Мемлекет аумағы, халқы, басқару жүйесі, мемлекеттік органдары, әскері, салық жүйесі және ұлттық валютасы арқылы сипатталады. Ал мемлекеттік тіл осы құрылымдардың өзара байланысын қамтамасыз ететін маңызды негіздердің бірі болып табылады. Ол мемлекеттік басқаруда, заң шығару ісінде, білім беру мен қоғамдық қатынастарда ортақ тілдік кеңістік қалыптастыруға мүмкіндік береді, деп хабарлайды dalanews.kz.
Мемлекеттік рәміздерді бекіту мен шекараны айқындау елдің дербес мемлекет ретінде қалыптасқанын көрсетсе, мемлекеттік тілдің қоғамдық өмірдегі қолданысын кеңейту де мемлекеттілікті нығайтудың маңызды бағыттарының бірі саналады. Сондықтан қазақ тілінің мәртебесін бекітумен қатар, оны азаматтардың меңгеруіне жағдай жасау және тілдік ортаны дамыту мәселелері де өзекті.
Осы тұрғыдан алғанда, Қазақстан Конституциясының мемлекеттік тілге қатысты нормасын толықтыру жөніндегі ұсынысты талқылауға болады. Атап айтқанда, жаңа Конституцияның 9-бабының 1-тармағындағы «Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі – қазақ тілі» деген ережеге мемлекеттік тілді меңгерудің азаматтық жауапкершілікпен байланысын көрсететін норма қосу ұсынылады.
Мұндай толықтырудың ықтимал маңызын бірнеше бағыт бойынша қарастыруға болады.
Конституцияда мемлекеттік тілдің қазақ тілі екені анық жазылған. Алайда оның мәртебесін жариялау мен азаматтардың оны меңгеруіне қатысты жауапкершілікті айқындау – өзара байланысты болғанымен, мазмұны жағынан бөлек мәселелер.
Осыған байланысты мемлекеттік тілді үйренудің маңызын Конституция деңгейінде арнайы көрсету туралы ұсыныс айтылып келеді. Ұсынылатын тұжырымдардың бірі – «Мемлекеттік тілді меңгеру – әрбір азаматтың парызы әрі міндеті» деген норма енгізу.
Мәселенің мәні тек сөйлемнің мазмұнын толықтыруда емес. Мұндай ереже мемлекеттік тілдің мәртебесін азаматтардың күнделікті өмірдегі тілдік тәжірибесімен байланыстыруға бағытталар еді.
Бұған салық төлеу мысалын келтіруге болады. Мемлекеттің бюджеті салық түсімдері есебінен қалыптасатыны және салық төлеу міндеті заңнамада белгіленетіні белгілі. Сол сияқты мемлекеттік тілдің ел өміріндегі орны айқындалғаннан кейін, оны меңгеру мәселесін де құқықтық тұрғыдан нақтылау қажет деген пікір бар.
Дегенмен мұндай толықтырудың қажеттілігі мен құқықтық салдары қолданыстағы заңнаманы ескере отырып талқылануы тиіс.
Конституция – мемлекеттің негізгі заңы. Ондағы нормалар азаматтарға, мемлекеттік органдарға және өзге де құқықтық қатынастарға қатысушыларға түсінікті болуы қажет.
Қолданыстағы тіл туралы норма мемлекеттік тілдің мәртебесін белгілейді, ал азаматтың оны меңгеруіне қатысты парыз Қазақстан Республикасындағы тіл туралы заңның 4-бабында көрсетілген.
Осы екі құжаттағы ережелердің өзара байланысын нақтылау құқықтық ақпараттың түсініктілігін арттыруға көмектесуі мүмкін. Мемлекеттік тілді үйренуге қатысты ұсынылатын міндеттің мазмұны, оны орындау жолдары және мемлекет тарапынан көрсетілетін қолдау шаралары да анық белгіленуі керек.
Бұл ретте конституциялық нормаға өзгеріс енгізу азаматтарға қосымша міндет жүктейтіндіктен, оның құқықтық негіздері мен ықтимал салдарын жан-жақты бағалау маңызды.
Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» заңы мемлекеттік тілді меңгеруді ел азаматтарының парызы ретінде қарастырады. Сонымен бірге мемлекет азаматтардың қазақ тілін еркін әрі тегін үйренуіне қажетті ұйымдастырушылық және материалдық-техникалық жағдайларды жасауға міндетті.
Бұл жерде екі маңызды мәселе бар. Біріншісі – азаматтың мемлекеттік тілді үйренуге деген жауапкершілігі. Екіншісі – сол жауапкершілікті орындауға мүмкіндік беретін жағдайлардың жасалуы.
Егер мемлекеттік тілді меңгеру мәселесі Конституцияда міндет ретінде де бекітілсе, оның заңдармен қалай жүзеге асырылатынын қосымша нақтылау қажет болады. Атап айтқанда, азаматтарға қойылатын талаптар, оқыту бағдарламалары, қолжетімді курстар және міндетті орындау мерзімдері белгіленуі мүмкін.
Сонымен қатар Конституцияда әрбір міндеттің толық тізімін көрсету міндетті емес екенін ескерген жөн. Сондықтан ұсыныстың негізгі мәні басқа заңдарда көзделген барлық міндеттерді Ата заңға енгізуде емес, мемлекеттік тілді меңгеру мәселесіне қатысты қосымша конституциялық кепілдік пен жауапкершіліктің қажеттілігін талқылауда жатыр.
Адам қоғамда әртүрлі мәртебеге ие болады. Ол – Қазақстан азаматы, белгілі бір мамандықтың иесі, жүргізуші, қызметкер, тұтынушы немесе отбасы мүшесі. Әр мәртебеге сәйкес құқықтар мен міндеттер туындайды.
Мысалы, жүргізуші жол қозғалысы қағидаларын сақтауға, қызметкер еңбек заңнамасының талаптарын орындауға, тұтынушы сатып алған тауары үшін ақы төлеуге міндетті. Бұл қатынастар тиісті заңдармен реттеледі.
Ал азаматтың мемлекетпен қарым-қатынасы Конституцияда және басқа да нормативтік құқықтық актілерде бекітілген құқықтар мен міндеттер жүйесі арқылы айқындалады.
Осы логикаға сүйенетін пікір бойынша, мемлекеттік тілді меңгеру де азаматтық жауапкершілік мәселесі ретінде қарастырылуы мүмкін. Алайда мұндай міндеттің нақты мазмұны, азаматтардың құқықтарымен арақатынасы және оны орындау тәртібі заңнамада жан-жақты белгіленуі керек.
Мемлекеттік тілдің мәртебесін нығайту ана тілін пайдалану немесе өзге тілдерді үйрену құқығын шектеу арқылы жүзеге асырылмауға тиіс. Керісінше, қазақ тілін меңгеруге жағдай жасау мен Қазақстан халқының басқа тілдерін дамыту қатар жүруі маңызды.
Мемлекеттік тілді меңгеру мәселесі Қазақстанда ұзақ уақыттан бері талқыланып келеді. 1997 жылғы тіл туралы заңда азаматтың мемлекеттік тілді меңгеруі оның парызы екені бекітілген. Осы кезеңнен бері қазақ тілін оқыту жүйесін дамытуға, оқу бағдарламаларын жетілдіруге және мемлекеттік тіл курстарын ұйымдастыруға бағытталған жұмыстар жүргізіліп келеді.
Бүгінде мемлекеттік тілді үйренуге ниетті азаматтар үшін білім беру ұйымдары мен тіл үйрету курстары сияқты мүмкіндіктер бар. Дегенмен тілдік ортаның қалыптасуы тек оқу орындарының жұмысымен шектелмейді. Қазақ тілін жұмыс барысында, мемлекеттік қызметтерді пайдаланғанда, білім алуда және күнделікті қарым-қатынаста қолдану мүмкіндіктері де маңызды.
Осыған байланысты мемлекеттік тілді меңгеруді парыз ретінде жариялаумен қатар, азаматтардың нақты қандай деңгейде тілді білуі керектігін және оған қалай қол жеткізе алатынын айқындау жөніндегі ұсыныстар қарастырылуы мүмкін.
Мысалы, ересектерге арналған курстарды кеңейту, тегін оқыту бағдарламаларын қолжетімді ету, онлайн сабақтар әзірлеу және қазақ тілінде қызмет көрсететін ортаны дамыту осы бағыттағы практикалық қадамдар бола алады.
Міндет енгізу мәселесі қарастырылған жағдайда, азаматтарға бейімделуге жеткілікті уақыт беру де маңызды. Тілді меңгеру деңгейі адамның жасына, білім алу мүмкіндіктеріне, денсаулық жағдайына және өзге де объективті факторларға байланысты болуы ықтимал. Сондықтан талаптарды белгілеу кезінде осы жағдайлар ескерілуі қажет.
Салық төлеу мен Отанды қорғау азаматтың мемлекет алдындағы міндеттері мен борыштарының қатарына жатады. Олардың орындалуы заңмен белгіленген тәртіптер арқылы қамтамасыз етіледі.
Мемлекеттік тілді меңгеру мәселесінде де нақты тетіктердің қажеттілігі туралы пікір бар. Алайда бұл бағытта салық төлемеу немесе әскери міндеттен жалтару жағдайларымен тікелей салыстыру жеткіліксіз. Тіл үйрену – білім алу үдерісі, ал оның нәтижесі адамның оқу мүмкіндігіне, тілдік ортасына және тәжірибесіне байланысты.
Сондықтан мемлекеттік тілді меңгеру міндеті бекітілетін болса, оның орындалуын қамтамасыз ету тәсілдері де әділ әрі мөлшерлес болуы керек. Ең алдымен, азаматтарға сапалы білім алу мүмкіндігін беру, оқыту мерзімдерін белгілеу және тілді меңгеру деңгейін бағалаудың түсінікті тәртібін әзірлеу маңызды.
Сонымен қатар міндетті орындамағаны үшін жауапкершілік енгізу мәселесі жеке құқықтық талдауды қажет етеді. Мұнда жауапкершіліктің негіздері, оның мөлшері, азаматтардың құқықтары, кемсітушілікке жол бермеу қағидаты және мемлекеттік қолдаудың жеткіліктілігі ескерілуі тиіс.
Негізгі мақсат жазалау механизмін қалыптастыру емес, мемлекеттік тілді меңгеруге ынталандыратын әрі нәтижеге бағытталған жүйе құру болуы керек.
Мемлекеттік тілді меңгеру мәселесі құқықтық нормалармен ғана шектелмейді. Оған қоғамдағы көзқарас, адамдардың күнделікті тәжірибесі және тілдік ортаның қолжетімділігі де әсер етеді.
Қазақ тілін білу азаматтар арасындағы өзара түсіністікті арттырып, мемлекеттік органдармен байланыс орнатуды жеңілдетеді. Сонымен қатар ол елдің тарихы мен мәдениетін тереңірек тануға, ортақ қоғамдық кеңістіктің қалыптасуына мүмкіндік береді.
Осы тұрғыдан алғанда, мемлекеттік тілді меңгеруді азаматтық жауапкершіліктің бір бөлігі ретінде қарастыруға болады. Бірақ тілге қатысты талаптарды түсіндіру кезінде азаматтарды тілдік белгісі бойынша кемсітуге немесе ана тілін пайдаланғаны үшін кінәлауға жол берілмеуі керек.
Қазақстанның тіл саясаты бірнеше маңызды бағыттың үйлесімді дамуын көздеуге тиіс:
Жаңа Конституцияның 22-бабының 2-тармағы әр адамның ана тілі мен мәдениетін пайдалануына, сондай-ақ қарым-қатынас, тәрбие, білім алу және шығармашылық тілін еркін таңдауына құқық береді. Сондықтан мемлекеттік тілдің қолданысын кеңейту мен азаматтардың тілдік құқықтарын сақтау өзара үйлесімді жүзеге асырылуы қажет.
Мемлекет азаматтардың қазақ тілін үйренуіне жағдай жасауды жалғастырып, тілдік инфрақұрылымды дамытуға, тегін білім беру мүмкіндіктерін кеңейтуге және қазақ тілінде қызмет көрсетуді жетілдіруге басымдық беруі маңызды.
Қазақ тілінің мемлекеттік мәртебесі оны қоғамдық өмірдің барлық саласында дамыту міндетімен тығыз байланысты. Мемлекеттік тілді меңгеруге қатысты норманы Конституцияда нақтылау туралы ұсыныс азаматтық жауапкершілік, құқықтық міндеттер және тіл саясатының тиімділігі жөніндегі кеңірек талқылаудың бір бөлігі болып табылады.
Қазақ тілінің қоғамдағы қолданысын кеңейту тек заңдық нормаларға емес, күнделікті өмірде оны пайдалануға қолайлы ортаның қалыптасуына да байланысты.
