Орталық Азиядағы азаматтық қоғам ұйымдары өңірде азаматтық еркіндіктердің қысқарып, тәуелсіз ұйымдарға, белсенділер мен журналистерге қысымның күшейіп келе жатқанына алаңдаушылық білдірді, деп хабарлайды dalanews.kz.
Бұл туралы Халықаралық адам құқықтары жөніндегі әріптестік (IPHR), Қазақстанның халықаралық адам құқықтары және заңдылықты сақтау бюросы (КМБПЧ), Орталық Азиядағы адам құқықтары қауымдастығы (AHRCA) және Түрікменстанның адам құқықтары жөніндегі бастамасы (TIHR) Варшавада өтіп жатқан ЕҚЫҰ-ның Адам өлшемі жөніндегі конференциясына арнап жасаған мәлімдемеде айтты.
Құқық қорғау ұйымдары Орталық Азия мемлекеттерін бейбіт азаматтық қатысуды, сондай-ақ мемлекеттік саясатты заңды түрде зерделеу, талқылау және сынауды қауіпті, күмәнді немесе қалаусыз әрекет ретінде қабылдамауға шақырды.
«Азаматтық кеңістікті қорғау есеп беретін басқару, қоғамның билікке деген сенімі және ұзақ мерзімді қауіпсіздік үшін аса маңызды екенін мойындау қажет», – делінген мәлімдемеде.
Құжатта Орталық Азиядағы тәуелсіз азаматтық қоғам ұйымдарының барған сайын күрделі жағдайда жұмыс істеп жатқаны айтылған. Авторлардың пікірінше, соңғы бір жылдағы оқиғалар өңірдегі алаңдатарлық үрдістердің күшейгенін көрсетеді.
Әсіресе шетелдік қаржыландыру алатын тәуелсіз азаматтық қоғам ұйымдары күшейтілген бақылауға, стигматизацияға және қудалауға тап болып отырғаны айтылған. Бейбіт жиналыстар өткізу еркіндігі де қатаң шектеліп отыр.
Құқық қорғаушылардың мәліметінше, жаппай наразылықтарды басумен байланысты адам құқықтарының елеулі бұзылуына қатысты жазасыздық мәселесі де сақталуда. Құқық қорғаушылар, белсенділер, журналистер, блогерлер және өзге де билік саясатын сынайтын азаматтар қылмыстық істер қозғау, қамауға алу және бас бостандығынан айыру сияқты қысым түрлеріне ұшырайды.
Мәлімдемеде репрессиялық тәсілдердің цифрлық кеңістікке де таралып, ұлттық шекаралардан асып түсіп отырғаны атап өтілген.
Осыған байланысты ұйымдар Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түрікменстан және Өзбекстан үкіметтерін азаматтық кеңістіктің одан әрі қысқаруына жол бермеуге және негізгі құқықтар мен бостандықтарды қорғауды күшейтуге шақырды.
Құқық қорғаушылар бұл елдердің заңнамасы мен құқық қолдану тәжірибесін бірлестіктер құру, бейбіт жиналыстар өткізу және пікір білдіру еркіндігі бойынша халықаралық адам құқықтары жөніндегі міндеттемелерге және ЕҚЫҰ аясындағы міндеттемелерге сәйкестендіруді ұсынды.
Сонымен қатар азаматтық қоғам ұйымдарының тіркелуіне, қызмет атқаруына және ішкі әрі халықаралық қаржы көздерін пайдалануына негізсіз араласусыз мүмкіндік беру қажеттігі айтылды. Шетелден қолдау алатын ұйымдарды автоматты түрде күдікті, билікке қарсы немесе ұлттық қауіпсіздікке қауіп төндіретін құрылымдар ретінде көрсетуді тоқтату ұсынылды.
Ұйымдар бейбіт жиналыстарға қойылатын шамадан тыс шектеулерді алып тастауға, бейбіт наразылық білдірушілер мен олардың ұйымдастырушыларын алдын ала ұстау және өзге де репрессиялық шараларды тоқтатуға шақырды. Сондай-ақ билік органдарының бейбіт жиындарға кедергі келтірмей, оларды өткізуге жағдай жасауы қажет екені айтылды.
Мәлімдемеде адам құқықтарының елеулі бұзылуына қатысты тәуелсіз, бейтарап, жан-жақты әрі тиімді тергеу жүргізу қажеттігі де көрсетілген. Осы ретте Қазақстандағы 2022 жылғы қаңтар оқиғалары да адам құқықтарының бұзылуына қатысты мысалдардың бірі ретінде аталды.
Құқық қорғау ұйымдары билікті «жалған ақпарат», араздық қоздыру, экстремизм, бағынбау, жаппай тәртіпсіздік және осыған ұқсас құқық бұзушылықтарға қатысты бұлыңғыр нормаларды бейбіт пікір білдіруді, құқық қорғау қызметін немесе азаматтық әрі саяси белсенділікті жазалау үшін пайдаланбауға шақырды.
Сонымен бірге құқық қорғаушылар журналистердің, блогерлердің, белсенділердің, адам құқықтарын қорғаушылардың және өзге де сын айтатын азаматтардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуді талап етті. Оларға қатысты қорқыту, шабуыл жасау, азаптау және басқа да құқық бұзушылықтарды жедел әрі тиімді тергеп, кінәлілерді жауапкершілікке тарту қажеттігі айтылды.
Ұйымдар цифрлық технологиялардың азаматтық белсенділігі үшін адамдарды қудалау мақсатында пайдаланылмауын қамтамасыз етуді де ұсынды.
Мәлімдемеде ЕҚЫҰ-ға мүше мемлекеттер мен Орталық Азия елдерінің халықаралық серіктестеріне де бірқатар ұсыныс жасалды. Атап айтқанда, азаматтық кеңістікті қорғауды өңір мемлекеттерімен саяси диалогтың, экономикалық, сауда, инвестициялық, гуманитарлық және қауіпсіздік салаларындағы ынтымақтастықтың тұрақты басымдықтарының бірі ету ұсынылды.
Сондай-ақ шектеуші заңнама, жүйелі қудалау және жекелеген құқық қорғау істері мәселелерін ашық түрде де, жабық дипломатиялық арналар арқылы да, соның ішінде ЕҚЫҰ-ның тиісті тетіктерін пайдалана отырып көтеруге шақырды.
ЕҚЫҰ институттары мен өкілдеріне Орталық Азиядағы бірлестіктер құру, бейбіт жиналыстар өткізу және пікір білдіру еркіндігіне қойылып отырған шектеулерді бақылауды жалғастыру, сондай-ақ заңнама мен құқық қолдану тәжірибесін ЕҚЫҰ міндеттемелері мен халықаралық адам құқықтары стандарттарына сәйкестендіруге сараптамалық және құқықтық қолдау көрсету ұсынылды.
