قازاقستاندا ٸرٸ ۇلتتىق كومپانييالاردىڭ باسشىلارىنا قاتىستى جٷرگٸزٸلگەن تەرگەۋ قوعام نازارىن تاعى دا سىبايلاس جەمقورلىقپەن كٷرەس مەسەلەسٸنە اۋداردى. «سامۇرىق-قازىنا» قورىنىڭ باسقارما تٶراعاسى نۇرلان جاقىپوۆ پەن «قازاقستان تەمٸر جولى» ۇلتتىق كومپانيياسىنىڭ باسشىسى ەلجاس وتىنشيەۆتٸڭ ۇستالعانى تۋرالى اقپارات مەملەكەتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸندەگٸ جاۋاپكەرشٸلٸك, زاڭ ٷستەمدٸگٸ جەنە ۇلتتىق اكتيۆتەردٸڭ تاعدىرى جٶنٸندەگٸ پٸكٸرتالاستى كٷشەيتتٸ. ەلەۋمەتتٸك جەلٸ قولدانۋشىلارى بۇل وقيعانى پرەزيدەنتتٸڭ «زاڭ مەن تەرتٸپ» ساياساتىنىڭ ماڭىزدى سىناعى رەتٸندە باعالاپ جاتىر, دەپ حابارلايدى dalanews.kz.
جوعارى لاۋازىم – جاۋاپكەرشٸلٸكتەن بوساتپايدى
12 قاراشادا قازاقستاننىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ەلدٸڭ ستراتەگييالىق ماڭىزى بار ەكٸ ٸرٸ قۇرىلىمىنىڭ باسشىلارىنا قاتىستى تەرگەۋ امالدارى جٷرگٸزٸلٸپ جاتقانىن حابارلادى. اتاپ ايتقاندا, «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ەل-اۋقات قورىنىڭ باسقارما تٶراعاسى نۇرلان جاقىپوۆ, «قازاقستان تەمٸر جولى» ۇلتتىق كومپانيياسىنىڭ باسشىسى ەلجاس وتىنشيەۆ جەنە ٶزگە دە تۇلعالار سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىسىن جاسادى دەگەن كٷدٸكپەن ۇستالدى.
بۇل وقيعانىڭ قوعامدىق ماڭىزى كٷدٸكتٸلەردٸڭ لاۋازىمىمەن عانا ٶلشەنبەيدٸ. ٶيتكەنٸ سٶز مەملەكەتتٸك اكتيۆتەردٸ باسقارۋعا, ەل ەكونوميكاسىنىڭ ماڭىزدى سالالارىنا جەنە ستراتەگييالىق شەشٸمدەر قابىلداۋعا تٸكەلەي قاتىسى بار قۇرىلىمداردىڭ باسشىلارى تۋرالى بولىپ وتىر.
«سامۇرىق-قازىنا» قورىنىڭ پورتفەلٸندە ەلدٸڭ ٸرٸ ۇلتتىق كومپانييالارى مەن ستراتەگييالىق اكتيۆتەرٸ شوعىرلانعان. ال «قازاقستان تەمٸر جولى» – كٶلٸك-لوگيستيكا جٷيەسٸنٸڭ نەگٸزگٸ بۋىنى. سوندىقتان مۇنداي ۇيىمداردىڭ باسشىلىعىنا قاتىستى كەز كەلگەن قۇقىقتىق وقيعا مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى سەنٸم مەسەلەسٸنە تٸكەلەي ەسەر ەتەدٸ.
بۇعان دەيٸن سىبايلاس جەمقورلىقپەن كٷرەس تۋرالى ايتىلعاندا, كٶبٸنە تٶمەنگٸ جەنە ورتا بۋىنداعى مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەردٸڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ تالقىلاناتىن. ال بۇل جولعى وقيعا قوعام نازارىن باسقارۋ جٷيەسٸنٸڭ ەڭ جوعارعى دەڭگەيٸندەگٸ جاۋاپكەرشٸلٸك مەسەلەسٸنە اۋداردى.
وسى تۇرعىدان العاندا, ۇستالىمدار پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جارييالاعان «زاڭ مەن تەرتٸپ» قاعيداتىنىڭ ٸس جٷزٸندە قالاي جٷزەگە اساتىنىنا قاتىستى ماڭىزدى قوعامدىق سىناققا اينالىپ وتىر.
«زاڭ مەن تەرتٸپ» قاعيداتىنىڭ ناقتى سىناعى
مەملەكەت باسشىسى مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەر مەن ۇلتتىق كومپانييا باسشىلارىنىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸنە قاتىستى بٸرنەشە رەت قاتاڭ ۇستانىمىن بٸلدٸرگەن. ونىڭ نەگٸزگٸ مەنٸ – لاۋازىمىنا, ىقپالىنا نەمەسە بايلانىسىنا قاراماستان, زاڭ الدىندا بارلىق ازاماتتىڭ تەڭ بولۋى.
بۇل قاعيداتتىڭ شىنايى جٷزەگە اسۋى دەل وسىنداي كٷردەلٸ جاعدايلاردا كٶرٸنەدٸ. سەبەبٸ قۇقىق ٷستەمدٸگٸ قاراپايىم ازاماتقا تالاپ قويۋمەن عانا شەكتەلمەۋٸ كەرەك. مەملەكەتتٸك رەسۋرستارعا يەلٸك ەتەتٸن, ٸرٸ قارجى اعىندارى مەن ستراتەگييالىق شەشٸمدەرگە جاۋاپ بەرەتٸن تۇلعالار دا زاڭ تالاپتارىن بٸردەي ورىنداۋعا مٸندەتتٸ.
بلوگەر ەرٸ قوعام بەلسەندٸسٸ داۋرەن سەيتجانۇلى پرەزيدەنتتٸڭ ساياساتىن قىتاي فيلوسوفيياسىنداعى «ۋ-ۆەي» ۇعىمىمەن بايلانىستىرادى. ونىڭ پايىمىنشا, بۇل – ارقاندى بٸردەن جۇلقىماي, بٸرتٸندەپ تارتا وتىرىپ, بارلىق سالادا جٷيەلٸ تەرتٸپ ورناتۋ تەسٸلٸ.
مەن پرەزيدەنتتٸڭ ساياساتىن دەل وسى فيلوسوفييامەن بايلانىستىرامىن. ياعني ارقاندى بٸردەن جۇلقىماي, بٸرتٸندەپ تارتا وتىرىپ, بارلىق سالادا تەرتٸپ ورناتىپ كەلەدٸ. بٷگٸنگٸ ٸرٸ كٶلەمدەگٸ قۇرىقتاۋلار دا – سونىڭ بٸر كٶرٸنٸسٸ, – دەپ جازادى ول.
اۆتوردىڭ پٸكٸرٸنشە, زاڭ تالاپتارىن ەلەمەۋ مەن بەلگٸلەنگەن قاعيدالاردى بۇزۋدىڭ سوڭى جاۋاپكەرشٸلٸككە ەكەلۋٸ تيٸس. بۇل جەردە ماڭىزدىسى – جەكەلەگەن ادامداردى ۇستاۋ عانا ەمەس, زاڭ بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الاتىن جٷيەلٸ تەتٸكتەردٸڭ قالىپتاسۋى.
ونىڭ جازباسىنىڭ استىنا پٸكٸر قالدىرعان ەمٸربەك شايماعامبەتوۆ ەسٸمدٸ جەلٸ قولدانۋشىسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن قولعا الىنعان قۇقىق قورعاۋ سالاسىنداعى ٶزگەرٸستەردٸ ەلدەگٸ زاڭ ٷستەمدٸگٸن نىعايتۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى قادام رەتٸندە باعالايدى. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, «سامۇرىق-قازىنا» مەن «قازاقستان تەمٸر جولى» باسشىلارىنا قاتىستى تەرگەۋ جەنە ۇقك مەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ٸس-قيمىل اگەنتتٸگٸنٸڭ قىزمەتٸن بٸرٸكتٸرۋ ارقىلى جەمقورلىققا, ۇيىمداسقان قىلمىسقا جەنە ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸككە قاتەر تٶندٸرەتٸن ەرەكەتتەرگە قارسى كٷرەس كٷشەيە تٷسەدٸ. اۆتور بۇل باستامالاردى ەشكٸم زاڭنان جوعارى تۇرمايتىن ەدٸلەتتٸ قوعام قالىپتاستىرۋدىڭ ناقتى كٶرٸنٸسٸ دەپ سانايدى.
ال باق سالاسىنىڭ ٶكٸلٸ ەرجان جاۋباي «زاڭ مەن تەرتٸپ» قاعيداتىنىڭ بارشاعا ورتاق تالاپ ەكەنٸن اتاپ ٶتەدٸ. ونىڭ جازۋىنشا, ادامنىڭ لاۋازىمى دا, قولىنداعى بيلٸگٸ دە, بايلىعى دا زاڭ الدىندا ارتىقشىلىق بەرمەۋٸ كەرەك.
مۇندا ەڭ باستىسى – كٸمنٸڭ كٸم ەكەنٸ ەمەس, زاڭنىڭ قالاي جۇمىس ٸستەيتٸنٸ. ەگەر قۇقىق بۇزۋشىلىق فاكتٸسٸ دەلەلدەنسە, وعان قاتىسى بار ەربٸر ادام لاۋازىمىنا قاراماستان جاۋاپ بەرۋٸ تيٸس, – دەيدٸ ول.
ونىڭ Facebook-تەگٸ جازباسىنىڭ استىنا پٸكٸر جازعان وسپان كورشۋن ەسٸمدٸ ازامات زاڭ مەن تەرتٸپ بارشاعا بٸردەي بولۋى كەرەكتٸگٸن, ادامنىڭ لاۋازىمى مەن قىزمەتٸنە قاراماستان, ەشكٸم زاڭنان جوعارى تۇرماۋى تيٸس ەكەنٸن اتاپ ٶتكەن. سونداي-اق پرەزيدەنتتٸڭ وسى ۇستانىمىن قولداپ, زاڭ تالاپتارىنىڭ بارلىعىنا بٸردەي قولدانىلۋى ەدٸلەتتٸ ەرٸ تۇراقتى مەملەكەتتٸڭ باستى شارتى ەكەنٸن جەتكٸزگەن.
بۇل پٸكٸرلەر قوعامداعى نەگٸزگٸ سۇرانىستاردىڭ بٸرٸن كٶرسەتەدٸ: زاڭنىڭ ٷستەمدٸگٸ ۇران كٷيٸندە قالماي, ناقتى ٸستەر ارقىلى دەلەلدەنۋٸ كەرەك.
ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ رەاكتسييا: قوعام نەنٸ كٷتەدٸ?
وقيعا ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە دە كەڭٸنەن تالقىلاندى. قۇجاتقا ەنگٸزٸلگەن جارييالانىمدار استىنداعى قازاق تٸلٸندەگٸ پٸكٸرلەرگە نازار اۋدارساق, قولدانۋشىلاردىڭ بٸر بٶلٸگٸ مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساياساتىن قولداپ, جوعارى لاۋازىمدى تۇلعالارعا دا تالاپ قويىلۋىن ماڭىزدى قادام رەتٸندە باعالاعان.
مەسەلەن, دانييا ومارتاەۆا پرەزيدەنتتٸڭ جوعارى دەڭگەيدەگٸ باسشىلارعا دا جاۋاپكەرشٸلٸك جٷكتەپ وتىرعانىن اتاپ ٶتكەن.
توقاەۆ مىقتى ەكەن, ەڭ جوعارى دەڭگەيدەگٸ باسشىلارعا دا تالاپ قويىپ, جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ كٷشەيتٸپ جاتىر, – دەپ جازعان ول.
ال فازىلبەكقىزى سابيتوۆا: «بٸز پرەزيدەنتكە سەنٸپ, ٷمٸت ارتالىق!» دەگەن پٸكٸر قالدىرعان.
تىنىسبەك قوڭىراتباي دا مەملەكەت باسشىسىنىڭ باعىتىن قولدايتىنىن بٸلدٸرٸپ, «پرەزيدەنتٸمٸزدٸڭ باعىتى كٶكەيگە قونادى, قولدايمىن» دەپ جازعان.
ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ تاعى بٸر پٸكٸردە ۇلتتىق كومپانييالاردىڭ باسشىلىعىنا قاتىستى جاعدايعا نازار اۋدارىلىپ, مەملەكەتتٸك قۇرىلىمداردا تەرتٸپ ورناتۋ قاجەتتٸگٸ ايتىلعان.
زامات ديلدەباەۆ: «توقاەۆ تەرەڭ ادام. ەندٸ ۇلتتىق كومپانييالاردىڭ بٸر تەرتٸپكە كەلتٸرٸلۋٸ», – دەپ پٸكٸر بٸلدٸرگەن.
ال ۇلاربەك دەلەيۇلىنىڭ جازباسىنا پٸكٸر قالدىرعان قولدانۋشى مەسەلەنٸڭ تەك جەكەلەگەن تۇلعالارمەن شەكتەلمەۋٸ كەرەكتٸگٸن مەڭزەيدٸ.
مەن دە سولاي ويلايمىن. بايىپپەن زەردەلەگەن ادام تٷسٸنەدٸ. پرەزيدەنت بەرٸن تەرتٸپ پەن مورال تۇرعىسىندا قاراستىرادى. ەل باسقارۋ قانارلى ايقاي, بەلدەن باسىپ جانشۋ ەمەس, بەرٸن زاڭ اياسىنا تٷسٸرٸپ جاتىر. وسى تەبٸننەن ەل قازىناسىن توناعانى ٷشٸن ات شەتٸر قۇرقىتالا بەرسە, قوعام دا ەدٸلەتسٸزدٸككە اشىنبايتىن بولادى, - دەپ جازدى ول.
وسى پٸكٸرلەردەن بايقالاتىنى – ازاماتتاردىڭ بٸر بٶلٸگٸ ٷشٸن بۇل وقيعا جاي عانا كادرلىق نەمەسە قۇقىقتىق جاڭالىق ەمەس. ولار مۇنى مەملەكەتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸندەگٸ جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ كٷشەيتۋگە باعىتتالعان قادام رەتٸندە قابىلدايدى.
دەگەنمەن ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ ٸرٸكتەلگەن پٸكٸرلەر بٷكٸل قوعامنىڭ كٶزقاراسىن تولىق سيپاتتامايدى. ولار تەك جارييالانىمدارعا پٸكٸر بٸلدٸرگەن جەكەلەگەن قولدانۋشىلاردىڭ ۇستانىمىن كٶرسەتەدٸ. سوندىقتان قوعامدىق قولداۋدىڭ ناقتى دەڭگەيٸن باعالاۋ ٷشٸن كەڭ اۋقىمدى ەلەۋمەتتٸك زەرتتەۋلەر مەن تەۋەلسٸز ساۋالناما دەرەكتەرٸ قاجەت.
ۇلتتىق كومپانييالارداعى جاۋاپكەرشٸلٸك نەگە ماڭىزدى?
قازاقستان ەكونوميكاسىندا ۇلتتىق كومپانييالاردىڭ ورنى ەرەكشە. ولار تەك كوممەرتسييالىق ۇيىمدار ەمەس, ەلدٸڭ ستراتەگييالىق مٷددەسٸمەن, ينفراقۇرىلىمدىق قاۋٸپسٸزدٸگٸمەن جەنە مەملەكەتتٸك اكتيۆتەردٸ تيٸمدٸ باسقارۋ مٸندەتٸمەن تىعىز بايلانىستى.
مۇنداي قۇرىلىمدارداعى باسقارۋشىلىق شەشٸمدەردٸڭ سالدارى تۇتاس ەكونوميكاعا ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن. مەسەلەن, كٶلٸك-لوگيستيكا سالاسىنداعى تيٸمسٸز باسقارۋ ەكسپورتتىق باعىتتارعا, ترانزيتتٸك ەلەۋەتكە, جٷك تاسىمالىنا جەنە وتاندىق كەسٸپورىنداردىڭ جۇمىسىنا ىقپال ەتەدٸ.
سوندىقتان ۇلتتىق كومپانييا باسشىلارىنا قويىلاتىن تالاپ تا جوعارى بولۋى زاڭدى. ولار مەملەكەتتٸك مٷددەنٸ جەكە مٷددەدەن جوعارى قويۋى, قارجىلىق وپەراتسييالاردىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋٸ جەنە باسقارۋشىلىق شەشٸمدەرٸ ٷشٸن جاۋاپ بەرۋٸ كەرەك.
وسى ورايدا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كٷرەستٸ تەك قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسى رەتٸندە قاراستىرۋ جەتكٸلٸكسٸز. ونىڭ نەتيجەلٸ بولۋى ٷشٸن ۇلتتىق كومپانييالاردىڭ ٸشكٸ باقىلاۋ جٷيەسٸ, كورپوراتيۆتٸك باسقارۋ مەدەنيەتٸ, مەملەكەتتٸك ساتىپ الۋ رەسٸمدەرٸ جەنە قارجىنىڭ جۇمسالۋىنا قاتىستى قوعامدىق ەسەپتٸلٸك تە قاتار جەتٸلدٸرٸلۋٸ قاجەت.
باسقاشا ايتقاندا, جەكەلەگەن باسشىلاردىڭ ۇستالۋىمەن مەسەلە تولىق شەشٸلمەيدٸ. ەڭ ماڭىزدىسى – وسىنداي جاعدايلاردىڭ قايتالانۋىنا مٷمكٸندٸك بەرمەيتٸن ينستيتۋتسيونالدىق ٶزگەرٸستەر قالىپتاستىرۋ.
ەندٸگٸ مەسەلە – ەدٸل تەرگەۋ جەنە جٷيەلٸ ٶزگەرٸس
13 قاراشادا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تٶراعالىعىمەن قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ «سامۇرىق قازىنا» ۇلتتىق ەل-اۋقات قورى مەن «قازاقستان تەمٸر جولى» ۇك» اق باسشىلارىنىڭ ۇستالۋىنا بايلانىستى شۇعىل وتىرىسى ٶتكەنٸ تۋرالى دا اقپارات جارييالاندى. بۇل رەتتە ۇلتتىق كومپانييالاردىڭ قىزمەتٸ مەن ستراتەگييالىق سالالاردىڭ تيٸمدٸ باسقارىلۋى مەسەلەسٸ كٷن تەرتٸبٸندەگٸ ماڭىزدى باعىتتاردىڭ بٸرٸ بولىپ قالا بەرەدٸ.
ال ۇستالعان تۇلعالارعا قاتىستى ٸستٸڭ بارلىق مەن-جايىن تەرگەۋ انىقتاۋى تيٸس. قۇقىقتىق تۇرعىدان العاندا, كٷدٸكپەن ۇستالۋ ادامنىڭ كٸنەسٸ دەلەلدەندٸ دەگەندٸ بٸلدٸرمەيدٸ. ەربٸر تۇلعانىڭ كٸنەسٸ زاڭدا بەلگٸلەنگەن تەرتٸپپەن دەلەلدەنٸپ, سوتتىڭ زاڭدى كٷشٸنە ەنگەن ٷكٸمٸمەن عانا انىقتالادى.
سوندىقتان بۇل ٸستەگٸ نەگٸزگٸ تالاپ – تەرگەۋدٸڭ جان-جاقتى, وبەكتيۆتٸ جەنە اشىق قۇقىقتىق قاعيداتتارعا ساي جٷرگٸزٸلۋٸ. قوعام ناقتى دەلەلدەرگە, زاڭدى شەشٸمدەرگە جەنە ٸستٸڭ نەتيجەسٸ تۋرالى رەسمي اقپاراتقا سٷيەنۋٸ كەرەك.
سونىمەن بٸرگە قوعامنىڭ كٷتكەنٸ تەك كٸنەلٸلەردٸ انىقتاپ, جازالاۋ ەمەس. مەملەكەتتٸك اكتيۆتەردٸڭ قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋ, ۇلتتىق كومپانييالارداعى باسقارۋ ساپاسىن ارتتىرۋ جەنە سىبايلاس جەمقورلىق تەۋەكەلدەرٸن ازايتۋ دا ماڭىزدى.
تٷيٸندەي ايتقاندا, «زاڭ مەن تەرتٸپ» قاعيداتىنىڭ شىنايى نەتيجەسٸ قانشا ادامنىڭ ۇستالعانىمەن ەمەس, زاڭنىڭ بارشاعا بٸردەي قولدانىلۋىمەن, مەملەكەتتٸك جٷيەنٸڭ اشىقتىعىمەن جەنە مۇنداي زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ قايتالانۋىنا جول بەرمەيتٸن ٶزگەرٸستەرمەن ٶلشەنەدٸ. جوعارى لاۋازىم جاۋاپكەرشٸلٸكتەن بوساتپايتىنى دەلەلدەنسە, بۇل مەملەكەتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸنە دەگەن قوعامدىق سەنٸمدٸ نىعايتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
