23 қазанда Ұлттық банк базалық мөлшерлемені 16,25%-дан 15,75%-ға дейін төмендетті. 2026 жылдың бірінші жартысында сақталған 18% деңгейімен салыстырғанда, базалық мөлшерлеме 2,25 пайыздық тармаққа төмендеді. Соған қарамастан ақша-кредит саясаты әлі де біршама қатаң күйінде қалып отыр. QazExpertClub сарапшысы, қаржыгер Венера Жаналина базалық мөлшерлеменің төмендеуі теңге бағамына қалай әсер ететінін түсіндірді, деп хабарлайды dalanews.kz.
Базалық мөлшерлеме төмендеген сайын теңгемен салынатын жаңа инвестициялардың кірістілігі де азаюы мүмкін. Оның үстіне қазіргі сыртқы пайыздық жағдай теңгенің пайдасына шешіліп отырған жоқ: қыркүйекте АҚШ Федералдық резерв жүйесі мен Еуропалық орталық банк мөлшерлемелерді 25 базистік тармаққа көтерді, ал Қазақстан Ұлттық банкі оларды төмендетуді жалғастырып жатыр.
Бұл теңгелік активтердің пайыздық артықшылығын азайтады және басқа жағдайлар өзгермегенде шетелдік портфельдік инвесторлардың қызығушылығын төмендетуі мүмкін. Соның нәтижесінде ұлттық валютаға көрсетілетін қолдау әлсірейді.
2026 жылғы қыркүйекте жылдық инфляция 9,3% болған жағдайда 15,75% базалық мөлшерлеме одан 6,45 пайыздық тармаққа жоғары. Бұл базалық мөлшерлеме төмендегеніне қарамастан, оның нақты инфляциядан айтарлықтай жоғары деңгейде сақталып отырғанын көрсетеді. Мұндай айырмашылық теңгелік инвестицияларға деген қызығушылықты қолдауы мүмкін.
Алайда базалық мөлшерлеменің өзі инвестициялық құралдардың кірістілігіне тең емес, ал нақты инфляция болашақта бағалардың қаншалықты өсетінін көрсетпейді. Сондықтан инвесторлар үшін инфляциялық, кредиттік және валюталық тәуекелдерді ескергендегі күтілетін нақты кірістілік маңыздырақ.
Базалық мөлшерлеме одан әрі, соның ішінде 14–15%-ға дейін төмендеген жағдайда да теңгелік қаржы құралдары шетелдік инвесторлар үшін тартымдылығын сақтай алады. Ол үшін инфляция мен валюталық тәуекелдер азайып, олардың кірістілігі шетелдік баламалармен салыстырғанда жеткілікті жоғары болуы қажет.
Алайда теңгелік құралдардың пайыздық артықшылығы азайып, тәуекелдер соған сәйкес төмендемесе, бейрезиденттердің жаңа инвестицияларға қызығушылығы бәсеңдеуі мүмкін.
Бұл шетелдік инвесторлар тарапынан теңгеге деген қосымша сұраныстың азаюына әкеледі. Ал егер бейрезиденттер қазақстандық активтерді сатып, түскен қаражатты долларға айырбастай бастаса, ұлттық валюта бағамына қысым күшейеді.
Сонымен бірге базалық мөлшерлеменің төмендеуі теңгенің міндетті түрде әлсірейтінін білдірмейді. Экспорттаушылар, Ұлттық қор және нарықтың басқа қатысушылары тарапынан шетел валютасы ұсынысының артуы портфельдік инвестициялар ағынының қысқаруын өтей алады.
Осылайша, теңге бағамы үшін базалық мөлшерлеменің нақты деңгейінен гөрі оның шетелдік пайыздық мөлшерлемелермен арақатынасы, инфляциялық және валюталық күтулер, сондай-ақ шетел валютасына деген сұраныс пен ұсыныстың теңгерімі маңыздырақ.
Теңге бағамына тағы қандай факторлар әсер етеді?
Қазақстан үшін мұнайдың әлемдік бағасы, экспорттаушылар тарапынан валюта ұсынысы, салық төлеу кезеңдері, Ұлттық қор мен БЖЗҚ операциялары, сондай-ақ халықаралық қаржы нарықтарындағы жағдай да маңызды рөл атқарады. Бұған 2026 жылғы қыркүйектегі жағдай айқын мысал бола алады. Базалық мөлшерлемені төмендету жалғасып жатқанына қарамастан, теңге бір айда 4,6%-ға нығайып, доллар бағамы 440,49 теңгеге дейін түсті.
Қыркүйекте Ұлттық қордан шетел валютасын сату және алтын сатып алу операцияларын теңестіру аясындағы валюта сатылымдары БЖЗҚ үшін валюта сатып алу көлемін іс жүзінде теңестірді. Halyk Finance есептеулеріне сәйкес, айырмашылық небәрі 46 млн доллар шамасында болды.
Алайда бір ай ішінде теңге 4,6%-ға нығайды. Бұл валюта бағамының өзгерісін тек Ұлттық банктің аталған операцияларымен түсіндіруге болмайтынын көрсетеді. Экспорттаушылардың, банктердің, шетелдік инвесторлардың және нарықтың басқа қатысушыларының валюталық ағындары да маңызды рөл атқарады.
Ұлттық банктің 1 қазанда жарияланған жоспарларына сәйкес, төртінші тоқсанда алтын сатып алу операцияларын теңестіру аясында шамамен 907 млрд теңгеге балама шетел валютасын сату көзделген. Бұл операциялар нарықтағы шетел валютасының ұсынысын арттырады. Алайда олардың бағамға әсері нарықтағы жалпы сұранысқа және басқа да валюталық ағындарға байланысты болады.
Алдағы айларда теңге бағамынан не күтуге болады?
Менің ойымша, егер экспорттаушылар мен нарықтың басқа қатысушылары тарапынан шетел валютасының ұсынысы жеткілікті болып, бейрезиденттердің теңгелік қаржы құралдарына қызығушылығы сақталса, жыл соңына дейін теңге салыстырмалы түрде тұрақты болуы мүмкін.
Сонымен қатар валюталық түсімдердің азаюы, долларға сұраныстың артуы және сыртқы экономикалық жағдайдың нашарлауы теңгеге қысымды күшейтуі ықтимал. Қазақстанда инфляцияның жеделдеуі де қосымша тәуекелге айналады. Әсіресе бұл теңгелік активтердің күтілетін нақты кірістілігінің төмендеуіне және девальвациялық күтулердің күшеюіне әкелсе, тәуекел арта түседі.
Сондықтан базалық мөлшерлеменің 16,25%-дан 15,75%-ға дейін төмендеуі өздігінен теңгенің айтарлықтай құнсызданатынын болжауға негіз бола алмайды. Теңге бағамының алдағы өзгерісі, ең алдымен, валюталық ағындардың теңгеріміне, инфляциялық күтулерге және теңгелік активтердің шетелдік қаржы құралдарымен салыстырғандағы кірістілігіне байланысты болады
