وسى ٷش تٸلدٸ بٸلٸم بەرۋ رەفورماسىن باستايمىز دەگەن ەڭگٸمە شىققالى, ەل قۇلاعى ەلەڭدەۋلٸ, سوڭى نە بولار ەكەن دەپ?. مەشٸن جىلى قازاققا ٷش مەسەلەنٸ تاباعىمەن تارتتى. ول جەر, دٸن, تٸل. ەندٸ وسى ٷشەۋٸ ەلٸمٸزدٸڭ كٶشٸ-قون ساياساتىنا, ناقتىراق ايتساق شەتتەن كەلەتٸن قانداستارىمىزعا قالاي ەسەر ەتەدٸ.
«باسى اۋىرماعاننىڭ قۇدايمەن ٸسٸ جوق» دەگەندەي ٶزدەرٸنە كەلەتٸن مەسەلە بولماعان سوڭ وسىنى ويلاپ جاتقان جان از. ال جەرگٸلٸكتٸ قازاق ٶزدەرٸنە قاتىسسىز دەپ ويلانباي جٷر دەيٸك. وندا الدى 60 جىلدارى كەلگەن, سوڭى كەلگەلٸ 25 جىل بولعان سول ورالمانداردىڭ ٶز ٶكٸلدەرٸ قايدا? تەك ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەن جەكەلەي ەكٸ-ٷش بەلسەندٸسٸنٸڭ وسى ٷش مەسەلەنٸڭ موينىن قىلتيتقانىن اندا-ساندا وقىپ قالامىز. باسقا ٷن جوق, اناۋ سايلاۋ كەزٸندە ساڭىراۋقۇلاقتاي قاپتاپ كەتەتٸن «قالاۋلىلارى» مەن اتىنان ات ٷركەتٸن ادامداردىڭ اتىنا قۇرلىعان قورلارىنىڭ بٸرەۋٸ ٷستٸمٸزدەگٸ مەشٸن جىلى اتالعان مەسەلەلەرگە (ەسٸرەسە جەر جەنە ٷش تٸلدٸ بٸلٸم بەرۋ رەفورماسى) قاتىستى ا دەپ اۋىز اشقانىن ەستٸمەدٸك.
ەندٸ نە دە بولسا كٶكەيدەگٸ بيىلعى حيت مەسەلەلەردٸڭ ٸشٸندە ٷش تٸلدٸ وقىتۋدىڭ قانداستارعا قانداي كەلٸپ-كەتەرٸ بار ەكەنٸن ٶز ەلٸمٸزشە قاعازعا تٷسٸرٸپ كٶرەيٸك. قالعان ەكەۋٸن تاعى قۇداي بۇيىرسا الدا جازارمىز.
ال بٸرٸنشٸ سىنىپتان باستاپ ٷش تٸلدە بٸلٸم بەرە باستادىق دەلٸك. سوسىن بٸرٸنشٸ سىنىپتا بالانىڭ باسى «بوتقا» بولىپ كەتپەسٸن, بالا باقشادان باستاپ تٸل ٷيرەتە بەرەيٸك دەپ بٸر دەنىشپان شىعادى, اتا-انا ييا, جەڭٸل بولادى دەپ ەرەدٸ. ال سىرتتان كەلەتٸن قانداستار شە ?بەرٸ بٸردەي جاس وتاۋ ەمەس نەمەسە بالاسى بٸرٸنشٸ سىنىپقا بارۋدان بۇرىن كەلە قويمايدى. ٶزٸمٸز كٶرٸپ جٷرگەندەي كٶبٸ جول ورتادان قوسىلادى.
مەكتەپتەرگە سىرتتان كەلگەن بالاعا بٸرٸنشٸ كەزەكتە ورتاسىنا پسيحولوگييالىق بەيٸمدەلۋ كەرەك. ونىڭ العىشارتى بالانىڭ قاتارلاستارى الدىندا كٷلكٸ بولماي, ولارمەن تەڭ نەمەسە ولاردان جاقسى وقۋى. سوندا عانا دوسى كٶبەيٸپ, ورتاعا سٸڭٸپ كەتەدٸ. ال ٷش تٸلدٸ مەكتەپكە شەتەلدەن كەلگەن قازاق بالاسىن ەلەستەتٸڭٸز? ەسٸرەسە, قىتايلاسۋ ساياساتى كٷشٸنە مٸنگەن قىتايدان كەلگەن قانداس بالا. ول جاقتاعى قازاق تٸلٸنٸڭ مٷشكٸل حالٸن تۋىسشىلاپ كەلگەندەردٸڭ بالالارىنىڭ ەرەڭ قازاقشا قايىرىپ تۇرعانىنان كٶرٸپ جٷرمٸز. شىنىن ايتقاندا, ەندٸ شەتەلدەن كەلەتٸن قازاق بالالارى قازاق تٸلٸن تۇرمىستىق دەڭگەيدەن جوعارى بٸلمەيدٸ, ياعني قازاقشا بەرٸلەتٸن ساباقتاردى ەرەڭ تٷسٸنەدٸ, ال اعىلشىنشا قىتاي, موڭعۇل, ٶزبەكستاندا نەگٸزٸنەن شەت تٸلٸ رەتٸندە وقىتىلاتىندىقتان, بٸزدەگٸ مينيسترلٸك ۇسىنىپ وتىرعان اعىلشىنشا ٶتٸلەتٸن پەندەردٸ ولار قۇلاق مولداسى رەتٸندە تىڭدايدى. ال ورىسشا... ويباي اتاماڭىز. بولدى, بٸتتٸ ! بالا ,بٸرٸنشٸندەن, جازۋ بٸلمەيدٸ, ەكٸنشدەن, تٸل بٸلمەيدٸ, ٷشٸنشدەن, ساباق بٸلمەيدٸ. سونىمەن اتا-اناسى نە دەيدٸ? كەلگەن جەرٸنە قاراي قايتا قايقايايىق دەيدٸ. نەتيجەسٸندە قازاقستانعا بارساق بالامىز ساۋاتسىز بولادى دەيدٸ دە, ەشكٸم كٶشٸپ كەلمەيدٸ.
ال جوعارى وقۋ ورىندارىنا كەلەتٸندەر شە? ولار ٷشٸن جاعداي تٸپتٸ قيىن بولارى انىق. ەكٸ تٷرلٸ مەنتاليتەت, اينالاسىندا مٷلدەم باسقاشا ويلايتىندار, بۇل وقۋعا تٷسكەننەن كەيٸنگٸ مەسەلە ەكەن عوي. ەۋەلٸ سول سىرتتان كەلگەن قانداستار ستۋدەنت اتانا الا ما? ٷش تٸلدە بٸلٸم بەرۋدٸ باستاعان جٷيە, ەمتيحاندى دا ٷش تٸلدە الارى حاق. ال ولار ونداي سىناق تٷگٸل, بٸزدٸڭ قازٸرگٸ قازاق تٸلدٸ كەشەندٸ تەستكە ەرەڭ دايىندالىپ جٷر. سونىمەن ولار مەملەكەتتٸك تاپسىرىستان (سىرتتان كەلگەن قانداستارعا بٶلٸنگەن 2%-دىق جەڭٸلدٸك) قاعىلادى. ا, ايتپاقشى, بولاشاقتا گرانت دەگەن بولمايدى دەپ جاتىر ەكەن عوي. جارايدى, اقىلى, بٸزدەگٸ اقىلى وقۋدىڭ باعاسى بيىل ەركٸم ارماندايتىن كەيبٸر جوعارى وقۋ ورىندارىندا باكالاۆرياتقا جىلىنا 800 مىڭ تەڭگەدەن استى, بۇل سوما تاعى جىل سايىن ٶسپەسە, كەمٸمەسٸ انىق. سونىمەن بالاسىن كٸم شىداپ بارلىق تۇرمىستىق شىعىنىن قوسا اقىلى وقىتا الادى. شەتتەن كەلگەن قازاق تٷگٸلٸ, ٶزٸمٸزدٸڭ اۋىلدا وتىرعان اعايىننىڭ بۇعان كەلگەندە جاعدايى بەلگٸلٸ. ەي, ايتەۋ, سول قازاقستانعا بارىپ ادام بولسىنشى, ٶز ەلٸندە بٸلٸم السىنشى دەپ, وعان دا كٶنەر. الايدا, سول تٸلەكتٸڭ ورىندالماسىن بٸلەمٸز. جوعارى وقۋ ورىندادا ٷش تٸل, ول جەردە مەكتەپتەگٸ سەكٸلدٸ بالا عوي, ٷيرەنٸپ كەتەر دەپ ماڭدايىنان سيپاپ, كەمەلەتكە تولماعان بالاعا مەكتەپ جاۋاپتى دەگەن ٷلكەن قالپاقتىڭ استىندا جۇمىس جاساپ جٷرگەن ادام از. بٸلسەڭ بەس, بٸلمەسەڭ ەكٸ, وتىر, بولدى. سەبەبٸ ٷش تٸل سول. بۇل جەلدەي ەسٸپ جٷرگەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا ساباقتار قازاقشا 50%, اعىلشىنشا 30%, ورىسشا 20% ٶتٸلەدٸ دەگەن سىبىستىڭ ناقتىلى كٶرٸنٸسٸ. الدىڭعى ەكەۋٸن ەپتەپ جابار, سوڭعىسى جابۋعا كەلمەيدٸ-اۋ. سوڭىندا ساباق بٸلمەيتٸن ستۋدەنت وقۋدان شىعادى, ەلٸنە نە جۇمىس ٸزدەپ بازار جاعالاپ كەتەدٸ.
توقسان اۋىز سٶزدٸڭ تٷيٸنٸ: ەر ادام ۇرپاعى ٷشٸن ٶمٸر سٷرەتٸنٸ انىق. قازاقستانعا بارساق بالامىز ساۋاتسىز بولادى دەپ ەشكٸم كٶشٸپ كەلمەيدٸ, بارسام وقي المايمىن دەپ ەشكٸم كەلٸپ وقىمايدى (بٸزدەن گٶرٸ ولارعا باتىسقا بارىپ وقۋ تيٸمدٸ بولادى). اقىر سوڭىندا ٷش تٸلدٸ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنە كٶشۋ - قازاقتىڭ كٶشٸن بٸرجولاتا توقتاتقان جەنە سىرتتاعى 5 ميلليون قازاقتىڭ تۇرىپ جاتقان ەلٸنە سٸڭٸپ, جوعالىپ كەتۋٸن جەدەلدەتكەن شارا بولىپ تاريحتا (ەل ٸشٸندە جاسايتىن تاريحى ودان دا قاۋٸپتٸ) قالاتىن بولادى.
كٶكتەگٸن ادۋىنگەر
