ٶتكەن اپتادا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اتىراۋ قالاسىندا ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ كەزەكتٸ وتىرىسىن ٶتكٸزٸپ, ٷكٸمەتكە حالىقتىڭ ەل-اۋقاتىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان بٸرقاتار تاپسىرما بەردٸ. ايتالىق, ٷشٸنشٸ رەت ۇيىمداستىرىلعان ۇلتتىق قۇرىلتاي «ادال ادام – ادال ەڭبەك – ادال تابىس» دەگەن اتپەن ۇيىمداستىرىلىپ, ەل ٶمٸرٸنە ىقپال ەتەتٸن ماڭىزدى مەسەلەلەر تالقىعا تٷستٸ.
ايتۋلى جيىننان كەيٸن پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆتٸڭ جەتەكشٸلٸگٸمەن ٷكٸمەتتٸڭ كەڭەسٸ ٶتٸپ, قۇرىلتايدا كٶتەرٸلگەن شارالاردى تەز ارادا جٷزەگە اسىرۋعا قاتىستى ماڭىزدى مەسەلەلەر تالقىلاندى. وسىلايشا, ۇلتتىق قۇرىلتاي ەلٸمٸزدەگٸ مەدەني-رۋحاني مەسەلەلەردٸ تالقىلايتىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق تٷيتكٸلدەردٸڭ تٷيٸنٸن تارقاتاتىن ماڭىزدى ديالوگ الاڭىنا اينالعانىنا كٶزٸمٸز جەتتٸ.
وسى رەتتە Dalanews.kz اقپاراتتىق اگەنتتٸگٸ ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى باۋىرجان مۇقانوۆقا حابارلاسىپ, ۇلتتىق قۇرىلتايدا كٶتەرٸلگەن ماڭىزدى مەسەلەلەردٸ ٷكٸمەتتٸڭ قالاي جٷزەگە اسىراتىنى جايىندا از-كەم سۇحباتتاسقان ەدٸ. ەندٸ سوعان نازار اۋدارساڭىزدار.
– باۋىرجان عالياقبارۇلى, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اتىراۋدا ٶتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا حالىقتىڭ تۇرمىس جاعدايىن كٶتەرۋ ماقساتىندا «ادال ادام – ادال ەڭبەك – ادال تابىس» باستاماسى اياسىندا ٷكٸمەتكە حالىقتىڭ ەل-اۋقاتىن جاقسارتۋدى تاپسىردى. بۇدان جىلىنا بٸر ٶتەتٸن ۇلتتىق قۇرىلتاي ماڭىزدى ديالوگ الاڭىنا اينالدى دەپ ايتۋعا بولا ما?
– اتىراۋدا ٶتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ «ادال ادام – ادال ەڭبەك – ادال تابىس» دەپ اتالۋى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ حالىقتىڭ تۇرمىستىق جاعدايىن جاسقارتۋعا باعىتتالعان ٸرگەلٸ باستاما ەكەنٸن مەڭزەيدٸ.
ال بۇل باستامانىڭ اتىراۋداعى جيىندا كٶتەرٸلۋٸنەن ەل ٶمٸرٸندە ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ٶز ورىنىن ويىپ تۇرىپ العانىن بايقايمىز.
بۇدان باسقا, «ادال ادام – ادال ەڭبەك – ادال تابىس» باستاماسىنىڭ حالىقتىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋداعى ەلەۋمەتتٸك قىرىنان بٶلەك, ونىڭ حالىقتىڭ ويلاۋ جٷيەسٸن مورالدىق-پسيحولوگييالىق جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرۋدٸ كٶزدەيدٸ. الداعى ۋاقىتتا ەل ازاماتتارى ادال ەڭبەك ەتٸپ, تابىسىن ادالىنان تابۋ مورالدىق قۇندىلىققا اينالسا, ەلٸمٸز قارقىندى دامۋ جولىنان اينىماسى انىق.
سوندىقتان بۇل باستامانىڭ ەلەۋمەتتٸك قىرىمەن قاتار, مورالدىق ماڭىزى دا تىم جوعارى ەكەنٸن ايتقىم كەلەدٸ. وسىلايشا, پرەزيدەنتٸمٸز قاسىم-جومارت توقاەۆ اتىراۋدا ٶتكەن قۇرىلتايدا «ادال ادام – ادال ەڭبەك – ادال تابىس» باستاماسى ارقىلى ەل ازاماتتارىنا ماڭىزدى يدەولوگييالىق ستراتەگييا ۇسىنىپ وتىر. ٶيتكەنٸ ادالدىق ادام ٶمٸرٸ مەن مەملەكەت نەگٸزٸن قالاۋدا ماڭىزدى پرينتسيپ ەكەنٸن ەربٸر ادام ەستەن شىعارماۋى تيٸس.
قازاقستان ەكونوميكالىق تۇرعىدان قۋاتتى ەلگە اينالۋى ٷشٸن بٸرٸنشٸ كەزەكتە ادالدىق پرينتسيپٸن ۇستانۋى شارت. سول كەزدە بٸز كٶزدەگەن ماقسات-مۇراتىمىزعا قينالماي جەتەتٸن بولامىز. ەلٸمٸزدٸڭ قۋاتتى ەلگە اينالۋى ٷشٸن رەسۋرستىق مٷمكٸندٸگٸ جەتكٸلٸكتٸ. جەتپەي تۇرعانى ادالدىق پرينتسيپٸ ەدٸ. ەندٸ ول دا مەملەكەتٸمٸزدٸڭ ماڭىزدى يدەولوگييالىق باعدارشامىنا اينالىپ وتىر.
الداعى ۋاقىتتا مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان بۇل يدەولوگييالىق باستامانى ٷكٸمەت جان-جاقتى دامىتىپ, حالىقتىڭ ساناسىنا سٸڭٸرۋ ماڭىزدى.
ول ٷشٸن اتقارۋشى بيلٸك پەن ەكٸمدٸكتەر حالىقتىڭ تۇرمىس جاعدايىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان شارۋالاردى ساپالى تٷردە اتقارىپ, حالىقتىڭ سەنٸمٸنە يە بولۋى كەرەك. سول كەزدە ەلٸمٸزدە پرەزيدەنت ۇسىنعان ادالدىق يدەولوگيياسى تامىرىن تەرەڭگە جايىپ, ەل دامۋىنا سەرپٸن بەرەدٸ.
وسى رەتتە پرەزيدەنت ۇسىنعان ادالدىق پرينتسپٸ قازاق قوعامىنا جات ەمەس. ٶيتكەنٸ پرەزيدەنت ۇسىنعان يدەيا اباي اتامىزدىڭ تولىق ادام كونتسەپتسيياسىمەن ٷندەس ەكەنٸن ايتقىم كەلەدٸ.
– ۇلتتىق قۇرىلتايدان كەيٸن ولجاس بەكتەنوۆ باستاعان مينيسترلەر كابينەتٸ كەڭەس ٶتكٸزٸپ, «ادال ادام – ادال ەڭبەك – ادال تابىس» باستاماسىن جٷزەگە اسىرۋ مەسەلەسٸن تالقىلاعانىنا كۋە بولدىق. كەڭەس بارىسىن باقىلاعانىمىزدا ٷكٸمەت الداعى ۋاقىتتا حالىقتى باسپانامەن قامتۋ مەسەلەسٸنە باسا مەن بەرەتٸنەن بايقادىق. بٸلٸكتٸ مامان رەتٸندە وسىعان دەيٸن حالىقتى باسپانامەن قامتۋ جۇمىسىنا ٶز باعاڭىزدى بەرە كەتسەڭٸز.
– حالىقتى باسپانامەن قامتۋ ەلٸمٸز ٷشٸن ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ. بۇل باعىتتاعى جۇمىستىڭ ەشقاشان تولاستامايتىنىن تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك. يە, بۇعان دەيٸنگٸ حالىقتى باسپانامەن قامتۋ جۇمىستارىندا قاتەلٸكتەر كەتتٸ. بۇل رەتتە ٷلەسكەرلەردٸڭ الاياق كومپانييالارعا الدانىپ قالۋىن ايتساق تا جەتٸپ جاتىر.
ٶز باسىم بۇدان ٷكٸمەت ساباق الدى دەپ ەسەپتەيمٸن. الداعى ۋاقىتتا حالىقتى باسپانامەن قامتۋ ٸسٸ ادالدىق پرينتسيپٸمەن ٸسكە اسۋى كەرەك. بۇعان مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە قابىلداعان زاڭنامالار كەپٸلدٸك بەرۋٸ شارت.
بۇۇ-نىڭ نۇسقاۋلىعى بويىنشا ەر ادامنىڭ تۇرعىنجايى 30 شارشى/مەتردەن كەم بولماۋى كەرەك. ال بٸزدەگٸ كٶرسەتكٸش دەل قازٸر 22,6 شارشى/مەتردٸ قۇرايدى. دەمەك, ٷكٸمەتٸمٸزدٸڭ ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ كٶرسەتكٸشكە ۇمتىلۋى زاڭدىلىق.
– تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى ٷلكەن قالالاردا تۇرعىن ٷي مەسەلەسٸ ايتارلىقتاي وڭ شەشٸمٸن تاپتى. قالاي ويلايسىز, ەندٸ قالالىق جەرلەردەگٸ تۇرعىن ٷي قۇرىلىسىن قارجىلاندىرۋدى قۇرىلىس كومپانييالارىنا قالدىرىپ, مەملەكەتتٸڭ بۇل باعىتتاعى قارجىسىن مونوقالالار مەن اۋىل-اۋداندارعا باعىتتاۋعا بولا ما?
– يە, سوڭعى جىلدارى استانا مەن الماتىدا حالىق ٷشٸن كٶپتەگەن تۇرعىن ٷي سالىندى. ەڭگٸمە اراسىندا قازاقستانداعى حالىقتىڭ باسپانامەن قامتۋ مٶلشەرٸ ەر ادامعا شاققاندا 22,6 شارشى/مەتر ەكەنٸن ايتتىق قوي.
بۇل كٶرسەتكٸشتٸ ەلٸمٸزدٸڭ باستى قالالارى استانا مەن الماتىعا قاراتىپ ايتۋعا دا بولادى. ال مونوقالالار مەن ٶزگە قالالاردا بۇل كٶرسەتكٸش ەلدەقايدا تٶمەن. سوندىقتان حالىقتى تۇرعىن ٷيمەن قامتۋ ٸسٸ الداعى ونشاقتى جىلعا دەيٸن ماڭىزىن جويمايتىنىن بايقاۋعا بولادى.
بۇعان دەيٸن ەلٸمٸزدە مونوقالالاردى دامىتۋعا قاتىستى مەملەكەتتٸك باعدارلاماسى جٷزەگە استى. مۇنىڭ ارقاسىنادا تۇرعىن ٷيدەن بٶلەك, مونوقالالاردىڭ كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق سالاسى, حالىقتىڭ كەسٸپكەرلٸكپەن اينالىسۋىنا قولداۋ كٶرسەتٸلدٸ. ٶز باسىم قولعا الىنعان بۇل شارۋالار ٶز جەمٸسٸن بەردٸ دەپ ايتا الامىن. قازٸرگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدە 27 مونوقالا بار. وندا 2 ميلليوننان استام حالىق تۇرادى.
الداعى ۋاقىتتا ٷكٸمەت ەلٸمٸزدەگٸ كٸشٸ قالالارعا دا تيٸستٸ دەڭگەيدە كٶڭٸل بٶلۋٸ كەرەك دەپ ەسەپتەيمٸن. دەرەك كٶزدەرٸنە نازار اۋدارساق, بٷگٸندە ەل اۋماعىندا 41 كٸشٸ قالادا 1,8 ميلليون حالىق تۇراتىنىن بايقاۋعا بولادى. بٷگٸندە كٸشٸ قالالاردى دامىتۋ ٸسٸ دە كەزەك كٷتتٸرمەيتٸن ماڭىزدى ٸستەردٸڭ بٸرٸ. بۇل رەتتە حالىقتىڭ قانشالىقتى تىعىز قونىستانعانىنا باسا مەن بەرۋٸمٸز كەرەك. ايتالىق, الماتى وبلىسى بويىنشا الىپ قاراساق 2022 جىلعى مەلٸمەت بويىنشا, رايىمبەك اۋدانىندا باسپانامەن قامتۋدى بٸر ادامعا شاعىپ قاراعاندا 15,9 شارشى/مەتر ەكەنٸن بايقاۋعا بولادى. ال الماتىنىڭ ٸرگەسٸندەگٸ تالعار قالاسىندا بۇل كٶرسەتكٸش 25,4 پايىزدى قۇراسا, وبلىس ورتالىعى قوناەۆ قالاسىندا 22,9 شارشى/مەتردٸ قۇرايدى. ەگەر ٷكٸمەت حالىقتى باسپانامەن قامتۋ ٸسٸن قولعا العان سەتتە وسى كٶرسەتكٸشتەردٸ باسشىلىققا الىپ, ادالدىق پرينتسيپٸنە ساي ەرەكەت ەتۋٸ ماڭىزدى.
بۇدان باسقا, الداعى ۋاقىتتا ٷكٸمەت ەلٸمٸزدەگٸ ميگراتسييالىق ٷردٸستەرگە تەرەڭ تالداۋ جاساۋ كەرەك. ٶز باسىم مۇنداي تالداۋلاردىڭ قورىتىندىسى ەل ٸشٸندە ەلەۋمەتتٸك تەڭسٸزدٸكتٸڭ الدىن الادى. بۇل باعىتتاعى زەرتتەۋلەردٸڭ قورىتىندىسى تەك تۇرعىن ٷي مەسەلەسٸنە قاتىستى مەسەلەلەردٸ شەشٸپ بەرمەيدٸ. سونىمەن قاتار ٶندٸرٸس پەن اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىستى ماڭىزدى مەسەلەلەردٸ وڭ باعىتتا شەشۋگە سەپتٸگٸن تيگٸزەتٸنٸنە سەنٸمدٸمٸن.
– باۋىرجان عالياقبارۇلى, قاي سالا بولماسىن, وسىعان دەيٸنگٸ مەملەكەتتٸك باعدارلامالاردى ٸسكە اسىرۋدا كەشەندٸ زەرتتەۋ بولماعان سوڭ, بٸز ويلاعانداي نەتيجە بەرمەدٸ دەپ ايتۋعا بولا ما? جالپى, ماڭىزدى مەملەكەتتٸك باعدارلامالاردى ٸسكە اسىرۋدىڭ مەحنيزمٸ كەشەندٸ زەرتتەۋدٸڭ نەتيجەلەرٸنە سٷيەنبەي مە?
– دۇرىس ايتاسىز, كەز كەلگەن دٷنيەنٸ ٸسكە اسىرماي تۇرىپ, ونى زەرتتەپ-زەردەلەپ الۋ ماڭىزدى. ەسٸڭٸزدە بولار, ەلٸمٸزدەگٸ ەڭ العاش تۇرعىن ٷي باعدارلامالارىن ٸسكە اسىرعاندا تۇرعىن ٷيگە قاجەتتٸ قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ كٶپشٸلٸگٸ ٶزٸمٸزدە شىقپايتىنى ٷي باعاسىنىڭ قۇبىلۋىنا ەسەر ەتتٸ. وسىدان كەيٸن ٷكٸمەت قازاقستاندىق ٷلەس مەسەلەسٸ كٷن تەرتٸبٸنە شىعىپ, ەلٸمٸزدە قۇرىلىس ماتەريالدارىن ٶندٸرەتٸن كومپانييالار پايدا بولا باستادى. ەۋ باستا قاراپايىم تسەمەنتتٸڭ ٶزٸ تۇرعىن ٷي باعاسىنا قانشالىقتى ەسەر ەتكەنٸ ەسٸڭٸزدە شىعار. ارتىنشا, ەل اۋماعىندا بٸرنەشە تسەمەنت زاۋىتى پايدا بولعاننان كەيٸن بۇل مەسەلە ٶزدٸگٸنەن شەشٸلدٸ. قازٸرگٸ تاڭدا «تسەمەنت تۇرعىن ٷي قۇرىلىسىنا قولبايلاۋ بولىپ وتىر» دەپ ەشكٸم ايتا المايدى. سول سيياقتى ٷلەسكەرلەردٸڭ مەسەلەسٸ ەلٸمٸزدەگٸ قۇرىلىس كومپانييالارىنىڭ سۇرىپتالۋىنا جەنە بۇل باعىتتاعى زاڭنامانىڭ جەتٸلۋٸنە سەپتٸگٸن تيگٸزدٸ. وسى تۇرعىدان الىپ قاراساق, قازٸر ەلٸمٸزدە تۇرعىن ٷي قۇرىلىسىن جٷرگٸزۋ ٸسٸ زاڭنامالىق جەنە ماتەريالدىق تۇرعىدان ايتارلىقتاي دامىعانىن بايقاۋعا بولادى. الداعى ۋاقىتتا بۇل ٸسكە ادالدىق پرينتسيپٸمەن قاراساق, بۇل سالاداعى جەمقورلىق پەن ٶزگە كەمشٸلٸكتەردٸ جويۋعا بولادى دەپ ەسەپتەيمٸن.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت!
