Қазақстандық бизнес 2026 жылы өсу стратегиясынан тиімділік стратегиясына біртіндеп ауысып жатыр. Қаржы директорларының 80%-ы шығындарды оңтайландыруды басты басымдықтардың бірі деп атайды. Бұл ретте бизнеске теріс әсер ететін негізгі сыртқы фактор ретінде инфляция мен жоғары базалық мөлшерлеме емес, салық заңнамасындағы өзгерістер көрсетілген, деп хабарлайды dalanews.kz.
Сонымен қатар қаржы бөлімшелерінің жартысынан көбі генеративті жасанды интеллектіні пайдаланып отыр. Бұл болашақта командалардың қысқаруына ғана емес, кадрлық мәселелердің туындауына да әсер етуі мүмкін.
Мұндай қорытындыны Qazaq Expert Club сарапшысы Арман Шоқпаров өзінің консалтингтік компаниясы жүргізген зерттеу нәтижесінде жасаған. Зерттеуге Қазақстандағы және халықаралық компаниялардың түрлі салаларда жұмыс істейтін 75 жоғары буын басшысы қатысты.
Оның айтуынша, зерттеу нәтижелері 2026 жылы Қазақстандағы CFO-лардың рөлі бірнеше фактордың ықпалымен өзгеріп жатқанын көрсетеді. Бизнес шығындарды азайтуға, жаңа салық талаптарына бейімделуге және автоматтандыру үдерісін жеделдетуге мәжбүр.
Бизнес өсу емес, тиімділікке басымдық бере бастады
«Бүгінде CFO-лар ең алдымен бизнесті кеңейту туралы емес, қолдағы ресурстардың тиімділігі туралы ойлайды. Сауалнамаға қатысқандардың 80%-ы 2026 жылы шығындарды оңтайландыру мен операциялық тиімділікті арттыруды қаржы функциясының негізгі басымдықтарының бірі деп атады. Екінші орында бизнес-процестерді цифрландыру мен автоматтандыру тұр – 63%», – дейді Арман Шоқпаров.
Сауалнамаға қатысқандардың 49%-ы жоғары пайыздық мөлшерлемелер жағдайында өтімділікті басқаруды маңызды деп санайды. Тағы 35%-ы салықтық оңтайландыру мен корпоративтік құрылымды жетілдіруді таңдаған. Команданы дамыту және цифрлық құзыреттерді арттыру – 32%, ал өсімді қаржыландыру үшін инвестиция тарту – 30%.
«Зерттеу нәтижелері бизнес логикасының өзгергенін көрсетеді: компаниялар алдымен тиімді болуға, содан кейін ғана өсуге ұмтылады», – дейді Шоқпаров.
Бұл үрдіс CFO-лардың экономикалық жағдайды бағалауынан да байқалады. Респонденттердің 39%-ы қазіргі жағдайды бизнес үшін күрделі деп сипаттаған, өйткені инфляция мен жоғары мөлшерлемелер табыстылыққа қысым жасап отыр. Тағы 25%-ы жағдайды бейтарап бағаласа, 27%-ы оны қалыпты деңгейде оң деп есептейді. Ал небәрі 5% ғана жағдайды қолайлы деп атаған.
Зерттеудің ең маңызды нәтижелерінің бірі – компаниялардың қаржылық көрсеткіштеріне теріс әсер ететін сыртқы факторлар рейтингі болды. CFO-лардың 63%-ы салық заңнамасындағы өзгерістерді атаған.
Салыстырмалы түрде: жоғары инфляцияны – 55%, Ұлттық банктің жоғары базалық мөлшерлемесін – 43%, тұтынушылық сұраныстың баяулауын – 39%, теңге бағамының құбылмалылығын – 35%, геосаяси тұрақсыздық пен санкциялық тәуекелдерді – 28% көрсеткен.
«Бір қызығы, бүгінде қаржы директорларын инфляция мен жоғары базалық мөлшерлемеден гөрі салық заңнамасындағы өзгерістер көбірек алаңдатады. Дегенмен зерттеу бизнестің өзгерістерге деген бірыңғай теріс көзқарасын емес, белгісіздіктің артқанын көрсетеді. Компаниялар ҚҚС төлемейтін ұйымдармен жұмыс істеу кезіндегі шегерімдер жүйесіне байланысты қаржылық модельдерін, шығын құрылымын және серіктестермен қарым-қатынасын қайта қарауға мәжбүр», – деп түсіндірді Арман Шоқпаров.
Қаржы командаларының жартысынан көбі ЖИ-ді қолданып отыр
Зерттеудің тағы бір маңызды қорытындысы – генеративті жасанды интеллект енді «болашақ технологиясы» болудан қалды. Сауалнамаға қатысқан CFO-лардың 52%-ы оны қаржы функциясында белгілі бір деңгейде пайдаланып жүргенін айтты.
Олардың 40%-ы генеративті ЖИ құралдары жекелеген міндеттерді орындау үшін пилоттық режимде қолданылып жатқанын хабарлаған. Ал тағы 12%-ы технологияның жұмыс процестеріне жүйелі түрде енгізілгенін мәлімдеген.
Қатысушылардың 25%-ы ЖИ мүмкіндіктерін зерттеп, оны алдағы бір-екі жыл ішінде енгізуді жоспарлап отыр. 21%-ы бұл мәселені әлі қарастырмаған. Ал небәрі 1% ғана деректер қауіпсіздігі, дәлдік және реттеу мәселелеріне байланысты енгізуден бас тартқан.
Сонымен қатар, қаржы директорлары қандай процестерді келесі кезекте автоматтандыруға болатынын нақты түсінеді.
Бірінші орында басқарушылық есеп пен талдау тұр. Респонденттердің 76%-ы бұл бағытты ЖИ көмегімен автоматтандыруға қолайлы деп санайды. Одан кейін қаржылық жоспарлау мен бюджеттеу – 64%, есепті кезеңді жабу және есептілік дайындау – 37%, кредиторлық және дебиторлық берешекті басқару – 25%, қазынашылық пен өтімділікті басқару – 17%. Ал тек 7% ғана қаржы процестерінде ЖИ қолданудың қажеттілігін көрмейді.
«Қаржы директорлары CFO мамандығының жойылып кететінін күтпейді. Бірақ олардың қарамағындағы командалардың құрылымы айтарлықтай өзгеруі мүмкін. Қаржы саласында технологиялар көбейген сайын CFO-ға “бас бухгалтер” ретінде сұраныс азайып, басқарушы ретінде маңызы арта түседі», – дейді сарапшы.
Алайда автоматтандырудың көзге бірден байқала бермейтін тағы бір қыры бар. Егер ЖИ күнделікті қаржылық операциялардың елеулі бөлігін өз мойнына алса, қаржы мамандарының дәстүрлі мансаптық жолы да өзгеруі мүмкін.
Зерттеуге қатысушылардың бірі қазіргі кезде жас мамандардың тәжірибе жинақтауы дәл осы базалық міндеттерді орындаудан басталатынын атап өткен.
«Мұнда белгілі бір парадокс бар. Бүгінде кіші мамандар кәсіпті дәл осы бастапқы операциялық міндеттер арқылы меңгереді. Егер мұндай жұмыстардың басым бөлігі ЖИ-ге берілсе, компанияларға жас қаржыгерлер аз қажет болуы мүмкін. Бірақ онда болашақ қаржы директорлары алғашқы мансаптық кезеңдерде жинақталатын тәжірибені қайдан алады деген сұрақ туындайды», – дейді Шоқпаров.
Бұл мәселе қазірдің өзінде байқалып отырған кадр тапшылығы жағдайында одан сайын өзекті бола түседі.
Зерттеу деректеріне сәйкес, CFO-лардың 36%-ы білікті қаржы мамандарының тапшылығын жоғары немесе өте жоғары деңгейде бағалаған. Тағы 49%-ы оны орташа деңгейде деп есептейді. Ал тек 3% ғана маман тапшылығы мүлде жоқ деп санайды.
Осылайша, ЖИ бір жағынан кадр тапшылығын азайтуы мүмкін болса, екінші жағынан оны күрделендіруі де ықтимал. Себебі компанияларға күнделікті жұмыстарды атқаратын қызметкерлер аз қажет болуы мүмкін, бірақ жас мамандардан болашақ қаржы басшыларын тәрбиелеу қиындай түседі.
Жалпы алғанда, зерттеу Қазақстан бизнесінің кез келген жолмен өсуді емес, қымбат қаржы ресурстары, салықтық өзгерістер және технологиялық трансформация жағдайында тиімділікті сақтауды басты мақсат ететін кезеңге аяқ басқанын көрсетеді.
«Компаниялар қазір бір уақытта бірнеше міндетті шешіп жатыр: шығындарды қайта қарайды, қаржылық модельдерін бейімдейді, автоматтандыруды енгізеді және мықты командаларды сақтап қалуға тырысады. Сондықтан алдағы жылдары артықшылыққа міндетті түрде ең жылдам өсетіндер емес, өзгерістерге тез бейімделіп, тұрақты өзгерістер жағдайында жедел шешім қабылдай алатындар ие болады», – деп түйіндеді Арман Шоқпаров.
