Meniń kindik qanym tamǵan jerim Abai aýdany Arhat aýyly, basymnan ótken ózim bóliskeli otyrǵan jáit ta sol týǵan aýylymda ótken edi.
Aitar áńgimeme ózek bolar taqyryp ta óz bastaýyn segizinshi synypqa kóshken kezden oryn alǵan edi. Arhat aýyly ań-qusy kóp taýly meken ǵoi, bir kúni dosym Samat maǵan taýdan itelginiń uiasyn kórgenin jáne de uiada tórt balapan bar ekenin aityp, asyraiyq dedi.
Balalyq qyzyǵýshylyq basym kez ǵoi, birden kelistim. Sonymen úsh bala birigip taýǵa tartyp kettik, uiaǵa kóterilý biraz qiyndyq týdyrsa da sol taýda ósken balamyz ǵoi, uiadaǵy aqúrpekten sál qaraia bastaǵan tórt balapannyń úsheýin oljalap alyp qaittyq. Alyp kelgen soń ártúrli saiatshylyq jónindegi áńgime-maqalalardy izdep júrip oqyp degendei eptep «saýatymyz» ashyla bastady, eń bastysy ystalǵan, tuzdalǵan et bermeý, turǵan jeri tútinen taza bolýy, tek jas etpen qorektendirý t.t siiaqty talaptaryn buljytpai oryndadyq.
Bir qyzyǵy úsheýmizdiń de balapan qusymyz aman ósti, jáne qalǵan ekeýine qaraǵanda meniki iri boldy, soǵan qaraǵanda urǵashy bolǵan siiaqty. Aiaqbaýyn jasaý, tomaǵasyn jaily qylyp tigý, tuǵyryn jasaý meniń tarapymnan asa yjdahattylyqpen jasalǵan dúnieler edi. Tipti onyń sańǵyryǵyn da esh jerkenbesten ózim tazalaitynmyn.
Rogatkany jaqsy meńgergendikten kúnine eń bolmaǵanda sarshunaq, keide kógershin etinen kende qylǵan joqpyn, tipti mańaidaǵy dostarym da bir kórip shyǵý úshin, sarshunaqqa deiin aýlap ustaǵandaryn maǵan ákelip turdy. Tamaqtan tarshylyq kórmedi, as máziriniń assortimenti bai desem de bolady.
Tipti, bir joly úidegi kári áteshti de qurbandyqqa shalyp jibergenim bar, endi qyryq jyldan soń kári áteshtiń nege «iz-túzsiz joǵalyp» ketkenin moiyndaýǵa bolar deimin. Ol kezde qusym ósip qomaǵailanyp «appetiti» de ulǵaiǵan bolatyn, onyń ústine taýyqqa minbek túgili qýyp jete alatyn qaýqary az kári átesh arqyly itelgimniń kúsh qýatyn synap kóreiin dep oilasam kerek, saiys alańy qoranyń ishi edi.
Jastyń aty jas qoi, ushýǵa jarap qalǵan itelgim kúsh qýaty taiǵan átesh baiǵusty áp-sátte tý talaqai qylyp qomaǵailana júnin burqyratyp shashyp tastady. Aýyldaǵy úsh «qusbegi» kúnara bas qosyp, hal surasyp degendei, bir-birimizge árkim óz qusymyzdy jer kókke timei jarysa maqtaimyz. Qustarymyzdan surap áýre bolyp jatpai-aq kúzde nege, qandai ańǵa salatynymyzdy da kóz aldymyzǵa elestetip kesip piship qoiǵan edik, qoian túgili túlkiden de dámemiz joq emes. Aiańdap qońyr kúzde keldi, eki dostyń biriniń qusy bosata salysymen izim-qaiym joq boldy desem bolady, qashyp ketti-aý deimin, al ekinshisi anyq esimde qalmapty. Meniki qashpady, sodan biraz oqyǵandarymyz boiynsha mańaidaǵy balalar jinalyp qoian terisin shópke toltyryp kózi ornynan jas et shyǵaryp ashyǵyp turǵan itelgime dámin tatqyzyp uzyn jippen bir bala súiretip júgirýdi tapsyrdym.
Men túgili úlkenderdi de tań qaldyryp itelgim álgi «qoianǵa» tústi, qolymnan ushyp shyqqanda birden kóterilmeidi, jer baýyrlap ushyp baryp túsýshi edi, jalma jan qoian týlaǵynan shyǵyp turǵan etti qylǵytady. Sóitip aiaq astynan mańaidaǵy balalarǵa qusbegi bolyp shyǵa keldim, balalar da qyzyǵa qaraityndai, sol kezdegi maqtanshaqtyǵyma Tom Soierdiń ózi de astar bolmai qalar ma edi. Biraq «ańǵa» shyǵyp úlgermedim, ákem marqum: «balam, myna qusty áiteýir qoimai júrip ósirdiń ǵoi, endi meniń tilimdi alsań erkindikke jiber, bul dala qusy obalyna qalma» dedi.
Ákeniń bir aýyz sózi zań, buljytpai oryndalatyn zaman edi ǵoi. Balapan kezinen asyraǵandyqtan qimai kózime jas kelip tursa da aqyry bosatýǵa májbúr boldym. Senesizder me, qus ekesh qusta iesin tanidy, tek men shaqyrsam ǵana keletin. Eki kúndei kelip júrdi, úige taqaý biikke qonyp otyrady, al men bar bolǵan jaýtańdap qarai beremin, tek shaqyra almadym. Oń aiaǵyndaǵy qoldan ilengen teriden jasalǵan bir qarystai aiaq baýyn sheshpegen bolatynmyn. Qansha degenmen qus qoi, men siiaqty qashanǵy jaýtańdai bersin, aqyrǵy ret shańq etip ún shyǵardy da tóbemnen eki-úsh ainalyp taýǵa tartyp ketti, sol ketkennen mol ketti. Endi eshqashan da oralmaidy degen qimastyq sezimmen eki kózime shyq turyp men qala berdim.
Bul qimastyq maǵan sol sátte ne qaldyrdy, múmkin adamdarǵa renjip sondai qyranǵa ainalyp artynan qýyp ketsem degen balalyq qiiali qiialdy qaldyrǵan bolar, qas qaraiǵansha úige kirmei júrgenim de sodan bolar. Al sol núktege ainalyp alystaǵan, aqúrpek kezinen asyrap baýyr basqan qusymnyń kózimen alyp qarasaq she, oǵan iesi bolǵanmen ie bolýǵa jaramaǵanyma ol da ókpeli ketken bolar. Biraq qalai desek te munyń bári de ańǵal, eleýsiz júretin, ońashada oqyǵan kitabynyń keiipkerine ainalatyn, biraq pikirimen eshkim asa sanasa bermeitin, bir japyraq kishkentai bala Erlannyń qiialy ǵana bolatyn...
Umytyp barady ekenmin, keiinnen kórgenderi ras bolsa balalar: "seniń itelgińdi kórdik, aiaǵyndaǵy aiaqbaýynan tanydyq" dep júrdi, biraq men aspanǵa qansha tesile qarap eleńdep júrsem de qaityp jolyqtyra almadym.
Munyń bárin nege aityp otyrmyn, endi soǵan oralaiyn, sodan beri jyldar ótti, eseidim, úili boldym, bala súidim, eseptep kórsem qazir sodan beri qyryq jyldan astam ýaqytty artqa tastappyn. Aýyldan kóship qalaǵa kelgenimizben túsinde aýylynda júretin tústen aryla almai júrgenimizge de shirek ǵasyrdan asty.
2007 jyldar shamasy bolar jarym Janar ekeýmiz ol kezde «ózen jaǵalaǵannyń ózegi talmaidy» degen tirshilik qamymen bazardan kesh qaityp kele jatqanbyz. Úige jiyrma qadamdai qalǵanbyz, kenet qulaǵyma sol asyraǵan itelgimniń ómir boiy jattalyp qalǵan úni shańq etip keldi, árine, ol emes qoi. Selk ete qaldym da: «Janar, myna daýys meniń itelgimniń úninen aýmaidy eken» degenimdi ózim de baiqamai qaldym. Óitkeni, ol da estigen ǵoi bala kezimde itelgi asyraǵanymdy, neshe jyl birge otaý quryp kele jatqandyqtan janyńyzdaǵy jaryńyzǵa balalyq shaǵymyzdan aitatynymyz bar ǵoi. Endi myna qyzyqty qarańyzdar, álgi daýsy estilgen itelgi týra meniń úiimniń tóbesinde otyr, men sasqalaqtap «bopym, bopym» dep qalai jalańash qol sozǵanymdy da baiqamai qaldym. Alla kýá, álgi itelgi dalpyldap kelip meniń bilegime qondy, qolymnyń aýyrǵanyna da qaramai aiaq baýynan shap berdim.
Janar shoshyp ketken «jiber, jiber, kózińdi shuqyp alady» dep tur, mańaida júrgen bir-eki jasóspirim balalarda júgirip kelip myna kinoda ǵana kórip júrgen jaǵdailaryna tań qalyp "diadia, diadia, kak vy poimali, vam ne strashno?" dep tipti jaqyndap taqaýǵa qorqyp tur. Al mende ondai qorqynysh sezimi múlde bolǵan joq edi, tipti joǵalyp ketken jaqynymdy tapqandai qýanǵannan órekpip júregim aýzyma tyǵylǵandai, adam aitqysyz erekshe bir kúige tústim.
Bir sát meńireý adamdai esimnen aiyrylǵandai turyp qaldym, oǵan sebep myna itelgi qustyń da túr kelbeti, kólemi men asyraǵan itelgiden aýmaǵany bylai tursyn oń aiaǵynda týra menikindei syńar aiaqbaýy bar eken. Týra sol qusym kelip otyz jyldan soń tanyp qolyma qaita qonǵandai edi. Jaraidy, bireýden bosap adasyp ketti deiik, biraq búkil qaladan týra meniń úiime kelip, onyń ústine esh jatyrqamai bir shaqyrǵannan qolyma kelip qonǵany, oń aiaǵyndaǵy aiaqbaýy men úshin bala kezimdi alyp kelgen ǵajaiyp sát bolatyn. Osyndaida bir tylsym qudyretke bas imeske sharańyz da qalmaidy eken, million utyp alǵan adam da osyndai kúige túser deimin.
Sodan ol itelgi úiimde eki kún boldy, anyǵy qoramda, erteńine mal satýmen ainalysatyn baýyrymnan baryp qoidyń shiki ókpe-baýyryn aldym. Telmire qarap, túsinbese de "sóilesip" qoradan shyqpai kóp otyrdym, tipti qarańǵyda dalaǵa shyqsam da bir magnit tartqandai qoraǵa qaita-qaita barǵyshtai berdim. Men sol kezde balalyq shaǵymmen qaita qaýyshyp tildestim, ara-arasynda qushaqtai baýyryma basyp ustasam da qus bulqynyp qarsylyq tanytpady.
Sonymen erteńine jumysqa barǵan soń jigitterge, onyń ishinde Aibek Sapyshev degen aqyn aǵamyz bar edi bárine tańdanysymdy jasyra almai jyrdai qylyp aittym. Sol-aq eken, kim jetkizgenin bilmeimin tústen keiin eki jigit jetip kelip tur «brat, sizde qus bar eken, baǵasyna kelisip satyp alaiyq» dedi. Sol kezderde arabtar Qazaqstannan qus satyp alyp jatyr eken degen áńgimeniń qyzyp turǵan kezi-aý deimin, uzynqulaqpen jetip jatatyn, qulaq bolǵan soń estidi ǵoi.
Árine, qarajattan qysylyp júrgen sol kezde kókten ózi ushyp kelgen aqsha artyq bolmas ta edi, biraq tez oilanyp maǵan senim artyp pana tutyp kelgen itelgini azattyǵynan aiyrmaimyn degen shuǵyl sheshimge birden keldim. Sol oiǵa bekem bekip itelgini satpadym. Shyny kerek, balalyǵymnyń bir umytylmas beinesin alyp kelgen qusty satý men úshin baǵa jetpes qymbat balalyǵymdy satqanmen birdei ekenin uqtym. Bul qaita oralmas balalyqtyń qanshalyqty qundy ekenin uqtyrǵan sát edi, ar degen qasietti uǵymnyń barlyq qundylyqtan joǵary turatynyn uqtyrǵan sáti edi.
Uiat ta bolsa «jigitter ustap alǵanym ras edi, biraq, qashyryp aldym...» dep jalǵan sóileýge týra keldi, keide adamdyǵyńdy saqtap qalý úshin esh zalaly joq ótiriktiń de ziiany joq eken-aý. Keshke úige kele sala qoradan alyp shyqtym da qoia berdim, biraq men jiberdi eken dep birden kete qoiý itelginiń oiynda múlde joq eken, ushqan beti esigi ashyq turǵan monshaǵa baryp kirdi, sonymen qaitadan qoraǵa aparyp ózi keter dep esigin ashyq qaldyrdym. Tańerteń tursam áli otyr, ketpegen eken, tańdanysymdy jasyra almasamda esikti sol beti ashyq qaldyryp, biraz erkeletip sipalai sóilesip jumysqa kettim.
Kezinde asqar taýdai ákem qusyma erkimnen tys azattyq bergizgen edi, endi ózim áke bolǵandyqtan sol qusqa óz erkimmen azattyq berýdi jón dep sanaǵan edim. Keshke taman kelsem sańǵytqan aqtańdaq mórlerin qaldyrypty da ushyp ketipti. Mine, adam sengisiz osyndai jaǵdai meniń basymda qaitalandy, araǵa orda buzar jas salyp tań qaldyrdy, tipti áli kúnge deiin aspanda qalyqtaǵan qus kórsem sol jáit birden esime túsedi, tipti sol ma dep qarailaimyn.
Múmkin, bul meni qorǵap júrgen perishte keipindegi qusym bolar, meniń oǵan azattyq bergenim de men úshin synaq bolǵan shyǵar, kim bilsin, tek bir Allaǵa aian!
Bireýler úshin bul qyzyqsyz da bolar, biraq men úshin óte ǵajaiyp oqiǵa, sondyqtan meniń bala kezimdegidei «eshqashan» degen sózdi eshqashan aitpańyzdar. Tabyldy aitqandai qazaq halqy biiktigin sol qyranynyń qanatymen ólshegen el ǵoi, basymnan ótken osy oqiǵany Sizdermen bólisýdi jón kórdim. Unamasa jái ǵana oqyp óte shyǵarsyzdar, tek ákeniń balasy bolǵan soń meniń de kóńilin bir atym nasybaidan qalatynyn eskerińizder, sókpeseńizder eken.
Óitkeni, bireýler úshin oidan shyǵarylǵan qiial dep qabyldansa da munda aqiqat jatyr, oǵan aldymen Alla kýá, men ózim kýámin, meniń januiam kýá!
Biraq kim ne oilasa da osy tylsym jaǵdaidyń óz basymnan ótkenin men úshin ómirimniń erekshe baqytty sátiniń biri dep qabyldadym.
Bul sáikestik bolar deiin desem de sol suraq qaita mazalaidy, nege óz itelgimnen aýmaidy, nege munyń da oń aiaǵynda aiaqbaýy bar, nege meniń úiime keldi, nege men shaqyrǵanda esh jatyrqamastan birden qolyma qondy?... Eki kún qarailap tosatyny ol da jumbaq, men úshin qalǵan ómirime ózek bolar sheshýi tabylmas asa kúrdeli qupiia.
Mine kórdińizder me, suraq kóp, jaýap joq, jalpy meniń ishimde júrgen suraqtarymnyń kóbi jaýaby joq jumbaqtar ǵoi, ózime aian. Mysaly, sonyń biri Semei qalasynyń gerbin alaiyqshy, basqa qalalarǵa gerb bolady, al Semeige kelgende... eh, azamattar.
Erlan Shaiahmetuly, Semei qalasy.
