بىلتىر ەلەمگە اتى مەشھۇر جازۋشى, نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرٸ گابريەل گارسيا ماركەس 87 جاسىندا دٷنيەدەن وزدى. ۇزىن-ىرعاسى 10 رومان, 50 ەڭگٸمە, 10 پوۆەسٸ بار جازۋشىنىڭ ەر شىعارماسى ەلەم ەدەبيەتٸنٸڭ جاۋھارى سانالادى. «مىڭجىلدىقتىڭ ەڭ ٷزدٸك تٶرت قالامگەرٸ» دەگەن ساۋالنامادا شەكسپير, دانتە, سەرۆانتەستەرمەن قاتار اتالۋى جايدان جاي ەمەس.
حح عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىندا وڭتٷستٸك امەريكانىڭ بۇيىعى تٸرلٸگٸن ەدەبيەتٸمەن ەلەمگە پاش ەتكەن ٷركەردەي توپتىڭ بەلورتاسىندا ماركەس تە جٷردٸ. ج. امادۋ, م. استۋرياس, ا. كارپەنتەر, ح. بورحەس, ح. كورتاسار, م. لوسا سەكٸلدٸ بٸرەگەي ەسٸمدەر ٸركەس-تٸركەس ەدەبيەت مايدانىنا ويقاستاي ەنٸپ, «ۇيقىداعى» بۋلكاننىڭ ويانۋىن سەزدٸردٸ. ولار ساياسي-ەكونوميكالىق قاقتىعىستار تاسقىنىن; ديكتاتورلىق بيلەپ-تٶستەۋدٸڭ دەستٷرگە اينالعان شەجٸرەسٸن; ۇمىتىلۋعا اينالعان تاريحي سانا مەن ەپيكالىق جادتىڭ تەرەڭدەگٸ شۇعىلاسىن (ٶز ٷيەكتەرٸندەگٸ); دٸني سەنٸمنٸڭ بۇتارلانۋى مەن يدەولوگييالىق قارۋدىڭ بەتقاراتپاس قىلىشى – جالاڭ دەموكراتييالىق ۇرانداردىڭ اۋمالى-تٶكپەلٸ تٸزبەگٸن ەر قىرىنان كەستەلەدٸ. ولار ەلەم ەدەبيەتٸن حاوس پەن تٷستەن قۇتقاردى نەمەسە حاوس پەن تٷستٸڭ اراسىنداعى ٶمٸردٸ مەيلٸنشە شىنايى بەينەلەپ بەردٸ. ەلەس پەن تٷس يشارالارىن ٶمٸرگە ەكەلگەن يسپان اقىندارىنىڭ رومانتيكالىق پوەزيياسى بولسا, ميگەل استۋرياس وعان شىت جاڭا رەڭك بەردٸ, ماگييالىق رەاليزمنٸڭ قات-قابات پەرسوناجدارىن قالىپتادى, وقيعالار مەن تابيعاتتىڭ اراسىنداعى تىلسىم قاتىناستاردى شەبەر ٷندەستٸرە, شابىتپەن سۋرەتتەدٸ – ٷندٸلٸك تٷپباستاۋلاردىڭ تٶركٸنٸنە دەندەدٸ. ال, گ. ماركەس ەشكٸم قايتالاي الماس كەمەلدٸكتٸڭ ٶرنەگٸمەن بۇل باعىتتى ۇشار شىڭىنا شىعارىپ, عالامدىق ەدەبيەتتە عانا ەمەس, مەدەنيەتتانۋدا دا ەرەكشە ورىن الاتىن قۇبىلىستاردى سانا تٷكپٸرٸنەن بارشا حالىقتىڭ اقىل-وي اينالىمىنا ەنگٸزدٸ.
[caption id="attachment_8875" align="alignleft" width="354"]
«جٷگەرٸ ادامدار» قانداي كەرەمەت تۋىندى بولعانىنا قاراماستان, «جٷز جىلدىق جالعىزدىقتىڭ» بيٸگٸنە باستار جولدىڭ بٸرٸ ەدٸ. ماركەس سونى ەلدەن بۇرىن سەزٸندٸ جەنە اداسپاي تاپتى. بۇل لاتىن امەريكالىق ەدەبيەتتٸڭ بٸرٸن بٸرٸ تولىقتىرا بٸلەتٸن, ساياسىن پانالاتۋعا دايىن مەۋەلٸ بەيتەرەك ەكەندٸگٸن كٶرسەتەدٸ. ماركەس ماگييالىق رەاليزم ارقىلى زاماناۋي ھەم ساياسي ٶزگەرٸستەردٸ زار كٷيٸنە جەتكٸزە جازۋىمەن العا وزدى. ٶزٸنٸڭ وتانىن عانا ەمەس, تۇتاس ٷيەكتٸ, تٸپتٸ بارلىق جەر بەتٸن شارپىعان ٸندەتتەر مەن حح عاسىر مەدەنيەتٸندەگٸ الاسۇرۋ-اداسۋ سەزٸمٸ ونىڭ ەربٸر تۋىندىسىندا ٶمٸر سٷردٸ. سٶيتە تۇرا ول ەڭ الدىمەن جەكە ادامنىڭ كٷيرەۋٸن, رۋحاني قۇلدىراۋىن ٶز كٶزٸمەن كٶرە بٸلدٸ جەنە جەكە تۇلعانىڭ دامۋ پوتەنتسييالىن ريتمدٸ ىرعاقتار ارقىلى جٸپكە تٸزدٸ. ەلەمنٸڭ قاي تٷكپٸرٸندەگٸ وقىرمان بولسىن, ماركەستٸك «قييال ەلەمٸنە» بٸر ەنسە, قايتا شىعۋى قيىن ەدٸ... سەبەبٸ ونىڭ سٶز قۋاتى ٶتٸرٸك پەن شىندىقتىڭ ورتاسىنداعى كەڭٸستٸكتە بولاتىن.
ماركەس ماگييالىق رەاليزم ارقىلى زاماناۋي ھەم ساياسي ٶزگەرٸستەردٸ زار كٷيٸنە جەتكٸزە جازۋىمەن العا وزدى. ٶزٸنٸڭ وتانىن عانا ەمەس, تۇتاس ٷيەكتٸ, تٸپتٸ بارلىق جەر بەتٸن شارپىعان ٸندەتتەر مەن حح عاسىر مەدەنيەتٸندەگٸ الاسۇرۋ-اداسۋ سەزٸمٸ ونىڭ ەربٸر تۋىندىسىندا ٶمٸر سٷردٸ.
ول ٷش توپىراقتى بٸر ارناعا توعىستىردى: ەۋروپالىق دٷنيەتانىمنىڭ امەريكادا قاۋاشاق جايعان الاۋى مەن ٷندٸلٸك مەدەنيەتتٸڭ جاۋھار قويماسىن جەنە افريكالىق زەڭگٸلەردٸڭ جات ٶلكەدەگٸ جاسىرىن, ەل كٶزٸنە بايقالا بەرمەيتٸن ٶزەگٸن ارشىدى. ول – وسى ٷش ارنانىڭ بويىنان ٶزگەشە كٷشتٸ بويىنا جيىپ, ميفتەر مەن اڭىزداردى, سەنٸمدەر مەن نانىمداردى, ٶركەنيەتتەردٸڭ قاقتىعىسى مەن ادامي قۇندىلىقتاردىڭ ٶزگەرٸسٸن ەرەكشە شابىتپەن تولعاپ, ٶزٸندٸك بايلام جاساي بٸلگەن بٸرەگەي سۋرەتكەر. ونىڭ شىعارمالارى كولۋمبييانىڭ كەشەسٸ مەن بٷگٸنٸ تۋرالى عانا ەمەس, بارلىق ادامزاتقا ورتاق قۇندىلىقتاردىڭ – جاڭارۋ مەن ەسكٸرۋدٸڭ, ٷمٸت پەن ٷرەيدٸڭ, ازعىنداۋ مەن قايتا تٷلەۋدٸڭ, «بار بولۋ» مەن «جوق بولۋدىڭ» جٷيەلٸ دە جٷيەسٸز ەۆوليۋتسيياسىن سازدى دا مۇڭلى ناقىشىمەن بەزبەندەگەندٸگٸمەن دە اسا قۇندى. «توراي قۇيمىشاقتى» سەبيلەردٸڭ دٷنيەگە كەلۋٸنە سەبەپكەر بولعان نەپسٸلٸك اسقىنۋ مەن وسىنداي قىسىلتاياڭ شاقتا ادام بالاسىنىڭ جاڭا مەكەندٸ ٸزدەۋٸ (جاڭا سەنٸم, جاڭا وي, جاڭا تاريح دەسەك تە بولادى, قازٸرگٸ ادام بالاسى دا ٶزدەرٸنە جاڭا مەكەن ٸزدەۋمەن ارپالىسىپ جاتقان جوق پا) قۇمىرسقالاردىڭ «قىرعىنى» مەن تابيعاتتىڭ ادام تٷسٸنٸپ بولماس توسىن مٸنەزٸ, جالعىزدىق پەن ماحابباتتىڭ تۇتقىنىنا اينالعان تراگەدييالىق سٷلدەلەر مەن ەشتەڭەگە سەنبەيتٸن, ماحابباتتى تويىمسىز لەززاتتىڭ قۇرالى دەپ ۇعاتىن «اداسقان» ۇلدىڭ ورالۋى, پەرٸشتەلٸك پەن ٸبٸلٸستٸك سەزٸمنٸڭ ارپالىسى, بٸر وتباسىنىڭ دەۋرەندەۋٸ مەن تۇقىمىنىڭ قۇرۋى, ٶركەندەۋدٸڭ جەدەلدەۋٸ مەن قۇردىمعا كەتۋدٸڭ ودان دا ٸلكٸمدٸلٸگٸ – ماكوندونىڭ قىسقاشا بايانى. دەستٷر جوق, دەستٷر دەپ جٷرگەنٸمٸز ميشا بىلىققان بۋدانداسۋ تەوريياسى. ادامزات حح عاسىردا ٶز تاريحىن ەكٸ رەت جاڭالادى: قان كەشۋ... بٸراق اداسقاق ارمان ٶزٸ ٸزدەگەن ۇياسىن تاپقان جوق, اق كٶگەرشٸننٸڭ شىرىلى ەر جٷرەكتەن بەبەۋلەيدٸ. جولسىز جەردەن جول سالامىز دەگەن ۇران استىندا كٷن كەشٸپ كەلەمٸز, بۇرىنعى داڭعىلدارىمىزدى قيراتىپ بٸتتٸك. سان عاسىرلىق ٸزدەنٸسٸمٸز ارقىلى تۇرعىزعان باسپانامىزدىڭ ساعىم ەكەنٸن تٷسٸندٸك. ماركەستٸك تٷڭٸلٸستٸڭ تٷپ قاينارى ارىدا جاتىر. ادامدار قاتەلٸگٸنەن ساباق المايتىندىعىن ەلدەنەشە شىعارماسىندا بايان ەتكەن جازۋشى ابىل مەن قابىل حيكاياتىن بٸر سەت ەستەن شىعارعان جوق...
ول قازٸرگٸ اقىل-وي بٸلگٸرلەرٸ جارىسا جازىپ, وي-تالقى قۇرىپ جاتقان تاريحتىڭ اقىرى ۇعىمىن فيلوسوفتاردان ەرتەرەك, ماكوندو تاعدىرى ارقىلى بەينەلەدٸ. جازۋشى «ادامزات تٷپتٸڭ تٷبٸندە تابيعاتتان جەڭٸلەدٸ...» دەيتٸن اششى دا اۋىر ويدى ۇسىندى دەيتٸندەر دە بار... اسىلى, ماركەس ادامزاتتى قۇرتاتىن تابيعات ەمەس, اداسقاق وي ەكەنٸن ەسكەرتەتٸندەي. جالعىزدىقتىڭ تٷپسٸز شىڭىراۋىنا قۇلاعان رۋحاني اشتىقتىڭ سوڭى ازعىندىقپەن اياقتالادى دەپ يشارالايتىنداي... بٸراق ٷمٸتسٸزدٸكتٸڭ ٶزٸنەن سەۋلەلٸ ٷمٸت ۇشقىنىن كٶرسەتە بٸلەدٸ.
شىندىعىندا, گارسيا ماركەس – فولكنەر مەكتەبٸنٸڭ جاڭا باعىتتاعى ماگييالىق رەاليزم ەلەمٸمەن تٷلەگەن رۋحاني ٸزباراسارى دەۋگە دە بولادى. ول سٶيلەم قۇرۋدىڭ, تەكست قالىپتاۋدىڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸكتەرٸن فولكنەردەن الا وتىرىپ, ٶزٸنە دەيٸنگٸ ەدەبي مازمۇندار مەن فورمالىق ٸزدەنٸستەردٸ, دەل ماركەس ەدەبيەتكە ارالاسقان شاقتاعى ٷزدٸكسٸز جاڭارعان ەدەبي مەكتەپتەر مەن ەستەتيكالىق تۇجىرىمداردى اسا قاتاڭ سٷزگٸدەن ٶتكٸزگەن تالعامپاز سۋرەتكەردٸڭ بٸرٸ.
ول ماكوندو قالاشىعىن ەر شىعارماسىنىڭ تٸنٸ ەتە وتىرىپ, كەيٸپكەرلەرٸن دە بٸر شىعارماسىنان كەلەسٸسٸنە كٶشٸرە بٸلگەن ساناۋلى قالامگەردٸڭ بٸرٸ. جازۋشىنىڭ بۇل تەسٸلٸ ۋ. فولكنەردٸڭ اشقان ٸزٸن ٶزٸنشە مەنەردە قايتا تٷلەتكەنٸ دەسەك تە بولادى. يوكناپاتوفا مەن ماكوندا گەوگرافييالىق كارتادا جوق بولعانىمەن, ادامنىڭ رۋحاني كارتاسىندا – ەدەبيەتتە مەڭگٸ ٶشپەستەي قاشالعان جەر اتتارى وسى قالامگەرلەردەن باستالدى. مو ياننىڭ «گاۋمي اۋىلى» - بۇل ٷردٸستٸڭ ەلٸ دە جالعاساتىنىن بٸلدٸرەدٸ. شىندىعىندا, گارسيا ماركەس – فولكنەر مەكتەبٸنٸڭ جاڭا باعىتتاعى ماگييالىق رەاليزم ەلەمٸمەن تٷلەگەن رۋحاني ٸزباراسارى دەۋگە دە بولادى. ول سٶيلەم قۇرۋدىڭ, تەكست قالىپتاۋدىڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸكتەرٸن فولكنەردەن الا وتىرىپ, ٶزٸنە دەيٸنگٸ ەدەبي مازمۇندار مەن فورمالىق ٸزدەنٸستەردٸ, دەل ماركەس ەدەبيەتكە ارالاسقان شاقتاعى ٷزدٸكسٸز جاڭارعان ەدەبي مەكتەپتەر مەن ەستەتيكالىق تۇجىرىمداردى اسا قاتاڭ سٷزگٸدەن ٶتكٸزگەن تالعامپاز سۋرەتكەردٸڭ بٸرٸ. ماركەستٸڭ جاس شاعىندا ەدەبيەت مايدانىندا ٶتكەل بەرمەس اساۋ تولقىندار بار ەدٸ. حەمينگۋەيلٸك دەلدٸك ٶزگە قالامگەرلەردٸ شيرىقتىرىپ, بەرٸ قۇلدىق ۇرعانداي, ونىڭ مٷلتٸكسٸز شەبەرلٸگٸنە تامسانا دا تاڭدانا باس يزەسكەندە, وسى سەڭدٸ بۇزار جول ٸزدەپ شارق ۇرعاندا, ماركەس مۇنىڭ بەرٸن يٸرٸپ تاستاپ شەبەرلٸك پەن شىنشىلدىقتىڭ تۋرا ورتاسىنان ٶزٸنە لايىق جول تابۋىمەن دە بٸتٸمٸ بٶلەك. ٶزٸ تاڭداپ العان تاقىرىبىن سٷرلەۋلٸ سورابىمەن كەمەرٸنەن اسىرا شالقىتۋ ەدەبيەتتەگٸ بٸز ايتقان «دەلدٸك» ۇعىمىنا كٶلەڭكە تٷسٸرگەندەي كٶرٸنگەنٸمەن, مٷلدەم كەرٸسٸنشە, ەستەتيكالىق جاڭا تۇمانى اشىپ, «تٸلگە قانات بٸتٸرۋ» ستيحيياسى ارقىلى ەدەبي تەورييالار شەڭبەرٸن ەلدەنەشە ەسەگە كەڭەيتە تٷسكەندەي ەسەرگە بٶلەيدٸ. تٸپتٸ سول تەورييالاردىڭ جاڭا ٶرٸلٸمٸن دە ٶزٸمەن بٸرگە الا كەلگەنٸ شىن. ونىڭ ەسٸرەسٸز شابىتقا قۇرىلعان سٶيلەمدەرٸ ىرىق بەرمەي ارنا تارتاتىن تاسىعان ٶزەن سەكٸلدٸ مٸنەزدٸ, كەيدە ۇزىننان ۇزاققا سوزىلىپ, نٷكتەلٸ ٷتٸر مەن ٷتٸر ارقىلى عانا بٶلٸنەتٸن تەكستەردٸڭ لوگيكالىق شىمىرلىعى جازۋشىنىڭ كٶكٸرەگٸندەگٸ وبرازدار تاسقىنىن وقىرمانعا ۇسىنادى: ەستٸ وقىرمان سۇلۋ مەتٸننٸڭ بويىنداعى ٷزٸلٸسسٸز ىرعاقتان اداسپاۋى تيٸس.
ەلەمنٸڭ كٶپتەگەن تٸلدەرٸنە اۋدارىلعان ونىڭ شىعارمالارىن اۆتورلىق جازۋ ماشىعى مەن وي جٷيەسٸنە دەندەي ەنٸپ, قازاق تٸلٸندە قاپىسىز جەتكٸزگەن قالامگەر كەڭەس يۋسۋپكە ەدەبي ماراپاتتىڭ كەز كەلگەنٸن بەرسەك تە لايىق.
گارسيا ماركەستەي جازۋشىلاردىڭ ەلٸ تالايى دٷنيەگە كەلەر, ونىڭ شىعارمالارىنان دا ادۋىندى, سان-سالالى تۋىندىلار جارىققا شىعار, بٸراق دەل ماركەستەي كەز كەلگەن توپىراققا جاتسىنباي سٸڭەر, كەز كەلگەن تانىم يەسٸنٸڭ تٷيسٸگٸن سەۋلەسٸنە بويار شىعارماشىل تۇلعا بولۋى قيىن. اقىر سوڭىندا ٶزٸ دە ٶز شىعارمالارىنىڭ كەيٸپكەرلەرٸنە اينالعان ول شىن مەنٸندە جالعىز!
ۋرسۋلانىڭ ۇرپاعىن, جالعىزدىق جىرشىسىن ادامزات بالاسى ۇمىتپاق ەمەس!
توقتارەلٸ تاڭجارىق.
گارسييا ماركەستٸڭ قوشتاسۋ حاتى
از ۇيىقتاپ, كٶبٸرەك قييالدار ەدٸم. كٶزٸمدٸ جۇمىپ ٶتكٸزگەن ەر مينۋتىمنىڭ قاراڭعىدا ٶتكٸزگەن الپىس سەكۋندكە بارابار ەكەنٸن باعامدار ەدٸم. باسقالار بەيعام ۇيقىعا باتقان شاقتا, وياۋ وتىرار ەدٸم. باسكالار ەڭگٸمە ايتقان كەزدە, ٷنسٸز تىڭدار ەدٸم. جاراتقان يەم ەندٸ بٸراز عۇمىر بەرسە, قاراپايىم كيٸنٸپ جٷرەر ەدٸم. تاڭمەن تالاسا تۇرىپ جانىمدى, تەنٸمدٸ كٷن نۇرىنا قىزدىرار ەدٸم.
قۇدايىم-اي, جٷرەگٸمنٸڭ بارى راس بولسا, بويىمداعى ٶشپەندٸلٸك اتاۋلىنى مۇز ەتٸپ قاتىرىپ, كٷننٸڭ شىعار سەتٸن اسىعا توسار ەدٸم. مەن ۆان گوگ سەكٸلدٸ جۇلدىز جارىعىنىڭ استىندا سۋرەت سالار ەدٸم. ۋرۋگۆايلىق ماريو بەنەدەتتيدٸڭ پوەماسىنا بالقىپ, سەررانىڭ ەنٸمەن ايلى تٷنگٸ سٷيٸسپەنشٸلٸك ەۋەنٸنە اينالار ەدٸم. راۋشان گٷلدەرٸن كٶز جاسىممەن جۋىپ, ولاردىڭ تٸكەنٸ تەنٸمە شىم-شىم قادالعانىن سەزٸپ, القىزىل جاپىراقتارىنا ەرٸنٸمدٸ باسىپ, ايقايلاپ, راحاتقا باتار ەدٸم. قۇدايىم-اي, ەندٸ بٸراز عۇمىر بولسا... مەن كٷن قۇرعاتپاي ٶزٸم ۇناتاتىن جاندارعا شەكسٸز سٷيەتٸنٸمدٸ ايتىپ, ەمٸرەنەر ەدٸم. ماحابباتپەن ٶمٸر سٷرەتٸن ەدٸم. ادامداردىڭ «جاسىڭ ۇلعايعان سايىن عاشىق بولا المايسىڭ» دەگەن ويلارىنىڭ قاتە ەكەنٸن, كەرٸسٸنشە عاشىق بولۋدان قالعاننان كەيٸن عانا ادامنىڭ قارتايا باستايتىنىنا كٶزدەرٸن جەتكٸزەر ەدٸم. اجالدىڭ كەرٸلٸكتەن ەمەس, تاسادا ۇمىت بولۋدان كەلەتٸنٸنە كەكسە تارتقان كٸسٸلەردٸڭ كٶزٸن جەتكٸزەر ەدٸم.
مەنٸڭ قانشاما دٷنيەنٸ ٷيرەنگەنٸمدٸ بٸلەسٸزدەر! ادام ٶزٸن جولدا توسىپ تۇرعان باقىتتى ەلەمەي, تاۋدىڭ ۇشار باسىندا عانا عۇمىر كەشكٸسٸ كەلەتٸنٸن بٸلدٸم... مەن سٸزدەردەن ساناپ بولماس كٶپ نەرسە ٷيرەندٸم. شىنىن ايتسام, مۇنان ەندٸ ماعان كەلٸپ-كەتەر پايدا جوق. ساندىعىمدى سىقا تولتىرىپ العان سەتٸمدە, سورىما قاراي مىنا دٷنيەدەن قايتىپ بارا جاتىرمىن...
