ەرەكەتكە بارمايتىنىن تٷسٸنٸپ ٶسۋٸ قاجەت.
مىسالى, ۇلىتاۋ وبلىسىندا بالالاردىڭ ستاديونداعى ورىندىقتاردى ەدەيٸ سىندىرۋى نەمەسە استانادا ساياباقتاعى مٷلٸكتٸ بٷلدٸرۋٸ – جول بەرۋگە بولمايتىن ەرەكەت. ال اتىراۋ وبلىسىندا ەرەسەكتەردەن كەيٸن قوقىس جيناپ جٷرگەن كٸشكەنتاي بالانىڭ ەرەكەتٸ ٷلكەندەرگە دە ٷلگٸ بولا الادى. بۇل – تەرتٸپتٸڭ قادٸرٸن تٷسٸنەتٸن ۇرپاق ٶسٸپ كەلە جاتقانىنىڭ بەلگٸسٸ.
تاريحقا كٶز جٷگٸرتسەك, XIX عاسىردا ادامدار باعدارشامنىڭ نە ەكەنٸن بٸلگەن جوق. ال بٷگٸن قىزىل جارىق جانسا, بەرٸمٸز توقتايمىز جەنە بۇل قالىپتى جاعدايعا اينالدى. قازاقستاندا العاشقى باعدارشام ٶتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارى الماتىدا ورناتىلعان كەزدە قالادا شامامەن 8 مىڭ كٶلٸك بولعان. ال قازٸر الماتىنىڭ ٶزٸندە 700 مىڭنان استام كٶلٸك بار, ەل بويىنشا ولاردىڭ سانى 6 ميلليوننان اسادى. وسىنداي قۇرىلعىلار بولماسا نە بولارىن بٸر سەت ەلەستەتٸپ كٶرٸڭٸزشٸ.
جالپى ادام زاڭدى ساقتاپ ٶمٸر سٷرسە, ٶزٸن ەركٸن سەزٸنەدٸ. وعان قورقۋدىڭ دا, اقتالۋدىڭ دا قاجەتٸ جوق. بەكەر ايتىلماعان عوي: قالاي ەرەكەت ەتۋدٸ بٸلمەسەڭ, زاڭعا سٷيەن.
– سوڭعى جىلدارى نە ٶزگەردٸ? اقپارات كەڭٸستٸگٸندە قىلمىستىق جاڭالىقتار كٶبەيٸپ كەتكەندەي كٶرٸنەدٸ. قىلمىس شىنىمەن ارتتى ما?
– جوعارىدا ايتقانىمداي, سوڭعى جىلدارى قىلمىس دەڭگەيٸ تۇراقتى تٷردە تٶمەندەپ كەلەدٸ. بۇل – ەڭ الدىمەن رەسمي ستاتيستيكامەن دەلەلدەنگەن فاكت.
بيىل قىلمىستاردىڭ جالپى سانى ٶتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭٸمەن سالىستىرعاندا 9 پايىزعا نەمەسە 3,6 مىڭ وقيعاعا ازايدى. سونىمەن بٸرگە قىلمىستاردى اشۋ كٶرسەتكٸشٸ دە جاقساردى.
قاراقشىلىق دەرەكتەرٸ شامامەن 40 پايىزعا قىسقاردى, توناۋ فاكتٸلەرٸ 20 پايىزدان استام ازايدى. سونداي-اق جىل سايىن ۇرلىق, مال ۇرلىعى, بۇزاقىلىق, اۋىر جەنە اسا اۋىر قىلمىستار, ونىڭ ٸشٸندە ادام ٶلتٸرۋ وقيعالارى دا ازايىپ كەلەدٸ.
قىلمىستىق احۋالعا تەك جاڭالىقتار لەگٸنە قاراپ باعا بەرۋگە بولمايدى. قازٸر اقپارات كٶزدەرٸنٸڭ سانى ەلدەقايدا كٶپ ەكەنٸن ەسكەرۋ كەرەك. بۇرىن قىلمىستار تۋرالى از ايتىلاتىن. كٶپتەگەن وقيعا جارييا بولماي قالاتىن. ال قازٸر اشىقتىق ارتتى. ٸس جٷزٸندە بارلىق دەرەك قوعامعا بەلگٸلٸ بولادى.
مۇنداي اشىقتىقتىڭ جاقسى جاقتارى بار. سونىڭ بٸرٸ – پروفيلاكتيكا. الايدا مۇنداي ماتەريالداردى تاراتقاندا ەر ادام جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ سەزٸنۋٸ تيٸس. ەسٸرەسە وندا زورلىق-زومبىلىق پەن قاتىگەزدٸك كٶرٸنٸستەرٸ بولسا.
جاقىنىنان ايىرىلعان ادامداردىڭ سەزٸمٸن دە ۇمىتپاۋ كەرەك. قىزىعۋشىلىق پەن «لايك» جيناۋعا ۇمتىلۋ بٸرٸنشٸ ورىندا تۇرماۋى تيٸس. ٶيتكەنٸ ەربٸر وسىنداي وقيعانىڭ ارتىندا ادام قايعىسى جاتىر.
جالپى كريمينوگەندٸك احۋال تۇراقتى. بارلىعى سالىستىرۋ ارقىلى تانىلادى دەيدٸ عوي. شەتەلگە جيٸ بارىپ تۇراتىن وتانداستارىمىز بەن شەتەل ازاماتتارىنىڭ ەلٸمٸزدەگٸ قاۋٸپسٸزدٸك دەڭگەيٸنە جوعارى باعا بەرەتٸن پٸكٸرلەرٸن جيٸ ەستيمٸن. بۇل – ەڭ ماڭىزدى كٶرسەتكٸشتەردٸڭ بٸرٸ.
– 23 ماۋسىم – قازاقستان پوليتسيياسى كٷنٸ. بٸراق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرٸ ٷشٸن مەرەكە دە, دەمالىس تا جوق ەكەنٸن بٸلەمٸز. ٶيتكەنٸ قىلمىستىڭ ۋاقىتى بولمايدى. ازاماتتار كٶبٸنە پوليتسييا جۇمىسىنا ٸشكٸ جاعدايدى بٸلمەي باعا بەرەدٸ. سونىمەن قاتار پوليتسەي ەردايىم فيزيكالىق تۇرعىدان دايىن, سىپايى جەنە كەز كەلگەن ۋاقىتتا كٶمەك كٶرسەتۋگە ەزٸر بولۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدٸ. ٸٸم قىزمەتكەرلەردٸ دايارلاۋدا قانداي باسىمدىقتارعا مەن بەرەدٸ? سٸزدٸڭ ويىڭىزشا, پوليتسييا وفيتسەرٸ قانداي بولۋى كەرەك?
– پوليتسەيدٸڭ ەڭبەگٸ – كٶپ جاعدايدا كٶزگە كٶرٸنە بەرمەيتٸن, بٸراق ٶتە جاۋاپتى جۇمىس. ونىڭ باستى نەتيجەسٸ – ازاماتتاردىڭ ٶزٸن قاۋٸپسٸز ەرٸ قورعالعان سەزٸنۋٸ.
پوليتسييا جۇمىسىنا بٸر عانا وقيعا ارقىلى باعا بەرۋگە بولمايدى. ەرينە, جەكە قۇرام اراسىنداعى كەز كەلگەن كەلەڭسٸز جاعداي تٶتەنشە وقيعا رەتٸندە قارالادى جەنە وعان پرينتسيپتٸ باعا بەرٸلەدٸ. بٸراق پوليتسييا – كٷن سايىن ەلدٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸندە قىزمەت اتقارىپ جٷرگەن ونداعان مىڭ قىزمەتكەر ەكەنٸن ۇمىتپاۋ كەرەك.
پوليتسييا قاتارىنا ەڭبەك جولىن ەندٸ باستاپ جاتقان جاستار كەلەدٸ. ولار ادامداردىڭ تاعدىرى مەن قاۋٸپسٸزدٸگٸنە ەسەر ەتەتٸن شەشٸمدەر قابىلداۋدى ٷيرەنەدٸ. بۇل – ٶزٸمٸزدٸڭ ازاماتتارىمىز, سول اۋلالاردا ٶسكەن, سول مەكتەپتەردە وقىعان جاستار.
سوندىقتان پوليتسييانى قوعامنان بٶلٸپ قاراۋعا بولمايدى. بٷكٸل جٷيەگە جەكەلەگەن ەرەكەتتەر ارقىلى باعا بەرۋ دە دۇرىس ەمەس. بٸز جۇمىس ٸستەيمٸز, تەربيەلەيمٸز, قاجەت بولسا جازالايمىز.
ەگەر ادام سانالى تٷردە زاڭدى بۇزىپ, انتىنان تايىپ, قىزمەت مٷددەسٸنە قارسى ەرەكەت ەتسە, مەن مۇنى ساتقىندىق دەپ سانايمىن. ال ساتقىندىققا جول جوق.
سونىمەن بٸرگە بٸزدٸڭ مٸندەتٸمٸز تەك قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ جولىن كەسٸپ, جاۋاپكەرشٸلٸكتٸڭ بۇلجىماي ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋ عانا ەمەس. بٷگٸندە پوليتسييانىڭ رٶلٸ ەلدەقايدا كەڭەيدٸ.
پوليتسييا – زاڭ مەن تەرتٸپ قاعيداتىن جٷزەگە اسىراتىن مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ نەگٸزگٸ تەتٸكتەرٸنٸڭ بٸرٸ. بٸزدٸڭ قىزمەتكەرلەر ەلدٸڭ بارلىق دەرلٸك ەلدٸ مەكەنٸندە بار. كٶپتەگەن شالعاي اۋىلداردا ۋچاسكەلٸك ينسپەكتور ادامدار كٶمەك, كەڭەس جەنە قولداۋ سۇراپ جٷگٸنەتٸن مەملەكەتتٸڭ جالعىز ٶكٸلٸ بولۋى مٷمكٸن. كەيدە باسقا مەملەكەتتٸك ورگاندار بولماۋى ىقتيمال, بٸراق پوليتسييا ەردايىم حالىقپەن بٸرگە.
سوندىقتان قازٸرگٸ زامانعى پوليتسەي تەك قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا ەرەكەت ەتۋمەن شەكتەلمەۋٸ كەرەك. ول قوعامدا زاڭعا قۇرمەت مەدەنيەتٸن قالىپتاستىرىپ, جەكە ٷلگٸسٸ ارقىلى زاڭعا باعىنۋدىڭ ماڭىزىن كٶرسەتۋٸ, ازاماتتارعا كٶمەكتەسۋٸ جەنە مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى سەنٸمدٸ نىعايتۋى تيٸس.
وسىعان بايلانىستى كادر دايارلاۋ تەسٸلدەرٸن قايتا قاراپ جاتىرمىز. قىزمەتكە ٸرٸكتەۋ رەسٸمٸ اشىق ەرٸ قولجەتٸمدٸ بولا تٷستٸ. قازٸر كەز كەلگەن ازامات Qyzmet-police.kz پلاتفورماسى ارقىلى قۇجات تاپسىرىپ, قىزمەت شارتتارىمەن تانىسىپ, ٸرٸكتەۋدٸڭ بارلىق كەزەڭٸن ونلاين باقىلاي الادى.
كانديداتتاردىڭ زيياتكەرلٸك ەلەۋەتٸنە ەرەكشە كٶڭٸل بٶلٸنەدٸ. قازٸرگٸ زامان اناليتيكالىق ويلاۋدى, ٷلكەن دەرەكتەرمەن جۇمىس ٸستەۋدٸ جەنە جاڭا تەحنولوگييالاردى مەڭگەرۋدٸ تالاپ ەتەدٸ. سوندىقتان وليمپيادا مەن عىلىمي بايقاۋ جەڭٸمپازدارىنا, سونداي-اق اقپاراتتىق تەحنولوگييالار سالاسىنىڭ ماماندارىنا قوسىمشا ارتىقشىلىق بەرٸلەدٸ.
بۇل تەسٸل كيبەرقىلمىس پەن ينتەرنەت-الاياقتىققا قارسى بٶلٸمشەلەردٸڭ ەلەۋەتٸن كٷشەيتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
سونىمەن قاتار بٸز زاماناۋي وقۋ الاڭدارى مەن ارنايى زەرتحانالار قۇرىپ جاتىرمىز. وندا قىزمەتكەرلەر ۇشقىشسىز اپپاراتتارمەن, تسيفرلىق جٷيەلەرمەن جەنە باسقا دا جاڭا تەحنولوگييالارمەن جۇمىس ٸستەۋدٸ مەڭگەرەدٸ.
بايلانىس داعدىلارىنا دا ەرەكشە نازار اۋدارامىز. قازاقستان بارعان سايىن اشىق ەلگە اينالىپ كەلەدٸ, شەتەلدٸك تۋريستەر سانى جىل سايىن ارتىپ جاتىر. سوندىقتان قازٸرگٸ پوليتسييا قىزمەتكەرٸ ٷشٸن قارىم-قاتىناس مەدەنيەتٸ مەن شەت تٸلدەرٸن بٸلۋ ماڭىزدى.
سونداي-اق بارلىق ازامات قاجەتتٸ كٶمەك الا الۋى ٷشٸن قىزمەتكەرلەردٸ ىمداۋ تٸلٸنە دە ٷيرەتۋدٸ جالعاستىرىپ كەلەمٸز.
ەرينە, فيزيكالىق دايىندىق مٸندەتتٸ تالاپ بولىپ قالا بەرەدٸ. بۇل باعىتتا تٶزٸمدٸلٸكتٸ, تەرتٸپتٸ جەنە تٶتەنشە جاعدايلاردا ەرەكەت ەتۋ قابٸلەتٸن قالىپتاستىراتىن قولدانبالى سپورت تٷرلەرٸنە باسىمدىق بەرٸلەدٸ.
سونىمەن قاتار ەشقانداي تەحنولوگييا ادام تەجٸريبەسٸن الماستىرا المايدى. سوندىقتان ارداگەرلەرٸمٸزدٸڭ رٶلٸ ەرەكشە. بارلىق اۋماقتىق بٶلٸمشەلەردە جاس قىزمەتكەرلەرگە كەسٸبي بٸلٸم مەن قىزمەت قۇندىلىقتارىن ٷيرەتەتٸن تەلٸمگەرلەر كەڭەسٸ جۇمىس ٸستەيدٸ.
قازٸرگٸ پوليتسييا وفيتسەرٸ قانداي بولۋى كەرەك دەگەن سۇراققا كەلسەك, ەڭ الدىمەن ول مٸنسٸز ادامگەرشٸلٸك قاسيەتتەرگە يە تۇلعا بولۋى تيٸس.
تەحنيكانى مەڭگەرۋگە, زاڭنامانى وقىپ ٷيرەنۋگە, ەڭ زاماناۋي تسيفرلىق جٷيەلەردٸ پايدالانۋعا بولادى. بٸراق ادالدىقتى, ەدٸلدٸكتٸ جەنە ادامگەرشٸلٸكتٸ ادامنىڭ بويىندا بولماسا ٷيرەتۋ مٷمكٸن ەمەس.
ناعىز وفيتسەر كٷردەلٸ جاعدايدا دۇرىس شەشٸم قابىلداي الاتىن, سابىرىن ساقتايتىن, ادامدارعا قۇرمەتپەن قارايتىن ەرٸ زاڭ تالاپتارىنا كەلگەندە پرينتسيپشٸل بولاتىن كەسٸبي مامان بولۋى كەرەك.
ول ەڭ الدىمەن ٶزٸنە تالاپ قويا بٸلۋٸ تيٸس. ٶيتكەنٸ كٶپتەگەن ازامات ٷشٸن پوليتسييا قىزمەتكەرٸ – مەملەكەتتٸڭ العاشقى ٶكٸلٸ.
پوليتسييا وفيتسەرٸنٸڭ كٷشٸ شەنٸندە, ٶكٸلەتتٸگٸندە نەمەسە فيزيكالىق دايىندىعىندا ەمەس. ونىڭ باستى كٷشٸ – حالىقتىڭ سەنٸمٸندە.
ال سەنٸمدٸ ادالدىقسىز, ەدٸلدٸكسٸز, ادامگەرشٸلٸكسٸز جەنە ەر ادامعا قۇرمەتپەن قاراماي يەلەنۋ مٷمكٸن ەمەس.
ەڭ باستىسى, پوليتسييا قوعامنان بٶلەك ٶمٸر سٷرە المايدى. زاڭ مەن تەرتٸپ پاترۋل كٶلٸگٸنەن دە, تەرگەۋشٸنٸڭ كابينەتٸنەن دە باستالمايدى. ول ەر ادامنىڭ جەكە جاۋاپكەرشٸلٸگٸنەن باستالادى.
قوعامدا زاڭعا قۇرمەت پەن ٶزارا جاۋاپكەرشٸلٸك نەعۇرلىم جوعارى بولسا, مەملەكەت تە سوعۇرلىم مىقتى, ال ازاماتتاردىڭ ٶمٸرٸ سوعۇرلىم قاۋٸپسٸز بولادى.
