Қазақстанда биылғы астық жинау науқаны өткен жылмен салыстырғанда екі есеге жуық жылдам жүріп жатыр, деп хабарлайды dalanews.kz.
Ауыл шаруашылығы министрлігінің мәліметінше, диқандар астық дақылдары егілген алқаптардың үштен бірінен астамын жинап, 7,7 млн тонна астық бастырған. Жаңа өнімнің басым бөлігі жоғары сапалы азықтық бидайға тиесілі.
Бұл ретте салаға салынатын инвестиция көлемі де артып отыр. Бір жыл ішінде ауыл шаруашылығына негізгі капиталға салынған инвестиция 1,5 еседен астам өсіп, 1,15 трлн теңгеге жеткен.
Алайда жақсы өнімнің өзі ел экономикасына автоматты түрде жоғары табыс әкелмейді. Qazaq Expert Club сарапшысы, қаржыгер Саида Төлеуленованың пікірінше, ауыл шаруашылығына инвестициядан барынша жоғары экономикалық нәтиже алу үшін саланың келесі даму кезеңі өндіріс көлемін ұлғайтудан гөрі еңбек өнімділігі мен қосылған құнды арттыруға бағытталуы қажет.
Оның айтуынша, Қазақстанның мықты шикізаттық базасы бар, алайда экономикалық құндылықтың едәуір бөлігі бастапқы өңдеуден кейін қалыптасады. Сондықтан астықты өндіріп, шикізат ретінде сатуға негізделген модельден оны өңдеп, қосылған құны жоғары өнім шығарып, кейін экспорттауға көшу саланың экономикасын айтарлықтай өзгерте алады.
Ұзақ мерзімді перспективада мемлекеттік қолдаудың тиімділігін тек бөлінген қаражатпен емес, қосымша өндіріс көлемі, өнімділік, экспорт және салық түсімдері арқылы бағалау қажет.
Сарапшы ауыл шаруашылығының қайтарымын арттырудың перспективалы бағыттарының бірі ретінде терең өңдеуді атады.
«Қазақстан астықты шикізат ретінде сатудың орнына одан қосылған құны әлдеқайда жоғары крахмал, глютен, аминқышқылдары, биоэтанол және басқа да өнімдер өндіре алады», – деді Төлеуленова.
Оның айтуынша, мұндай өндірістің әлеуеті ұн мен жарма шығарумен ғана шектелмейді. Kazakh Invest деректеріне сәйкес, астықтан 260-тан астам түрлі өнім өндіруге болады. Ал терең өңдеу қосылған құны жоғары өнім шығаруға мүмкіндік береді.
Бұған Қостанай облысындағы Qostanai Grain Industry жобасын мысал етуге болады. Кәсіпорын жылына шамамен 415 мың тонна астық өңдеуді жоспарлап отыр. Жобаға салынатын инвестиция көлемі 70 млрд теңге деп бағаланған.
Өңір әкімдігінің бағалауынша, кәдімгі ұнның бір тоннасының құны шамамен 120–130 мың теңге болса, терең өңдеу өнімдерінің құны 350–541 мың теңгеге дейін жетуі мүмкін.
«Шикізаттың бірлігіне шаққандағы өнімнің ықтимал құны шамамен 2,7–4,5 есе жоғары болуы мүмкін. Әрине, бұл пайданың дәл осындай мөлшерде өсетінін білдірмейді. Капиталдық және операциялық шығындарды, энергетиканы, логистиканы және өткізу нарығын ескеру қажет. Бірақ терең өңдеудің экономикалық әлеуеті анық», – деді қаржыгер.
Бұған дейін вице-премьер Серік Жұманғарин келтірген бағалауға сәйкес, ұн мен кебек өндірілген кезде өнімнің құны шамамен 113 мың теңгені құрайды. Ал глютен, А крахмалы және кебек өндірілген жағдайда бұл көрсеткіш шамамен 150 мың теңгеге дейін өседі. Глютен, крахмалдар, биоэтанол, кебек және барда өндірілетін тереңірек өңдеу кезінде өнім құны 264 мың теңгеге дейін жетеді.
Осылайша, астықты тереңірек өңдеу кезінде алынған өнімнің құны оны дәстүрлі түрде ұнға өңдеумен салыстырғанда шамамен 2,3 есе жоғары болуы мүмкін. Бұл ретте сөз кәсіпорынның таза пайдасы емес, өндірілген өнімнің құны туралы болып отыр. Терең өңдеу қосымша жабдыққа, технологияға, энергияға, логистикаға және өткізуге шығын талап етеді.
Сарапшының пікірінше, мұның тағы бір маңызды әсері – импортты алмастыру. Егер Қазақстан астық өндіргенімен, одан алынатын жекелеген өнімдерді, мысалы, аминқышқылдары немесе лизинді сырттан сатып алса, экономика қосылған құнның едәуір бөлігін жоғалтады.
Сондықтан терең өңдеу агроөнеркәсіп кешенін негізінен шикізаттық модельден өнеркәсіптік-аграрлық модельге көшіру құралдарының біріне айналуы мүмкін.
Сонымен бірге қайта өңдеу қуаттарын көбейтудің өзі экономикалық нәтиже алуға кепілдік бермейді. Сарапшының айтуынша, кәсіпорындарға тұрақты көлемдегі сапалы шикізат, инфрақұрылым, электр энергиясы, логистика және дайын өнімді өткізетін нарықтар қажет. Сондықтан қайта өңдеуге салынатын инвестициялар ауыл шаруашылығының өзін дамытумен қатар жүруі тиіс.
Мұндай тәсіл жекелеген өңірлерде байқала бастады. Мәселен, Қостанай облысында 2027 жылға дейін жалпы құны 232 млрд теңге болатын 96 аграрлық инвестициялық жобаны іске асыру жоспарланған. Оның 17-сі ауыл шаруашылығы өнімдерін қайта өңдеуге тікелей қатысты.
Саида Төлеуленованың пікірінше, алдағы уақытта агроөнеркәсіп кешенін дамытудың тиімділігін бағалауда экономикалық қайтарым негізгі өлшемдердің біріне айналуы керек.
«Қазақстан тек гектар, тонна және инвестиция көлемін ғана емес, сонымен бірге бір тонна шикізатқа қанша қосылған құн жасалатынын, қанша импорттық өнімнің алмастырылатынын, қанша экспорттық түсім қалыптасатынын және еңбек өнімділігінің қаншалықты артқанын есептеуі қажет», – деді ол.
Оның айтуынша, сонда ғана агроөнеркәсіп кешеніне мемлекеттік қолдау фермерлердің шығынын өтеу тетігі ретінде емес, тұтас экономиканың бәсекеге қабілеттілігін арттыруға салынған инвестиция ретінде жұмыс істейді.
Сарапшы терең өңдеуді, мал шаруашылығын дамытуды, техниканы жаңартуды және егіс алқаптарын әртараптандыруды бөлек бағыттар ретінде емес, шикізат өндірісінің тиімділігін арттырудан бастап дайын өнім шығаруға және оны сыртқы нарыққа шығаруға дейінгі біртұтас өндірістік тізбектің элементтері ретінде қарастыру қажет деп санайды.
«Бізге жаңа зауыттар ғана емес, агросекторды технологиялық жаңарту, логистиканы және экспорттық арналарды дамыту, терең өңдеу өнімдерінің импортына тәуелділікті азайту қажет. Дәл осындай тәсіл агроөнеркәсіп кешенін негізінен шикізаттық сектордан Қазақстанның өнеркәсіптік және өңірлік дамуының негізгі драйверлерінің біріне айналдыруға мүмкіндік береді», – деп түйіндеді Саида Төлеуленова.
