Бір есімнің қайта оралуы
Исматулла Мақсұмның есімі Қазақстанда 2011 жылы «сопылар ісі» бойынша өткен сот процесінен кейін кеңінен танылды. Сот оны 14 жылға бас бостандығынан айырды. Сол іс бойынша Қазақ ұлттық техникалық университетінің профессоры, техникалық ғылымдар докторы Саят Ыбырай да 12 жылға сотталды. Кейін Ыбырай шартты түрде мерзімінен бұрын босатылды. Арада жылдар өтті.
Алайда 2026 жылы Исматулла Мақсұмның есімі ақпарат кеңістігіне қайта оралды. Бұл жолы бір ғана материалмен емес, бірінен кейін бірі жарияланған сұхбаттар мен оларды жалғастырған материалдар арқылы. Маусым айында Исматулланың айналасында болғанын айтатын Есбатыр Сейсенов сұхбат берді. Кейін Ақылбек Жұмабеков те осы тақырыпқа қатысты өз тәжірибесі мен мәлімдемелерін жария етті. Жарияланымдар басқа ақпарат құралдарына тарағаннан кейін Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы да ресми мәлімдеме жасады.
Редакция Исматулла Мақсұм туралы соңғы жарияланымдарға шолу жасап, олардың хронологиясын, негізгі кейіпкерлерін және ақпараттың бір материалдан екіншісіне қалай тарағанын салыстырды. Басты сұрақ: бұл тақырып неге дәл қазір қайта көтерілді және ақпараттық толқынның басталуына қандай жарияланымдар түрткі болды?
SADAQ бұл тақырыпқа бұрыннан назар аударған
2024 жылдың 22 сәуірінде SADAQ Media-ның «Дүрбі» жобасында Санжар Керімбаймен Исматулла Мақсұм туралы арнайы сұхбат шықты. Онда журналист Исматулла Мақсұмның түрмеде кімдермен бірге отырғанын, кейін қандай адам болып оралғанын сұрады. Яғни SADAQ Исматулла тақырыбына 2026 жылы алғаш рет келген жоқ.
2026 жылғы 17 маусымда SADAQ-тың «Дүрбі» жобасында Есбатыр Сейсеновпен сұхбат шықты. Сейсенов бұрын Исматулла Мақсұмның ортасында болғанын айтып, кейін ол жерден кеткенін баяндады. Ол өзіне қойылған сұрақтардан кейін қысым көргенін, «ішіңе жын кірген» деген сөз айтылғанын және қамшымен ұрылғанын мәлімдеді. Бұл Сейсеновтің сұхбатта айтқан сөзі, редакция тарапынан тәуелсіз расталған факт ретінде қарастырылмайды.
Бір сұхбаттан бірнеше жарияланымға
18 маусымда Ozgeris Есбатыр Сейсеновтің сөздерін жариялап, SADAQ-тың «Дүрбі» сұхбатына сүйенді. Сол күні Janabastau да Сейсеновтің сұхбатындағы Иманғали Тасмағамбетов пен Қырымбек Көшербаев туралы пікірлерін материал етті. Екі басылым да негізгі ақпарат көзі ретінде SADAQ сұхбатын көрсетті.
Кейін Democrat.kz те Сейсеновтің сұхбатына сүйенген материал жариялады, ал Smi24 тақырыпты әрі қарай таратты. Осы кезеңде Есбатырдың жеке әңгімесі бір подкаст шеңберінен шығып, бірнеше сайтта қайта жарияланды.
Қайта жарияланған материалдарда бастапқы дереккөз ретінде SADAQ-тың көрсетілуі ақпараттың медиалар арасында қалай өткенін аңғартады: алдымен кейіпкердің сұхбаты шықты, одан кейін басқа басылымдар сол сұхбатқа сүйенген материалдар әзірледі. Бұл факт жарияланымдардың өзіндегі сілтемелермен расталады.
Ақылбек Жұмабеков және Жанар Байсеміздің сұхбаттары
Politico.kz басылымында 2026 жылғы 28 қыркүйекте жарияланған Жанар Байсеміздің Ақылбек Жұмабековпен сұхбатында Исматулла Мақсұмға қатысты ауыр айыптаулар айтылды. Жұмабековтің сөзінше, Мақсұм жас жігіттерге жыныстық сипаттағы ұсыныстар жасаған. Ол сондай-ақ бір жігіттің өзімен бейнебайланыс арқылы сөйлесіп, басынан өткен жағдайды баяндағанын айтады. Сұхбатта әлгі жігітке күш көрсетуге әрекет жасалғаны және болған жайтты жария етпеу үшін қорқытқаны туралы да сөз қозғалады. Жұмабеков мұндай оқиғалар туралы бұған дейін де осы ортадан шыққан адамдардан естігенін жеткізеді.
Жанар Байсеміз Исматулла тақырыбына бұған дейін де барған. Caravan.kz жариялаған сұхбатта Санжар Керімбай Исматулла Мақсұммен қазіргі кезде араласпайтынын және оны соңғы рет қашан көргенін айтқан. Демек, қыркүйек соңындағы сұхбат журналистің осы тақырыпқа жасаған алғашқы материалы емес.
Ақылбек Жұмабековтің Жанар Байсемізге қалай шыққаны, журналистің оған кім арқылы байланысқаны Politico материалында көрсетілмеген. Алайда жарияланған сұхбаттың өзінде Жұмабековтің Есбатыр подкастын көргені және одан кейінгі әңгімелер туралы айтқаны бар. Бұл жарияланымдар арасындағы нақты көрінетін ақпараттық байланыс.
Саят Ыбырай: ортақ сот ісінен кейінгі байланыс
Исматулла Мақсұмның тарихында Саят Ыбырайдың орны бөлек. Ол Қазақ ұлттық техникалық университетінің профессоры, доктор технических наук ретінде белгілі болды. 2011 жылғы 19 қазанда «сопылар ісі» бойынша Исматулла Мақсұм 14 жылға, Саят Ыбырай 12 жылға сотталды. 2012 жылғы мамырда апелляциялық саты үкімді күшінде қалдырғаны туралы да ақпарат жарияланды. Саят Ыбырай 2018 жылғы сәуірде шартты түрде мерзімінен бұрын босатылды.
Одан кейін де Ыбырайдың есімі Исматулла Мақсұммен байланысты жарияланымдарда кездесті. 2022 жылғы Malim.kz материалы оның әлеуметтік желідегі жазбалары мен Мақсұмды қолдаған пікірлеріне назар аударды. Бұл дерек Ыбырайдың кейінгі кезеңде де Исматулла туралы жария түрде пікір білдіргенін көрсетеді. Malim.kz, 2022 жыл
Саят Ыбырайдың тарихы бұл тақырыптың тамыры 2026 жылғы жарияланымдардан әлдеқайда ертерек жатқанын көрсетеді. Алайда оның қазіргі жарияланымдарды ұйымдастыруға қатысқаны туралы аталған дереккөздерде мәлімет жоқ.
ҚМДБ мәлімдемесі және ақпараттық резонанс
2026 жылғы 1 қазанда Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы Исматулла Мақсұмға қатысты арнайы мәлімдеме жасады. ҚМДБ соңғы күндері әлеуметтік желілер мен интернет платформаларында Мақсұмға және оның қолдаушыларына қатысты бірқатар сұхбаттар мен жазбалар жарияланып, қоғамда талқыланып жатқанын айтты. Басқарма Исматулла Мақсұм мен оның жақтастарының ҚМДБ-ға қатысы жоқ екенін мәлімдеп, Ясауи мұрасын жеке тұлғалардың немесе топтардың өз мүддесіне пайдаланбауға шақырды.
ҚМДБ нақты бір сұхбатты немесе бір журналисті мәлімдеменің себебі ретінде атамады. Дегенмен мәлімдеме маусымдағы SADAQ сұхбатынан, қыркүйектегі жаңа сұхбаттардан кейін жарияланды. Басқарманың мәтіні тақырыптың интернетте кең талқыланып жатқанын ресми түрде тіркеді.
Қорытынды: хайп па, әлде жылдар бойы айтылмай келген шындық па?
Исматулла Мақсұм төңірегіндегі ақпараттық толқын бір сұрақты алға шығарып отыр: неге бұл тақырып араға жылдар салып қайта көтерілді және бұған дейін айтылған әңгімелер неге енді ғана кең аудиторияға жетіп жатыр? Есбатыр Сейсенов пен Ақылбек Жұмабековтің мәлімдемелері, журналистерге берген сұхбаттары және олардың басқа басылымдарда қайта жариялануы қоғам назарын осы мәселеге аударды. Ал ҚМДБ-ның мәлімдемесі тақырыптың қоғамдық әрі діни кеңістікте де өзекті болғанын көрсетті.
Бірақ мәселені тек ақпараттық хайп деп ысырып қою да, жарияланған барлық айыптауды дәлелденген шындық ретінде қабылдау да дұрыс емес. Егер айтылғандардың артында нақты оқиғалар тұрса, олар жан-жақты тексеріліп, тиісті бағасын алуы керек. Ал егер жария мәлімдемелер нақты дәлелдермен бекітілмесе, бұл да ашық айтылуы тиіс. Қоғамға керегі біреуді ақтау немесе қаралау емес, жылдар бойы жауапсыз қалған сұрақтарға дерекке сүйенген нақты жауап алу. Өйткені адамның діни беделі де, оған тағылған ауыр айып та тексеруден жоғары тұрмауы керек.
