جازۋشى, ەدەبيەتتانۋشى عالىم تۇرسىن جۇرتباي قوعام قايراتكەرٸ ەرٸ اقىن ولجاس سٷلەيمەنوۆ تۋرالى ەسەرلٸ ەستەلٸك جازىپ, 90-جىلدارداعى قازاق تٸلٸنە قاتىستى كٷردەلٸ كەزەڭدٸ ەسكە الدى, دەپ حابارلايدى dalanews.kz.
اۆتور ٶز جازباسىندا سول تۇستاعى ۇلتتىق تٸل تاعدىرى, زييالى قاۋىم اراسىنداعى پٸكٸر قايشىلىعى جەنە مەملەكەتتٸك تٸل ٷشٸن جٷرگەن كٷرەس تۋرالى كەڭٸنەن بايانداعان. ونىڭ ايتۋىنشا, سول كەزەڭدە شەرحان مۇرتازا مەن مۇحتار شاحانوۆ قازاق تٸلٸ مەسەلەسٸندە جانايقايىن اشىق جەتكٸزگەن.
تۇرسىن جۇرتباي ەستەلٸگٸندە جوعارعى كەڭەستە قازاق تٸلٸنە مەملەكەتتٸك مەرتەبە بەرۋ مەسەلەسٸ قارالعان سەتتٸ ەرەكشە اتاپ ٶتەدٸ. سول كەزدە ولجاس سٷلەيمەنوۆ حالىقارالىق تەجٸريبەگە سٷيەنە وتىرىپ, ورىس تٸلٸنٸڭ بەلگٸلٸ بٸر كەزەڭدە مەملەكەتارالىق تٸل رەتٸندەگٸ مەرتەبەسٸن ساقتاپ قالۋ جٶنٸندە پٸكٸر بٸلدٸرگەن.
«شەرحاندار بٷگٸن زورلاپ بەكٸتكەنمەن, ەرتەڭ ونىڭ كٷشٸن ٶزٸ داۋىس بەرٸپ قايتا جويادى. ەسٸرەسە شەت ەلمەن بايلانىستا ورىس تٸلٸنسٸز قازٸر اتتاپ باسۋ مٷمكٸن ەمەس. سوندىقتان دا, قاشان قازاق تٸلٸ حالىقارالىق بايلانىس قۇرالىنا اينالعانشا, بەلگٸلٸ بٸر كەزەڭگە دەيٸن مەملەكەتارالىق تٸل رەتٸندەگٸ ستاتۋسى ساقتالۋى كەرەك».
جازۋشى بۇل پٸكٸر قوعامدا ٷلكەن تالقىلاۋ تۋعىزعانىن ايتادى. ونىڭ سٶزٸنشە, زييالى قاۋىمنىڭ بٸر بٶلٸگٸ ولجاس سٷلەيمەنوۆتٸڭ ۇستانىمىن قولداماعان. تۇرسىن جۇرتبايدىڭ ٶزٸ دە اقىنمەن ارنايى كەزدەسٸپ, بۇل پٸكٸرٸنە قارسىلىق بٸلدٸرگەنٸن جاسىرماي جازادى.
الايدا ولجاس سٷلەيمەنوۆ ٶز ويىن حالىقارالىق تەجٸريبەمەن تٷسٸندٸرگەن.
– 1948 جىلى يزرايل مەملەكەتٸ قۇرىلعاندا, يۆريت تٸلٸن بٸلەتٸن ساياساتكەر از بولعان. بٸراق كنەسسەت ارنايى مەرزٸم بەلگٸلەپ, حالىق قىسقا ۋاقىت ٸشٸندە مەملەكەتتٸك تٸلگە تولىق كٶشتٸ. بٸز دە ناقتى ۋاقىت بەلگٸلەۋٸمٸز كەرەك ەدٸ, – دەگەن ەكەن ولجاس سٷلەيمەنوۆ.
تۇرسىن جۇرتباي بۇل پٸكٸردٸ العاشىندا قابىلداي الماعانىن اشىق جازادى. ول تٸپتٸ اقىننىڭ ٶزٸنە بارىپ, نەگە مۇنداي ۇستانىم ايتىپ وتىرعانىن سۇراعانىن ەسكە العان.
– سٸزدٸڭ بۇل پٸكٸرٸڭٸزدٸ تٷسٸنبەدٸم. جەلتوقسان, الاش قايراتكەرلەرٸن اقتاۋ, «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسى جاي عانا ۇران بولىپ قالعانى ما? سٸز وتانشىلسىز عوي, – دەپ قارسى پٸكٸر بٸلدٸرگەنٸن جازادى اۆتور.
الايدا ولجاس سٷلەيمەنوۆ وعان سابىرمەن جاۋاپ بەرٸپ, تٸل مەسەلەسٸنٸڭ ساياساتقا اينالىپ كەتكەنٸن, مۇنداي جاعدايدا شەشٸمنٸڭ ۇزاققا سوزىلاتىنىن ايتقان.
– مەن مۇنى تٸلٸمنٸڭ مەڭگٸلٸك تۇراقتى بولۋى ٷشٸن ايتىپ وتىرمىن. ساياساتتىڭ بۇلتاعىنا تٷسكەن مەسەلە تەز شەشٸلمەيدٸ, – دەگەن ەكەن اقىن.
تۇرسىن جۇرتباي كەيٸن شەرحان مۇرتازا كابينەتٸنە بارىپ, ونىڭ پٸكٸرٸن قولدايتىنىن جەتكٸزگەنٸن دە باياندايدى. سوندا شەرحان مۇرتازا:
– بالتانىڭ جٷزٸن بٷگٸن قايىرىپ تاستاي الماساق, ەرتەڭ موينىمىزدى شاۋىپ تٷسەدٸ. مەن تٸلدٸڭ جولىندا جان پيدامىن, – دەپ جاۋاپ بەرگەن.
اۆتوردىڭ ايتۋىنشا, ۋاقىت ٶتە كەلە ولجاس سٷلەيمەنوۆتٸڭ ايتقانى شىندىققا اينالعان. اراعا جىل سالىپ, سول زاڭدى قابىلداعان پارلامەنت تاراتىلىپ, كەيٸن ورىس تٸلٸنە ەرەكشە مەرتەبە بەرٸلگەن.
ەستەلٸك سوڭىندا تۇرسىن جۇرتباي قازاق تٸلٸنٸڭ تاعدىرى ەلٸ دە تولىق شەشٸلمەگەنٸنە قىنجىلىس بٸلدٸرەدٸ.
– قازاق تٸلٸ ساياساتتىڭ سالىندىسىنا ٸلەسٸپ, ەلٸ قالتاقتاپ قالقىپ كەلەدٸ, – دەپ تٷيٸندەيدٸ ول.
