Memleket aýmaǵy, halqy, basqarý júiesi, memlekettik organdary, áskeri, salyq júiesi jáne ulttyq valiýtasy arqyly sipattalady. Al memlekettik til osy qurylymdardyń ózara bailanysyn qamtamasyz etetin mańyzdy negizderdiń biri bolyp tabylady. Ol memlekettik basqarýda, zań shyǵarý isinde, bilim berý men qoǵamdyq qatynastarda ortaq tildik keńistik qalyptastyrýǵa múmkindik beredi, dep habarlaidy dalanews.kz.
Memlekettik rámizderdi bekitý men shekarany aiqyndaý eldiń derbes memleket retinde qalyptasqanyn kórsetse, memlekettik tildiń qoǵamdyq ómirdegi qoldanysyn keńeitý de memlekettilikti nyǵaitýdyń mańyzdy baǵyttarynyń biri sanalady. Sondyqtan qazaq tiliniń mártebesin bekitýmen qatar, ony azamattardyń meńgerýine jaǵdai jasaý jáne tildik ortany damytý máseleleri de ózekti.
Osy turǵydan alǵanda, Qazaqstan Konstitýtsiiasynyń memlekettik tilge qatysty normasyn tolyqtyrý jónindegi usynysty talqylaýǵa bolady. Atap aitqanda, jańa Konstitýtsiianyń 9-babynyń 1-tarmaǵyndaǵy «Qazaqstan Respýblikasynyń memlekettik tili – qazaq tili» degen erejege memlekettik tildi meńgerýdiń azamattyq jaýapkershilikpen bailanysyn kórsetetin norma qosý usynylady.
Mundai tolyqtyrýdyń yqtimal mańyzyn birneshe baǵyt boiynsha qarastyrýǵa bolady.
Konstitýtsiiada memlekettik tildiń qazaq tili ekeni anyq jazylǵan. Alaida onyń mártebesin jariialaý men azamattardyń ony meńgerýine qatysty jaýapkershilikti aiqyndaý – ózara bailanysty bolǵanymen, mazmuny jaǵynan bólek máseleler.
Osyǵan bailanysty memlekettik tildi úirenýdiń mańyzyn Konstitýtsiia deńgeiinde arnaiy kórsetý týraly usynys aitylyp keledi. Usynylatyn tujyrymdardyń biri – «Memlekettik tildi meńgerý – árbir azamattyń paryzy ári mindeti» degen norma engizý.
Máseleniń máni tek sóilemniń mazmunyn tolyqtyrýda emes. Mundai ereje memlekettik tildiń mártebesin azamattardyń kúndelikti ómirdegi tildik tájiribesimen bailanystyrýǵa baǵyttalar edi.
Buǵan salyq tóleý mysalyn keltirýge bolady. Memlekettiń biýdjeti salyq túsimderi esebinen qalyptasatyny jáne salyq tóleý mindeti zańnamada belgilenetini belgili. Sol siiaqty memlekettik tildiń el ómirindegi orny aiqyndalǵannan keiin, ony meńgerý máselesin de quqyqtyq turǵydan naqtylaý qajet degen pikir bar.
Degenmen mundai tolyqtyrýdyń qajettiligi men quqyqtyq saldary qoldanystaǵy zańnamany eskere otyryp talqylanýy tiis.
Konstitýtsiia – memlekettiń negizgi zańy. Ondaǵy normalar azamattarǵa, memlekettik organdarǵa jáne ózge de quqyqtyq qatynastarǵa qatysýshylarǵa túsinikti bolýy qajet.
Qoldanystaǵy til týraly norma memlekettik tildiń mártebesin belgileidi, al azamattyń ony meńgerýine qatysty paryz Qazaqstan Respýblikasyndaǵy til týraly zańnyń 4-babynda kórsetilgen.
Osy eki qujattaǵy erejelerdiń ózara bailanysyn naqtylaý quqyqtyq aqparattyń túsiniktiligin arttyrýǵa kómektesýi múmkin. Memlekettik tildi úirenýge qatysty usynylatyn mindettiń mazmuny, ony oryndaý joldary jáne memleket tarapynan kórsetiletin qoldaý sharalary da anyq belgilenýi kerek.
Bul rette konstitýtsiialyq normaǵa ózgeris engizý azamattarǵa qosymsha mindet júkteitindikten, onyń quqyqtyq negizderi men yqtimal saldaryn jan-jaqty baǵalaý mańyzdy.
Qazaqstan Respýblikasynyń «Qazaqstan Respýblikasyndaǵy til týraly» zańy memlekettik tildi meńgerýdi el azamattarynyń paryzy retinde qarastyrady. Sonymen birge memleket azamattardyń qazaq tilin erkin ári tegin úirenýine qajetti uiymdastyrýshylyq jáne materialdyq-tehnikalyq jaǵdailardy jasaýǵa mindetti.
Bul jerde eki mańyzdy másele bar. Birinshisi – azamattyń memlekettik tildi úirenýge degen jaýapkershiligi. Ekinshisi – sol jaýapkershilikti oryndaýǵa múmkindik beretin jaǵdailardyń jasalýy.
Eger memlekettik tildi meńgerý máselesi Konstitýtsiiada mindet retinde de bekitilse, onyń zańdarmen qalai júzege asyrylatynyn qosymsha naqtylaý qajet bolady. Atap aitqanda, azamattarǵa qoiylatyn talaptar, oqytý baǵdarlamalary, qoljetimdi kýrstar jáne mindetti oryndaý merzimderi belgilenýi múmkin.
Sonymen qatar Konstitýtsiiada árbir mindettiń tolyq tizimin kórsetý mindetti emes ekenin eskergen jón. Sondyqtan usynystyń negizgi máni basqa zańdarda kózdelgen barlyq mindetterdi Ata zańǵa engizýde emes, memlekettik tildi meńgerý máselesine qatysty qosymsha konstitýtsiialyq kepildik pen jaýapkershiliktiń qajettiligin talqylaýda jatyr.
Adam qoǵamda ártúrli mártebege ie bolady. Ol – Qazaqstan azamaty, belgili bir mamandyqtyń iesi, júrgizýshi, qyzmetker, tutynýshy nemese otbasy múshesi. Ár mártebege sáikes quqyqtar men mindetter týyndaidy.
Mysaly, júrgizýshi jol qozǵalysy qaǵidalaryn saqtaýǵa, qyzmetker eńbek zańnamasynyń talaptaryn oryndaýǵa, tutynýshy satyp alǵan taýary úshin aqy tóleýge mindetti. Bul qatynastar tiisti zańdarmen retteledi.
Al azamattyń memleketpen qarym-qatynasy Konstitýtsiiada jáne basqa da normativtik quqyqtyq aktilerde bekitilgen quqyqtar men mindetter júiesi arqyly aiqyndalady.
Osy logikaǵa súienetin pikir boiynsha, memlekettik tildi meńgerý de azamattyq jaýapkershilik máselesi retinde qarastyrylýy múmkin. Alaida mundai mindettiń naqty mazmuny, azamattardyń quqyqtarymen araqatynasy jáne ony oryndaý tártibi zańnamada jan-jaqty belgilenýi kerek.
Memlekettik tildiń mártebesin nyǵaitý ana tilin paidalaný nemese ózge tilderdi úirený quqyǵyn shekteý arqyly júzege asyrylmaýǵa tiis. Kerisinshe, qazaq tilin meńgerýge jaǵdai jasaý men Qazaqstan halqynyń basqa tilderin damytý qatar júrýi mańyzdy.
Memlekettik tildi meńgerý máselesi Qazaqstanda uzaq ýaqyttan beri talqylanyp keledi. 1997 jylǵy til týraly zańda azamattyń memlekettik tildi meńgerýi onyń paryzy ekeni bekitilgen. Osy kezeńnen beri qazaq tilin oqytý júiesin damytýǵa, oqý baǵdarlamalaryn jetildirýge jáne memlekettik til kýrstaryn uiymdastyrýǵa baǵyttalǵan jumystar júrgizilip keledi.
Búginde memlekettik tildi úirenýge nietti azamattar úshin bilim berý uiymdary men til úiretý kýrstary siiaqty múmkindikter bar. Degenmen tildik ortanyń qalyptasýy tek oqý oryndarynyń jumysymen shektelmeidi. Qazaq tilin jumys barysynda, memlekettik qyzmetterdi paidalanǵanda, bilim alýda jáne kúndelikti qarym-qatynasta qoldaný múmkindikteri de mańyzdy.
Osyǵan bailanysty memlekettik tildi meńgerýdi paryz retinde jariialaýmen qatar, azamattardyń naqty qandai deńgeide tildi bilýi kerektigin jáne oǵan qalai qol jetkize alatynyn aiqyndaý jónindegi usynystar qarastyrylýy múmkin.
Mysaly, eresekterge arnalǵan kýrstardy keńeitý, tegin oqytý baǵdarlamalaryn qoljetimdi etý, onlain sabaqtar ázirleý jáne qazaq tilinde qyzmet kórsetetin ortany damytý osy baǵyttaǵy praktikalyq qadamdar bola alady.
Mindet engizý máselesi qarastyrylǵan jaǵdaida, azamattarǵa beiimdelýge jetkilikti ýaqyt berý de mańyzdy. Tildi meńgerý deńgeii adamnyń jasyna, bilim alý múmkindikterine, densaýlyq jaǵdaiyna jáne ózge de obektivti faktorlarǵa bailanysty bolýy yqtimal. Sondyqtan talaptardy belgileý kezinde osy jaǵdailar eskerilýi qajet.
Salyq tóleý men Otandy qorǵaý azamattyń memleket aldyndaǵy mindetteri men boryshtarynyń qataryna jatady. Olardyń oryndalýy zańmen belgilengen tártipter arqyly qamtamasyz etiledi.
Memlekettik tildi meńgerý máselesinde de naqty tetikterdiń qajettiligi týraly pikir bar. Alaida bul baǵytta salyq tólemeý nemese áskeri mindetten jaltarý jaǵdailarymen tikelei salystyrý jetkiliksiz. Til úirený – bilim alý úderisi, al onyń nátijesi adamnyń oqý múmkindigine, tildik ortasyna jáne tájiribesine bailanysty.
Sondyqtan memlekettik tildi meńgerý mindeti bekitiletin bolsa, onyń oryndalýyn qamtamasyz etý tásilderi de ádil ári mólsherles bolýy kerek. Eń aldymen, azamattarǵa sapaly bilim alý múmkindigin berý, oqytý merzimderin belgileý jáne tildi meńgerý deńgeiin baǵalaýdyń túsinikti tártibin ázirleý mańyzdy.
Sonymen qatar mindetti oryndamaǵany úshin jaýapkershilik engizý máselesi jeke quqyqtyq taldaýdy qajet etedi. Munda jaýapkershiliktiń negizderi, onyń mólsheri, azamattardyń quqyqtary, kemsitýshilikke jol bermeý qaǵidaty jáne memlekettik qoldaýdyń jetkiliktiligi eskerilýi tiis.
Negizgi maqsat jazalaý mehanizmin qalyptastyrý emes, memlekettik tildi meńgerýge yntalandyratyn ári nátijege baǵyttalǵan júie qurý bolýy kerek.
Memlekettik tildi meńgerý máselesi quqyqtyq normalarmen ǵana shektelmeidi. Oǵan qoǵamdaǵy kózqaras, adamdardyń kúndelikti tájiribesi jáne tildik ortanyń qoljetimdiligi de áser etedi.
Qazaq tilin bilý azamattar arasyndaǵy ózara túsinistikti arttyryp, memlekettik organdarmen bailanys ornatýdy jeńildetedi. Sonymen qatar ol eldiń tarihy men mádenietin tereńirek tanýǵa, ortaq qoǵamdyq keńistiktiń qalyptasýyna múmkindik beredi.
Osy turǵydan alǵanda, memlekettik tildi meńgerýdi azamattyq jaýapkershiliktiń bir bóligi retinde qarastyrýǵa bolady. Biraq tilge qatysty talaptardy túsindirý kezinde azamattardy tildik belgisi boiynsha kemsitýge nemese ana tilin paidalanǵany úshin kinálaýǵa jol berilmeýi kerek.
Qazaqstannyń til saiasaty birneshe mańyzdy baǵyttyń úilesimdi damýyn kózdeýge tiis:
Jańa Konstitýtsiianyń 22-babynyń 2-tarmaǵy ár adamnyń ana tili men mádenietin paidalanýyna, sondai-aq qarym-qatynas, tárbie, bilim alý jáne shyǵarmashylyq tilin erkin tańdaýyna quqyq beredi. Sondyqtan memlekettik tildiń qoldanysyn keńeitý men azamattardyń tildik quqyqtaryn saqtaý ózara úilesimdi júzege asyrylýy qajet.
Memleket azamattardyń qazaq tilin úirenýine jaǵdai jasaýdy jalǵastyryp, tildik infraqurylymdy damytýǵa, tegin bilim berý múmkindikterin keńeitýge jáne qazaq tilinde qyzmet kórsetýdi jetildirýge basymdyq berýi mańyzdy.
Qazaq tiliniń memlekettik mártebesi ony qoǵamdyq ómirdiń barlyq salasynda damytý mindetimen tyǵyz bailanysty. Memlekettik tildi meńgerýge qatysty normany Konstitýtsiiada naqtylaý týraly usynys azamattyq jaýapkershilik, quqyqtyq mindetter jáne til saiasatynyń tiimdiligi jónindegi keńirek talqylaýdyń bir bóligi bolyp tabylady.
Qazaq tiliniń qoǵamdaǵy qoldanysyn keńeitý tek zańdyq normalarǵa emes, kúndelikti ómirde ony paidalanýǵa qolaily ortanyń qalyptasýyna da bailanysty.
