مەملەكەت اۋماعى, حالقى, باسقارۋ جٷيەسٸ, مەملەكەتتٸك ورگاندارى, ەسكەرٸ, سالىق جٷيەسٸ جەنە ۇلتتىق ۆاليۋتاسى ارقىلى سيپاتتالادى. ال مەملەكەتتٸك تٸل وسى قۇرىلىمداردىڭ ٶزارا بايلانىسىن قامتاماسىز ەتەتٸن ماڭىزدى نەگٸزدەردٸڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى. ول مەملەكەتتٸك باسقارۋدا, زاڭ شىعارۋ ٸسٸندە, بٸلٸم بەرۋ مەن قوعامدىق قاتىناستاردا ورتاق تٸلدٸك كەڭٸستٸك قالىپتاستىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ, دەپ حابارلايدى dalanews.kz.
مەملەكەتتٸك رەمٸزدەردٸ بەكٸتۋ مەن شەكارانى ايقىنداۋ ەلدٸڭ دەربەس مەملەكەت رەتٸندە قالىپتاسقانىن كٶرسەتسە, مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ قوعامدىق ٶمٸردەگٸ قولدانىسىن كەڭەيتۋ دە مەملەكەتتٸلٸكتٸ نىعايتۋدىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ بٸرٸ سانالادى. سوندىقتان قازاق تٸلٸنٸڭ مەرتەبەسٸن بەكٸتۋمەن قاتار, ونى ازاماتتاردىڭ مەڭگەرۋٸنە جاعداي جاساۋ جەنە تٸلدٸك ورتانى دامىتۋ مەسەلەلەرٸ دە ٶزەكتٸ.
وسى تۇرعىدان العاندا, قازاقستان كونستيتۋتسيياسىنىڭ مەملەكەتتٸك تٸلگە قاتىستى نورماسىن تولىقتىرۋ جٶنٸندەگٸ ۇسىنىستى تالقىلاۋعا بولادى. اتاپ ايتقاندا, جاڭا كونستيتۋتسييانىڭ 9-بابىنىڭ 1-تارماعىنداعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك تٸلٸ – قازاق تٸلٸ» دەگەن ەرەجەگە مەملەكەتتٸك تٸلدٸ مەڭگەرۋدٸڭ ازاماتتىق جاۋاپكەرشٸلٸكپەن بايلانىسىن كٶرسەتەتٸن نورما قوسۋ ۇسىنىلادى.
مۇنداي تولىقتىرۋدىڭ ىقتيمال ماڭىزىن بٸرنەشە باعىت بويىنشا قاراستىرۋعا بولادى.
كونستيتۋتسييادا مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ قازاق تٸلٸ ەكەنٸ انىق جازىلعان. الايدا ونىڭ مەرتەبەسٸن جارييالاۋ مەن ازاماتتاردىڭ ونى مەڭگەرۋٸنە قاتىستى جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ايقىنداۋ – ٶزارا بايلانىستى بولعانىمەن, مازمۇنى جاعىنان بٶلەك مەسەلەلەر.
وسىعان بايلانىستى مەملەكەتتٸك تٸلدٸ ٷيرەنۋدٸڭ ماڭىزىن كونستيتۋتسييا دەڭگەيٸندە ارنايى كٶرسەتۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتىلىپ كەلەدٸ. ۇسىنىلاتىن تۇجىرىمداردىڭ بٸرٸ – «مەملەكەتتٸك تٸلدٸ مەڭگەرۋ – ەربٸر ازاماتتىڭ پارىزى ەرٸ مٸندەتٸ» دەگەن نورما ەنگٸزۋ.
مەسەلەنٸڭ مەنٸ تەك سٶيلەمنٸڭ مازمۇنىن تولىقتىرۋدا ەمەس. مۇنداي ەرەجە مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ مەرتەبەسٸن ازاماتتاردىڭ كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردەگٸ تٸلدٸك تەجٸريبەسٸمەن بايلانىستىرۋعا باعىتتالار ەدٸ.
بۇعان سالىق تٶلەۋ مىسالىن كەلتٸرۋگە بولادى. مەملەكەتتٸڭ بيۋدجەتٸ سالىق تٷسٸمدەرٸ ەسەبٸنەن قالىپتاساتىنى جەنە سالىق تٶلەۋ مٸندەتٸ زاڭنامادا بەلگٸلەنەتٸنٸ بەلگٸلٸ. سول سيياقتى مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ ەل ٶمٸرٸندەگٸ ورنى ايقىندالعاننان كەيٸن, ونى مەڭگەرۋ مەسەلەسٸن دە قۇقىقتىق تۇرعىدان ناقتىلاۋ قاجەت دەگەن پٸكٸر بار.
دەگەنمەن مۇنداي تولىقتىرۋدىڭ قاجەتتٸلٸگٸ مەن قۇقىقتىق سالدارى قولدانىستاعى زاڭنامانى ەسكەرە وتىرىپ تالقىلانۋى تيٸس.
كونستيتۋتسييا – مەملەكەتتٸڭ نەگٸزگٸ زاڭى. ونداعى نورمالار ازاماتتارعا, مەملەكەتتٸك ورگاندارعا جەنە ٶزگە دە قۇقىقتىق قاتىناستارعا قاتىسۋشىلارعا تٷسٸنٸكتٸ بولۋى قاجەت.
قولدانىستاعى تٸل تۋرالى نورما مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ مەرتەبەسٸن بەلگٸلەيدٸ, ال ازاماتتىڭ ونى مەڭگەرۋٸنە قاتىستى پارىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى تٸل تۋرالى زاڭنىڭ 4-بابىندا كٶرسەتٸلگەن.
وسى ەكٸ قۇجاتتاعى ەرەجەلەردٸڭ ٶزارا بايلانىسىن ناقتىلاۋ قۇقىقتىق اقپاراتتىڭ تٷسٸنٸكتٸلٸگٸن ارتتىرۋعا كٶمەكتەسۋٸ مٷمكٸن. مەملەكەتتٸك تٸلدٸ ٷيرەنۋگە قاتىستى ۇسىنىلاتىن مٸندەتتٸڭ مازمۇنى, ونى ورىنداۋ جولدارى جەنە مەملەكەت تاراپىنان كٶرسەتٸلەتٸن قولداۋ شارالارى دا انىق بەلگٸلەنۋٸ كەرەك.
بۇل رەتتە كونستيتۋتسييالىق نورماعا ٶزگەرٸس ەنگٸزۋ ازاماتتارعا قوسىمشا مٸندەت جٷكتەيتٸندٸكتەن, ونىڭ قۇقىقتىق نەگٸزدەرٸ مەن ىقتيمال سالدارىن جان-جاقتى باعالاۋ ماڭىزدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى تٸل تۋرالى» زاڭى مەملەكەتتٸك تٸلدٸ مەڭگەرۋدٸ ەل ازاماتتارىنىڭ پارىزى رەتٸندە قاراستىرادى. سونىمەن بٸرگە مەملەكەت ازاماتتاردىڭ قازاق تٸلٸن ەركٸن ەرٸ تەگٸن ٷيرەنۋٸنە قاجەتتٸ ۇيىمداستىرۋشىلىق جەنە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعدايلاردى جاساۋعا مٸندەتتٸ.
بۇل جەردە ەكٸ ماڭىزدى مەسەلە بار. بٸرٸنشٸسٸ – ازاماتتىڭ مەملەكەتتٸك تٸلدٸ ٷيرەنۋگە دەگەن جاۋاپكەرشٸلٸگٸ. ەكٸنشٸسٸ – سول جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ورىنداۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن جاعدايلاردىڭ جاسالۋى.
ەگەر مەملەكەتتٸك تٸلدٸ مەڭگەرۋ مەسەلەسٸ كونستيتۋتسييادا مٸندەت رەتٸندە دە بەكٸتٸلسە, ونىڭ زاڭدارمەن قالاي جٷزەگە اسىرىلاتىنىن قوسىمشا ناقتىلاۋ قاجەت بولادى. اتاپ ايتقاندا, ازاماتتارعا قويىلاتىن تالاپتار, وقىتۋ باعدارلامالارى, قولجەتٸمدٸ كۋرستار جەنە مٸندەتتٸ ورىنداۋ مەرزٸمدەرٸ بەلگٸلەنۋٸ مٷمكٸن.
سونىمەن قاتار كونستيتۋتسييادا ەربٸر مٸندەتتٸڭ تولىق تٸزٸمٸن كٶرسەتۋ مٸندەتتٸ ەمەس ەكەنٸن ەسكەرگەن جٶن. سوندىقتان ۇسىنىستىڭ نەگٸزگٸ مەنٸ باسقا زاڭداردا كٶزدەلگەن بارلىق مٸندەتتەردٸ اتا زاڭعا ەنگٸزۋدە ەمەس, مەملەكەتتٸك تٸلدٸ مەڭگەرۋ مەسەلەسٸنە قاتىستى قوسىمشا كونستيتۋتسييالىق كەپٸلدٸك پەن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸڭ قاجەتتٸلٸگٸن تالقىلاۋدا جاتىر.
ادام قوعامدا ەرتٷرلٸ مەرتەبەگە يە بولادى. ول – قازاقستان ازاماتى, بەلگٸلٸ بٸر ماماندىقتىڭ يەسٸ, جٷرگٸزۋشٸ, قىزمەتكەر, تۇتىنۋشى نەمەسە وتباسى مٷشەسٸ. ەر مەرتەبەگە سەيكەس قۇقىقتار مەن مٸندەتتەر تۋىندايدى.
مىسالى, جٷرگٸزۋشٸ جول قوزعالىسى قاعيدالارىن ساقتاۋعا, قىزمەتكەر ەڭبەك زاڭناماسىنىڭ تالاپتارىن ورىنداۋعا, تۇتىنۋشى ساتىپ العان تاۋارى ٷشٸن اقى تٶلەۋگە مٸندەتتٸ. بۇل قاتىناستار تيٸستٸ زاڭدارمەن رەتتەلەدٸ.
ال ازاماتتىڭ مەملەكەتپەن قارىم-قاتىناسى كونستيتۋتسييادا جەنە باسقا دا نورماتيۆتٸك قۇقىقتىق اكتٸلەردە بەكٸتٸلگەن قۇقىقتار مەن مٸندەتتەر جٷيەسٸ ارقىلى ايقىندالادى.
وسى لوگيكاعا سٷيەنەتٸن پٸكٸر بويىنشا, مەملەكەتتٸك تٸلدٸ مەڭگەرۋ دە ازاماتتىق جاۋاپكەرشٸلٸك مەسەلەسٸ رەتٸندە قاراستىرىلۋى مٷمكٸن. الايدا مۇنداي مٸندەتتٸڭ ناقتى مازمۇنى, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىمەن اراقاتىناسى جەنە ونى ورىنداۋ تەرتٸبٸ زاڭنامادا جان-جاقتى بەلگٸلەنۋٸ كەرەك.
مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ مەرتەبەسٸن نىعايتۋ انا تٸلٸن پايدالانۋ نەمەسە ٶزگە تٸلدەردٸ ٷيرەنۋ قۇقىعىن شەكتەۋ ارقىلى جٷزەگە اسىرىلماۋعا تيٸس. كەرٸسٸنشە, قازاق تٸلٸن مەڭگەرۋگە جاعداي جاساۋ مەن قازاقستان حالقىنىڭ باسقا تٸلدەرٸن دامىتۋ قاتار جٷرۋٸ ماڭىزدى.
مەملەكەتتٸك تٸلدٸ مەڭگەرۋ مەسەلەسٸ قازاقستاندا ۇزاق ۋاقىتتان بەرٸ تالقىلانىپ كەلەدٸ. 1997 جىلعى تٸل تۋرالى زاڭدا ازاماتتىڭ مەملەكەتتٸك تٸلدٸ مەڭگەرۋٸ ونىڭ پارىزى ەكەنٸ بەكٸتٸلگەن. وسى كەزەڭنەن بەرٸ قازاق تٸلٸن وقىتۋ جٷيەسٸن دامىتۋعا, وقۋ باعدارلامالارىن جەتٸلدٸرۋگە جەنە مەملەكەتتٸك تٸل كۋرستارىن ۇيىمداستىرۋعا باعىتتالعان جۇمىستار جٷرگٸزٸلٸپ كەلەدٸ.
بٷگٸندە مەملەكەتتٸك تٸلدٸ ٷيرەنۋگە نيەتتٸ ازاماتتار ٷشٸن بٸلٸم بەرۋ ۇيىمدارى مەن تٸل ٷيرەتۋ كۋرستارى سيياقتى مٷمكٸندٸكتەر بار. دەگەنمەن تٸلدٸك ورتانىڭ قالىپتاسۋى تەك وقۋ ورىندارىنىڭ جۇمىسىمەن شەكتەلمەيدٸ. قازاق تٸلٸن جۇمىس بارىسىندا, مەملەكەتتٸك قىزمەتتەردٸ پايدالانعاندا, بٸلٸم الۋدا جەنە كٷندەلٸكتٸ قارىم-قاتىناستا قولدانۋ مٷمكٸندٸكتەرٸ دە ماڭىزدى.
وسىعان بايلانىستى مەملەكەتتٸك تٸلدٸ مەڭگەرۋدٸ پارىز رەتٸندە جارييالاۋمەن قاتار, ازاماتتاردىڭ ناقتى قانداي دەڭگەيدە تٸلدٸ بٸلۋٸ كەرەكتٸگٸن جەنە وعان قالاي قول جەتكٸزە الاتىنىن ايقىنداۋ جٶنٸندەگٸ ۇسىنىستار قاراستىرىلۋى مٷمكٸن.
مىسالى, ەرەسەكتەرگە ارنالعان كۋرستاردى كەڭەيتۋ, تەگٸن وقىتۋ باعدارلامالارىن قولجەتٸمدٸ ەتۋ, ونلاين ساباقتار ەزٸرلەۋ جەنە قازاق تٸلٸندە قىزمەت كٶرسەتەتٸن ورتانى دامىتۋ وسى باعىتتاعى پراكتيكالىق قادامدار بولا الادى.
مٸندەت ەنگٸزۋ مەسەلەسٸ قاراستىرىلعان جاعدايدا, ازاماتتارعا بەيٸمدەلۋگە جەتكٸلٸكتٸ ۋاقىت بەرۋ دە ماڭىزدى. تٸلدٸ مەڭگەرۋ دەڭگەيٸ ادامنىڭ جاسىنا, بٸلٸم الۋ مٷمكٸندٸكتەرٸنە, دەنساۋلىق جاعدايىنا جەنە ٶزگە دە وبەكتيۆتٸ فاكتورلارعا بايلانىستى بولۋى ىقتيمال. سوندىقتان تالاپتاردى بەلگٸلەۋ كەزٸندە وسى جاعدايلار ەسكەرٸلۋٸ قاجەت.
سالىق تٶلەۋ مەن وتاندى قورعاۋ ازاماتتىڭ مەملەكەت الدىنداعى مٸندەتتەرٸ مەن بورىشتارىنىڭ قاتارىنا جاتادى. ولاردىڭ ورىندالۋى زاڭمەن بەلگٸلەنگەن تەرتٸپتەر ارقىلى قامتاماسىز ەتٸلەدٸ.
مەملەكەتتٸك تٸلدٸ مەڭگەرۋ مەسەلەسٸندە دە ناقتى تەتٸكتەردٸڭ قاجەتتٸلٸگٸ تۋرالى پٸكٸر بار. الايدا بۇل باعىتتا سالىق تٶلەمەۋ نەمەسە ەسكەري مٸندەتتەن جالتارۋ جاعدايلارىمەن تٸكەلەي سالىستىرۋ جەتكٸلٸكسٸز. تٸل ٷيرەنۋ – بٸلٸم الۋ ٷدەرٸسٸ, ال ونىڭ نەتيجەسٸ ادامنىڭ وقۋ مٷمكٸندٸگٸنە, تٸلدٸك ورتاسىنا جەنە تەجٸريبەسٸنە بايلانىستى.
سوندىقتان مەملەكەتتٸك تٸلدٸ مەڭگەرۋ مٸندەتٸ بەكٸتٸلەتٸن بولسا, ونىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋ تەسٸلدەرٸ دە ەدٸل ەرٸ مٶلشەرلەس بولۋى كەرەك. ەڭ الدىمەن, ازاماتتارعا ساپالى بٸلٸم الۋ مٷمكٸندٸگٸن بەرۋ, وقىتۋ مەرزٸمدەرٸن بەلگٸلەۋ جەنە تٸلدٸ مەڭگەرۋ دەڭگەيٸن باعالاۋدىڭ تٷسٸنٸكتٸ تەرتٸبٸن ەزٸرلەۋ ماڭىزدى.
سونىمەن قاتار مٸندەتتٸ ورىنداماعانى ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸك ەنگٸزۋ مەسەلەسٸ جەكە قۇقىقتىق تالداۋدى قاجەت ەتەدٸ. مۇندا جاۋاپكەرشٸلٸكتٸڭ نەگٸزدەرٸ, ونىڭ مٶلشەرٸ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى, كەمسٸتۋشٸلٸككە جول بەرمەۋ قاعيداتى جەنە مەملەكەتتٸك قولداۋدىڭ جەتكٸلٸكتٸلٸگٸ ەسكەرٸلۋٸ تيٸس.
نەگٸزگٸ ماقسات جازالاۋ مەحانيزمٸن قالىپتاستىرۋ ەمەس, مەملەكەتتٸك تٸلدٸ مەڭگەرۋگە ىنتالاندىراتىن ەرٸ نەتيجەگە باعىتتالعان جٷيە قۇرۋ بولۋى كەرەك.
مەملەكەتتٸك تٸلدٸ مەڭگەرۋ مەسەلەسٸ قۇقىقتىق نورمالارمەن عانا شەكتەلمەيدٸ. وعان قوعامداعى كٶزقاراس, ادامداردىڭ كٷندەلٸكتٸ تەجٸريبەسٸ جەنە تٸلدٸك ورتانىڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸ دە ەسەر ەتەدٸ.
قازاق تٸلٸن بٸلۋ ازاماتتار اراسىنداعى ٶزارا تٷسٸنٸستٸكتٸ ارتتىرىپ, مەملەكەتتٸك ورگاندارمەن بايلانىس ورناتۋدى جەڭٸلدەتەدٸ. سونىمەن قاتار ول ەلدٸڭ تاريحى مەن مەدەنيەتٸن تەرەڭٸرەك تانۋعا, ورتاق قوعامدىق كەڭٸستٸكتٸڭ قالىپتاسۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
وسى تۇرعىدان العاندا, مەملەكەتتٸك تٸلدٸ مەڭگەرۋدٸ ازاماتتىق جاۋاپكەرشٸلٸكتٸڭ بٸر بٶلٸگٸ رەتٸندە قاراستىرۋعا بولادى. بٸراق تٸلگە قاتىستى تالاپتاردى تٷسٸندٸرۋ كەزٸندە ازاماتتاردى تٸلدٸك بەلگٸسٸ بويىنشا كەمسٸتۋگە نەمەسە انا تٸلٸن پايدالانعانى ٷشٸن كٸنەلاۋعا جول بەرٸلمەۋٸ كەرەك.
قازاقستاننىڭ تٸل ساياساتى بٸرنەشە ماڭىزدى باعىتتىڭ ٷيلەسٸمدٸ دامۋىن كٶزدەۋگە تيٸس:
جاڭا كونستيتۋتسييانىڭ 22-بابىنىڭ 2-تارماعى ەر ادامنىڭ انا تٸلٸ مەن مەدەنيەتٸن پايدالانۋىنا, سونداي-اق قارىم-قاتىناس, تەربيە, بٸلٸم الۋ جەنە شىعارماشىلىق تٸلٸن ەركٸن تاڭداۋىنا قۇقىق بەرەدٸ. سوندىقتان مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ قولدانىسىن كەڭەيتۋ مەن ازاماتتاردىڭ تٸلدٸك قۇقىقتارىن ساقتاۋ ٶزارا ٷيلەسٸمدٸ جٷزەگە اسىرىلۋى قاجەت.
مەملەكەت ازاماتتاردىڭ قازاق تٸلٸن ٷيرەنۋٸنە جاعداي جاساۋدى جالعاستىرىپ, تٸلدٸك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا, تەگٸن بٸلٸم بەرۋ مٷمكٸندٸكتەرٸن كەڭەيتۋگە جەنە قازاق تٸلٸندە قىزمەت كٶرسەتۋدٸ جەتٸلدٸرۋگە باسىمدىق بەرۋٸ ماڭىزدى.
قازاق تٸلٸنٸڭ مەملەكەتتٸك مەرتەبەسٸ ونى قوعامدىق ٶمٸردٸڭ بارلىق سالاسىندا دامىتۋ مٸندەتٸمەن تىعىز بايلانىستى. مەملەكەتتٸك تٸلدٸ مەڭگەرۋگە قاتىستى نورمانى كونستيتۋتسييادا ناقتىلاۋ تۋرالى ۇسىنىس ازاماتتىق جاۋاپكەرشٸلٸك, قۇقىقتىق مٸندەتتەر جەنە تٸل ساياساتىنىڭ تيٸمدٸلٸگٸ جٶنٸندەگٸ كەڭٸرەك تالقىلاۋدىڭ بٸر بٶلٸگٸ بولىپ تابىلادى.
قازاق تٸلٸنٸڭ قوعامداعى قولدانىسىن كەڭەيتۋ تەك زاڭدىق نورمالارعا ەمەس, كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە ونى پايدالانۋعا قولايلى ورتانىڭ قالىپتاسۋىنا دا بايلانىستى.
