Қазақстанда ірі ұлттық компаниялардың басшыларына қатысты жүргізілген тергеу қоғам назарын тағы да сыбайлас жемқорлықпен күрес мәселесіне аударды. «Самұрық-Қазына» қорының басқарма төрағасы Нұрлан Жақыпов пен «Қазақстан темір жолы» ұлттық компаниясының басшысы Елжас Отыншиевтің ұсталғаны туралы ақпарат мемлекеттік басқару жүйесіндегі жауапкершілік, заң үстемдігі және ұлттық активтердің тағдыры жөніндегі пікірталасты күшейтті. Әлеуметтік желі қолданушылары бұл оқиғаны Президенттің «Заң мен тәртіп» саясатының маңызды сынағы ретінде бағалап жатыр, деп хабарлайды dalanews.kz.
Жоғары лауазым – жауапкершіліктен босатпайды
12 қарашада Қазақстанның құқық қорғау органдары елдің стратегиялық маңызы бар екі ірі құрылымының басшыларына қатысты тергеу амалдары жүргізіліп жатқанын хабарлады. Атап айтқанда, «Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қорының басқарма төрағасы Нұрлан Жақыпов, «Қазақстан темір жолы» ұлттық компаниясының басшысы Елжас Отыншиев және өзге де тұлғалар сыбайлас жемқорлық қылмысын жасады деген күдікпен ұсталды.
Бұл оқиғаның қоғамдық маңызы күдіктілердің лауазымымен ғана өлшенбейді. Өйткені сөз мемлекеттік активтерді басқаруға, ел экономикасының маңызды салаларына және стратегиялық шешімдер қабылдауға тікелей қатысы бар құрылымдардың басшылары туралы болып отыр.
«Самұрық-Қазына» қорының портфелінде елдің ірі ұлттық компаниялары мен стратегиялық активтері шоғырланған. Ал «Қазақстан темір жолы» – көлік-логистика жүйесінің негізгі буыны. Сондықтан мұндай ұйымдардың басшылығына қатысты кез келген құқықтық оқиға мемлекет пен қоғам арасындағы сенім мәселесіне тікелей әсер етеді.
Бұған дейін сыбайлас жемқорлықпен күрес туралы айтылғанда, көбіне төменгі және орта буындағы мемлекеттік қызметшілердің жауапкершілігі талқыланатын. Ал бұл жолғы оқиға қоғам назарын басқару жүйесінің ең жоғарғы деңгейіндегі жауапкершілік мәселесіне аударды.
Осы тұрғыдан алғанда, ұсталымдар Президент Қасым-Жомарт Тоқаев жариялаған «Заң мен тәртіп» қағидатының іс жүзінде қалай жүзеге асатынына қатысты маңызды қоғамдық сынаққа айналып отыр.
«Заң мен тәртіп» қағидатының нақты сынағы
Мемлекет басшысы мемлекеттік қызметшілер мен ұлттық компания басшыларының жауапкершілігіне қатысты бірнеше рет қатаң ұстанымын білдірген. Оның негізгі мәні – лауазымына, ықпалына немесе байланысына қарамастан, заң алдында барлық азаматтың тең болуы.
Бұл қағидаттың шынайы жүзеге асуы дәл осындай күрделі жағдайларда көрінеді. Себебі құқық үстемдігі қарапайым азаматқа талап қоюмен ғана шектелмеуі керек. Мемлекеттік ресурстарға иелік ететін, ірі қаржы ағындары мен стратегиялық шешімдерге жауап беретін тұлғалар да заң талаптарын бірдей орындауға міндетті.
Блогер әрі қоғам белсендісі Даурен Сейтжанұлы Президенттің саясатын Қытай философиясындағы «у-вэй» ұғымымен байланыстырады. Оның пайымынша, бұл – арқанды бірден жұлқымай, біртіндеп тарта отырып, барлық салада жүйелі тәртіп орнату тәсілі.
Мен Президенттің саясатын дәл осы философиямен байланыстырамын. Яғни арқанды бірден жұлқымай, біртіндеп тарта отырып, барлық салада тәртіп орнатып келеді. Бүгінгі ірі көлемдегі құрықтаулар да – соның бір көрінісі, – деп жазады ол.
Автордың пікірінше, заң талаптарын елемеу мен белгіленген қағидаларды бұзудың соңы жауапкершілікке әкелуі тиіс. Бұл жерде маңыздысы – жекелеген адамдарды ұстау ғана емес, заң бұзушылықтың алдын алатын жүйелі тетіктердің қалыптасуы.
Оның жазбасының астына пікір қалдырған Әмірбек Шаймағамбетов есімді желі қолданушысы Мемлекет басшысының тапсырмасымен қолға алынған құқық қорғау саласындағы өзгерістерді елдегі заң үстемдігін нығайтуға бағытталған маңызды қадам ретінде бағалайды. Оның пікірінше, «Самұрық-Қазына» мен «Қазақстан темір жолы» басшыларына қатысты тергеу және ҰҚК мен Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігінің қызметін біріктіру арқылы жемқорлыққа, ұйымдасқан қылмысқа және ұлттық қауіпсіздікке қатер төндіретін әрекеттерге қарсы күрес күшейе түседі. Автор бұл бастамаларды ешкім заңнан жоғары тұрмайтын әділетті қоғам қалыптастырудың нақты көрінісі деп санайды.
Ал БАҚ саласының өкілі Ержан Жаубай «Заң мен тәртіп» қағидатының баршаға ортақ талап екенін атап өтеді. Оның жазуынша, адамның лауазымы да, қолындағы билігі де, байлығы да заң алдында артықшылық бермеуі керек.
Мұнда ең бастысы – кімнің кім екені емес, заңның қалай жұмыс істейтіні. Егер құқық бұзушылық фактісі дәлелденсе, оған қатысы бар әрбір адам лауазымына қарамастан жауап беруі тиіс, – дейді ол.
Оның Facebook-тегі жазбасының астына пікір жазған Оспан Коршун есімді азамат заң мен тәртіп баршаға бірдей болуы керектігін, адамның лауазымы мен қызметіне қарамастан, ешкім заңнан жоғары тұрмауы тиіс екенін атап өткен. Сондай-ақ Президенттің осы ұстанымын қолдап, заң талаптарының барлығына бірдей қолданылуы әділетті әрі тұрақты мемлекеттің басты шарты екенін жеткізген.
Бұл пікірлер қоғамдағы негізгі сұраныстардың бірін көрсетеді: заңның үстемдігі ұран күйінде қалмай, нақты істер арқылы дәлелденуі керек.
Әлеуметтік желідегі реакция: қоғам нені күтеді?
Оқиға әлеуметтік желілерде де кеңінен талқыланды. Құжатқа енгізілген жарияланымдар астындағы қазақ тіліндегі пікірлерге назар аударсақ, қолданушылардың бір бөлігі Мемлекет басшысының саясатын қолдап, жоғары лауазымды тұлғаларға да талап қойылуын маңызды қадам ретінде бағалаған.
Мәселен, Дания Омартаева Президенттің жоғары деңгейдегі басшыларға да жауапкершілік жүктеп отырғанын атап өткен.
Тоқаев мықты екен, ең жоғары деңгейдегі басшыларға да талап қойып, жауапкершілікті күшейтіп жатыр, – деп жазған ол.
Ал Фазылбекқызы Сабитова: «Біз Президентке сеніп, үміт арталық!» деген пікір қалдырған.
Тынысбек Қоңыратбай да Мемлекет басшысының бағытын қолдайтынын білдіріп, «Президентіміздің бағыты көкейге қонады, қолдаймын» деп жазған.
Әлеуметтік желідегі тағы бір пікірде ұлттық компаниялардың басшылығына қатысты жағдайға назар аударылып, мемлекеттік құрылымдарда тәртіп орнату қажеттігі айтылған.
Замат Дильдебаев: «Тоқаев терең адам. Енді ұлттық компаниялардың бір тәртіпке келтірілуі», – деп пікір білдірген.
Ал Ұларбек Дәлейұлының жазбасына пікір қалдырған қолданушы мәселенің тек жекелеген тұлғалармен шектелмеуі керектігін меңзейді.
Мен де солай ойлаймын. Байыппен зерделеген адам түсінеді. Президент бәрін тәртіп пен мораль тұрғысында қарастырады. Ел басқару қанарлы айқай, белден басып жаншу емес, бәрін заң аясына түсіріп жатыр. Осы тебіннен ел қазынасын тонағаны үшін ат шетір құрқытала берсе, қоғам да әділетсіздікке ашынбайтын болады, - деп жазды ол.
Осы пікірлерден байқалатыны – азаматтардың бір бөлігі үшін бұл оқиға жай ғана кадрлық немесе құқықтық жаңалық емес. Олар мұны мемлекеттік басқару жүйесіндегі жауапкершілікті күшейтуге бағытталған қадам ретінде қабылдайды.
Дегенмен әлеуметтік желідегі іріктелген пікірлер бүкіл қоғамның көзқарасын толық сипаттамайды. Олар тек жарияланымдарға пікір білдірген жекелеген қолданушылардың ұстанымын көрсетеді. Сондықтан қоғамдық қолдаудың нақты деңгейін бағалау үшін кең ауқымды әлеуметтік зерттеулер мен тәуелсіз сауалнама деректері қажет.
Ұлттық компаниялардағы жауапкершілік неге маңызды?
Қазақстан экономикасында ұлттық компаниялардың орны ерекше. Олар тек коммерциялық ұйымдар емес, елдің стратегиялық мүддесімен, инфрақұрылымдық қауіпсіздігімен және мемлекеттік активтерді тиімді басқару міндетімен тығыз байланысты.
Мұндай құрылымдардағы басқарушылық шешімдердің салдары тұтас экономикаға әсер етуі мүмкін. Мәселен, көлік-логистика саласындағы тиімсіз басқару экспорттық бағыттарға, транзиттік әлеуетке, жүк тасымалына және отандық кәсіпорындардың жұмысына ықпал етеді.
Сондықтан ұлттық компания басшыларына қойылатын талап та жоғары болуы заңды. Олар мемлекеттік мүддені жеке мүддеден жоғары қоюы, қаржылық операциялардың ашықтығын қамтамасыз етуі және басқарушылық шешімдері үшін жауап беруі керек.
Осы орайда сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресті тек құқық қорғау органдарының жұмысы ретінде қарастыру жеткіліксіз. Оның нәтижелі болуы үшін ұлттық компаниялардың ішкі бақылау жүйесі, корпоративтік басқару мәдениеті, мемлекеттік сатып алу рәсімдері және қаржының жұмсалуына қатысты қоғамдық есептілік те қатар жетілдірілуі қажет.
Басқаша айтқанда, жекелеген басшылардың ұсталуымен мәселе толық шешілмейді. Ең маңыздысы – осындай жағдайлардың қайталануына мүмкіндік бермейтін институционалдық өзгерістер қалыптастыру.
Ендігі мәселе – әділ тергеу және жүйелі өзгеріс
13 қарашада Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың төрағалығымен Қауіпсіздік Кеңесінің «Самұрық Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры мен «Қазақстан темір жолы» ҰК» АҚ басшыларының ұсталуына байланысты шұғыл отырысы өткені туралы да ақпарат жарияланды. Бұл ретте ұлттық компаниялардың қызметі мен стратегиялық салалардың тиімді басқарылуы мәселесі күн тәртібіндегі маңызды бағыттардың бірі болып қала береді.
Ал ұсталған тұлғаларға қатысты істің барлық мән-жайын тергеу анықтауы тиіс. Құқықтық тұрғыдан алғанда, күдікпен ұсталу адамның кінәсі дәлелденді дегенді білдірмейді. Әрбір тұлғаның кінәсі заңда белгіленген тәртіппен дәлелденіп, соттың заңды күшіне енген үкімімен ғана анықталады.
Сондықтан бұл істегі негізгі талап – тергеудің жан-жақты, объективті және ашық құқықтық қағидаттарға сай жүргізілуі. Қоғам нақты дәлелдерге, заңды шешімдерге және істің нәтижесі туралы ресми ақпаратқа сүйенуі керек.
Сонымен бірге қоғамның күткені тек кінәлілерді анықтап, жазалау емес. Мемлекеттік активтердің қорғалуын қамтамасыз ету, ұлттық компаниялардағы басқару сапасын арттыру және сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін азайту да маңызды.
Түйіндей айтқанда, «Заң мен тәртіп» қағидатының шынайы нәтижесі қанша адамның ұсталғанымен емес, заңның баршаға бірдей қолданылуымен, мемлекеттік жүйенің ашықтығымен және мұндай заң бұзушылықтардың қайталануына жол бермейтін өзгерістермен өлшенеді. Жоғары лауазым жауапкершіліктен босатпайтыны дәлелденсе, бұл мемлекеттік басқару жүйесіне деген қоғамдық сенімді нығайтуға мүмкіндік береді.
