ٶرتتٸڭ شىعۋىنا نە سەبەپ?
تابيعي اپات پا, ەلدە ادام فاكتورىنان تۋىندادى ما?
ٶرت ۇشقىنداپ, جان-جاعىنا تاراي باستاعاندا جەرگٸلٸكتٸ باسشىلىق, تٶتەنشە جاعدايلار مينيسترلٸگٸ, ورمان شارۋاشىلىعىنا جاۋاپتى مەكەمەلەر نەگە بەيقام قاراعان? نەگە جەدەل شەشٸم قابىلداپ, قىزمەتتٸك مٸندەتٸن ورىنداپ, ٶرتتٸ اۋىزدىقتاۋعا كٷش سالمادى?
ەرينە, ايتۋعا وڭاي, دەسەك تە دەل وسى ٶرت باستاۋ العاندا اۋقىمى ۇلعايىپ, ازاماتتاردىڭ اجال قۇشۋىنا ەكەلەتٸنٸنەن قاۋٸپتەنگەن ادام بولماعانى ما?
...
اباي وبلىسىنداعى ٶرتتەن كەيٸن پرەزيدەنت دەرەۋ تٶتەنشە جاعدايلار مينيسترٸ يۋريي يليندٸ قىزمەتٸنەن بوساتتى. ونىڭ ورنىنا تاعايىندالعان سىرىم شەرٸپحانوۆ وقيعا ورنىنا بارىپ, ٶرت سٶندٸرۋ جۇمىستارىن ٷيلەستٸرۋگە كٸرٸسٸپ كەتتٸ.
ال ٸشكٸ ٸستەر مينيسترٸ مارات احمەتجانوۆ اباي وبلىسىنداعى ٶرتكە بايلانىستى جاۋاپتى تۇلعالارعا, سونىڭ ٸشٸندە ەكس-مينيستر يۋريي يلينگە قاتىستى تەكسەرٸس جٷرگٸزٸلەتٸنٸن مەلٸمدەدٸ. ول ول ما, پرەمەر-مينيستر ە.سمايىلوۆ 10 كٷن ٸشٸندە وقيعانىڭ بارلىق مەن-جايىن انىقتاپ, تيٸستٸ قورىتىندى جاساۋدى تاپسىرسا, ونىڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى رومان سكليار «ٶرت ٷشٸن كٸنەلٸلەر جازالانادى. قازٸر پروكۋراتۋرا تەرگەۋ جٷرگٸزٸپ جاتىر. ونىڭ اياسىندا بارلىق كٸنەلٸ ادامنىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ انىقتالادى», – دەپ قاداپ ايتتى.
ودان بٶلەك ەڭبەك جەنە حالىقتى ەلەۋمەتتٸك قورعاۋ مينيسترلٸگٸ ماماندارى «سەمەي ورمانى» مەملەكەتتٸك ورمان تابيعي رەزەرۆاتىنىڭ اۋماعىندا ٶرتتٸ سٶندٸرۋ كەزٸندە ەڭبەك قاۋٸپسٸزدٸگٸ جەنە ەڭبەكتٸ قورعاۋ تالاپتارىنىڭ بۇزىلۋىنا جول بەرگەن ادامداردى انىقتاۋ ٷشٸن تەرگەۋ جٷرگٸزۋگە كٸرٸسٸپ كەتتٸ.
...
ال جاڭادان قۇرىلعان اباي وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ نۇرلان ۇرانحاەۆقا سٶگٸس بەرگەن پرەزيدەنت شۇعىل ەرەكەتتٸڭ بولماعانىن, جەرگٸلٸكتٸ باسشىلىقتىڭ مەسەلەدەن تىس قالعانىن بەتٸنە باستى.
«قاتەلٸك كٶپ. ٶزٸڭٸز دە وقيعا ورنىنا كەش جەتكەنٸڭٸزدٸ باياندادىڭىز. سوندىقتان جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگاننىڭ جۇمىسىنا كٶڭٸلٸم تولمايدى. تٷسٸنەمٸن, وبلىس ەندٸ قۇرىلدى, سٸز – جاڭا ەكٸمسٸز. وسى سەبەپتٸ عانا سٸزگە سٶگٸس جارييالايمىن. نەگٸزٸ مۇنداي قاتەلٸك ٷشٸن بٸردەن قىزمەتتەن بوساتۋ كەرەك. ون تٶرت ادامنان ايىرىلىپ قالدىق. بۇل نە سٸزگە, ويىنشىق پا? ولار قىزمەتتٸك بورىشىن اتقارا جٷرٸپ قازا تاپتى. قازٸر سٸزدٸڭ مٸندەتٸڭٸز – ٷكٸمەتپەن بٸرگە مەنٸڭ ازاماتتارعا بەرگەن بارلىق ۋەدەمنٸڭ ورىندالۋىن قاداعالاۋ. سٶز بەن ٸس قابىسۋ كەرەك», – دەپ وبلىس ەكٸمٸنە تاعى بٸر مٷمكٸندٸك بەرگەندەي بولدى.
اباي وبلىسىنىڭ قۇرىلعانىنا بٸر جىل ەندٸ تولدى.
بۇعان دەيٸن شىعىس قازاقستان وبلىسىنا قاراعان اۋماقتاعى قوردالانعان مەسەلە سول كٷيٸندە جاڭا وبلىسقا كٶشكەن. ٶيتكەنٸ 2014 جىلدان باستاپ كٷنٸ كەشەگە دەيٸن د.احمەتوۆ قازٸرگٸ اباي وبلىسىنا دا جاۋاپتى بولىپ كەلدٸ. ٶرتتٸ اۋىزدىقتاۋعا كەسٸرٸن تيگٸزگەن كەمشٸلٸكتٸڭ كٶبٸ احمەتوۆ 6 جىل ەكٸم بوپ تۇرعان كەزدە جٸبەرٸلگەن بولۋى مٷمكٸن. سول سەبەپتەن دە پرەزيدەنت اباي وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ ۇرانحاەۆتى قىزمەتٸنەن العان جوق. «تاعايىندالعانىنا كٶپ بولماعانىن ەسكەرٸپ», سٶگٸسپەن شەكتەلدٸ.
ال ۇرانحاەۆقا دەيٸن ايماقتى كٸم باسقاردى? ەرينە, دانيال احمەتوۆ. پرەزيدەنت وسىنى مەڭزەگەن سيياقتى. دەمەك, ورمان ٶرتٸنە تەك يۋريي يلين, زٷلفييا سٷلەيمەنوۆا, نۇرلان ۇرانحاەۆ قانا ەمەس, دانيال احمەتوۆتٸڭ دە جاۋاپقا تارتىلۋى مٷمكٸن بە?
بۇل تۇرعىدا باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى جاندوس ٶمٸرەليەۆ: «ٸستٸڭ شەڭبەرٸندە ٶز قىزمەتتەرٸنە سالعىرت, نەمقۇرايلى قاراپ, وسىنداي اۋىر زارداپقا جول بەرگەن بارلىق لاۋازىم يەلەرٸ جاۋاپقا تارتىلادى. بۇل ٸسكە بايلانىستى باسقارۋشى ورگاندار عانا ەمەس, باسقا دا ٶكٸلدەر تەرگەۋگە الىنادى. ٶرت اياقتالعان سوڭ, بارلىعى تەرگەلەدٸ», – دەپ جاۋاپ بەرۋٸ دە تەگٸن ەمەس.
دەگەنمەن, اباي وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ وسى سىننان ساباق الدى ما? قازٸر قيمىلى شيرادى ما? پرەزيدەنت بەرگەن تاپسىرمالاردىڭ ورىندالۋ بارىسى قالاي? ول قىزمەتٸ مەن ابىرويىن ساقتاپ قالۋ ٷشٸن بار مٷمكٸندٸكتٸ سارقا پايدالانىپ جاتىر ما?
وبلىس ەكٸمٸ ٷدەدەن شىعىپ كەلە مە?
كەشە اباي وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ نۇرلان ۇرانحاەۆ ٷكٸمەت وتىرىسىندا ورمانداعى ٶرت سٶندٸرۋ جۇمىستارى قالاي جٷرٸپ جاتقانى جٶنٸندە بايانداپ, ەلدٸ مەكەندەرگە قاۋٸپ جوق ەكەنٸن جەتكٸزدٸ.
«قازٸرگٸ تاڭدا ٶرت سٶندٸرۋ جۇمىستارى ەكٸ باعىتتا جالعاسىپ جاتىر. شىعىستا ٶرت توقتاتۋ ٷشٸن جەكە قۇرامنان 300-دەن استام ادام, 30-دان استام بٸرلٸك تەحنيكا, ەكٸنشٸ باعىت بويىنشا 200-دەن استام جەكە قۇرام جەنە 40-تان استام بٸرلٸك تەحنيكا جۇمىس ٸستەۋدە. جالپى, ٶرتتٸ جويۋعا 1532 ادام, 321 تەحنيكا جەنە 14 تٸك ۇشاق جۇمىلدىرىلدى. تەحنيكانى وتىنمەن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن ەكٸمدٸك 20 توننا جانارماي جٸبەردٸ», – دەگەن ول ٶرت سالدارىنان 3 ٷي جەنە 2 تەحنيكا ٶرتەنٸپ كەتكەنٸن جەنە ٶرت كەزٸندە ۋلانىپ قالعان ازاماتتاردىڭ جاعدايى جاقسارعانىن ايتتى.
الايدا, وبلىس ەكٸمٸ ٶڭٸردەگٸ ٶرتكە قاتىستى مەلٸمدەمە جاساپ, تٸلسٸز جاۋ ەلٸ اۋىزدىقتالماي تۇرعانىن مەلٸمدەدٸ.
«بٸرٸنشٸدەن, وبلىس تەرريتوريياسىنداعى الاپات ٶرت ەلٸ باسىلعان جوق. ٶرت سٶندٸرۋشٸلەر ارنايى تەحنيكالاردى قولدانىپ, تٸلسٸز جاۋمەن كٷندٸز-تٷنٸ كٷرەسٸپ جاتىر. جاقىن اۋماقتاعى اۋىلدارعا قاۋٸپ جوق, بۇل بٸزدٸڭ باقىلاۋىمىزدا. جاقىن ەلدٸمەكەندەردٸڭ تۇرعىندارىن ەۆاكۋاتسييالادىق, ازاماتتارىمىزعا قاجەتتٸ ازىق-تٷلٸك جەتكٸلٸكتٸ.
ەكٸنشٸدەن, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ٷشٸن قاجەتتٸ شارالاردى قولعا الۋدامىز. ٷكٸمەتپەن بٸرلەسٸپ, ٶرت كەزٸندە قازا تاپقان ورمانشىلاردىڭ وتباسىلارىنا ماتەريالدىق جاعىنان تولىق كٶمەكتەسۋدٸ قامتاماسىز ەتەمٸز», – دەدٸ نۇرلان ۇرانحاەۆ.
ال بٷگٸن ٶرت الاڭى ايتارلىقتاي قىسقارعانى مەلٸم بولدى.
ٶرت سٶندٸرۋ جۇمىسى تەۋلٸك بويى ەكٸ باعىتتا, اتاپ ايتقاندا جەرنوۆكا, شٷلبٸ جەنە كاشتاك اۋىلى اۋماعىندا جٷرگٸزٸلٸپ, تۇراقتى باقىلاۋعا الىنعان.
ايتا كەتۋ كەرەك, قازٸر ٶرتتٸ سٶندٸرۋگە تجم, ەكولوگييا جەنە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلٸگنەن, جاو جەنە قورعانىس مينيسترلٸگٸنەن قوسىمشا 1800 جۋىق ادام, 350 استام تەحنيكا جۇمىلدىرىلىپ, ٶتكەن تەۋلٸكتە بارلىعى 535 رەت كٶلەمٸ 1 600-عا جۋىق توننادان استام سۋ اعىزىلدى. ٶرت باستالعالى بەرٸ بارلىعى 1450 رەت كٶلەمٸ 4 000 توننادان استام سۋ جۇمسالعان.
سونداي-اق, ٷش ەۆاكۋاتسييالىق پۋنكتكە 189 ادام ورنالاستىرىلسا, سەمەيدە 800 ادامدى قابىلداۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن 9 پۋنكت جابدىقتالعان. اباي وبلىسىنىڭ تاليتسا, پولوۆينكي جەنە بۇلاق اۋىلدارىنىڭ تۇرعىندارى سەمەي قالاسىنداعى كوللەدج جاتاقحانالارىنا ۋاقىتشا جايعاسىپ, تيٸستٸ كٶمەك الىپ جاتىر. ال بالالار ٷشٸن مەكتەپ لاگەرٸ جۇمىس ٸستەپ, قالالىق مۇراجايلارعا جەنە ويىن-ساۋىق ورتالىقتارىنا تەگٸن ساپارلار ۇيىمداستىرىلۋدا. سەمەي تەمٸرجول اۋرۋحاناسىنىڭ دەرٸگەرلەرٸ ەكٸ اۋىسىمدا كەزەكشٸلٸك ەتٸپ, دەرٸ-دەرمەكپەن قامتاماسىز ەتۋدە.
اباي وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ نۇرلان ۇرانحاەۆ ەۆاكۋاتسييالىق پۋنكتتەرگە بارىپ, تۇرعىنداردىڭ قال-جاعدايىمەن تانىسىپ, ٶرتتٸڭ قازٸرگٸ جاعدايى تۋرالى ايتىپ بەردٸ.
«ەلدٸ مەكەندەرگە ٶرت قاۋٸپ تٶندٸرمەيدٸ. سٸزدەردٸ قاتتى تٷتٸن بولعاندىقتان عانا ەۆاكۋاتسييالاۋعا تۋرا كەلدٸ. ٶرتپەن كٷرەس جالعاسۋدا. ەرينە, جەلدٸڭ ەكپٸنٸ جاعدايدى قيىنداتادى», – دەپ تٷسٸندٸردٸ وبلىس ەكٸمٸ.
دەمەك, وبلىس باسشىلىعى قول قۋسىرىپ وتىرعان جوق. قازٸر قام-قارەكەتسٸز وتىراتىن كەز دە ەمەس. جەدەل شارالار ٶرتتٸڭ ەلدٸ مەكەندەرگە تارالۋىنا جول بەرمەدٸ. بەلكٸم, ەكٸم ۇرانحاەۆتىڭ ٶزٸن كٶرسەتەتٸن سەت ەندٸ تۋعان شىعار? ول سىننان قورىتىندى شىعارىپ, ٶرتتٸ اۋىزدىقتاۋعا تۇتاس كومانداسىن جۇمىلدىرا السا, بۇل سىنىقتان دا سٷرٸنبەي ٶتەر. الايدا, ايدىڭ-كٷننٸڭ امانىندا وپات بولعان 14 ورمان قىزمەتكەرٸن «قۇرمەت» وردەنٸمەن ماراپاتتاساق تا, ويسىراعان ورنىن قالاي, نەمەن تولتىرامىز?
جۇقامىر شٶكە
