تۇرسىن جۇرتبايدىڭ ماعان جاساعان "جاماندىقتارى"
سٶيتە تۇرا, تۇرسىن اعا ماعان ٷنەمٸ جاماندىق جاساۋمەن كەلەدٸ. ەرينە, مەن ول كٸسٸنٸڭ جاساعان جاماندىقتارىنىڭ بەرٸن تٷگەندەي المايمىن, ٶيتكەنٸ ٶتە كٶپ. تەك ساناۋلىلارىن ايتسام دا, جەتكٸلٸكتٸ شىعار. سودان-اق جۇرت ٶزٸ تۇرسىن اعامنىڭ قانداي ادام ەكەنٸن تٷسٸنٸپ قالادى. كٶزٸمدٸ اشقاننان بەرٸ تۇرسىن اعانىڭ ٶمٸرٸ كٶز الدىمدا ٶتٸپ كەلە جاتقاننان كەيٸن بە, ەس بٸلە باستاعاننان باستاپ سول كٸسٸدەي جازۋشى بولۋدى ارماندادىم. تۇرسىن اعانىڭ ىقپالى ماعان قانداي بولعانىن وسىدان-اق بايقاي بەرٸڭٸزدەر. ەگەر اعام باسقا ماماندىقتى تاڭداعاندا, مەن دە باسقا ماماندىقتى تاڭدار ما ەدٸم, كٸم بٸلسٸن. مٸنە, بۇل ول كٸسٸنٸڭ ماعان جاساعان العاشقى جاماندىعى ەدٸ. سودان كەيٸن ورتا مەكتەپتٸ بٸتٸرە سالا مەنٸ سول كەزدەگٸ ەسەم استانامىز – الماتىعا الىپ كەتٸپ, قاز مۋ-دٸڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتٸنە وقۋعا تٷسٸرٸپ جٸبەردٸ. سٶيتٸپ مەنٸ تۋعان جەرٸمنەن, ٶسكەن ورتامنان ايىردى. ەگەر تۇرسىن اعام بولماسا, تۋعان ٶلكەمنٸڭ تازا اۋاسىن جۇتىپ, تابيعاتىن ارمانسىز تاماشالاپ, كٷندٸز-تٷنٸ ونىمەن سىرلاسىپ, ارقىراپ اتقا مٸنٸپ, بەس-ون قويدىڭ عانا قامىن ويلاپ, الاڭسىز اق ٸشٸپ, قۇيرىق جەپ, راحاتقا باتىپ جٷرۋشٸ ەدٸم. ەتتەڭ, نە كەرەك, تۋعان ٶلكەمنٸڭ ۇلانى رەتٸندەگٸ وسى باقىتتان ايىردى.
سودان كەيٸنگٸ جاماندىعى – مەنٸ قيىن دا كٷردەلٸ قالامگەرلٸك جولعا باعىتتاپ جٸبەردٸ. بارىن سالا تەربيەلەدٸ, مەنٸڭ قالامگەرلٸك قاناتىمنىڭ قاتايۋىنا قولىنان كەلگەنٸن ايانىپ قالعان جوق. العاشىندا مەن مۇنى جاقسىلىق جاساپ جٷر ەكەن دەپ تٷسٸنەتٸنمٸن. سٶيتسەم مەنٸ ٶمٸر بويى قالامنىڭ ازابىن تارتىپ, بەينەتٸن قانىپ ٸشسٸن دەگەنٸ ەكەن عوي! قايدان بٸلەيٸن!
قازاق «سىنىقتان باسقانىڭ بەرٸ جۇعادى» دەيدٸ, ەرينە, ٷنەمٸ قاسىندا جٷرگەننەن كەيٸن كەز-كەلگەن ادامنىڭ بويىنداعى ٶزٸندٸك قاسيەتتەرٸ ەكٸنشٸ ادامعا مٸندەتتٸ تٷردە جۇعادى. تۇرسىن اعا دا ٶزٸنٸڭ بويىنداعى اسىل قاسيەتتەر ارقىلى مەنٸ دە تازالىققا, ادالدىققا باۋلىدى. ال تازا, ادال ادامداردىڭ جولى قاشاندا قۋلار مەن سۇمدارعا قاراعاندا اۋىرلاۋ بولىپ كەلەتٸنٸ راس. ودان دا قۋلىق پەن سۇمدىقتى ٷيرەتسە عوي, تالاي جەرگە بارار ما ەدٸم, كٸم بٸلسٸن!
«كٷنٸڭ تٷسٸپ تۇرسا دا ادام بالاسىنا جالىنبا, ەشكٸمنٸڭ الدىندا بٷگەجەكتەمە, كٷيبەڭدەمە, كٷيكٸ تٸرلٸك ٷشٸن بٸرەۋدەن بٸردەڭە دەمەتٸپ تٸلەنشٸكتەنبە, مىقتىعا ابىرويىڭدى ساتىپ جاعىمپازدانبا, باسىڭدى كەسٸپ السا دا, ٶتٸرٸك سىڭقيتىپ جٸبەرمە, قاسقايىپ تۇرىپ شىندىقتى ايت! ٶيتكەنٸ, سەن تەكتٸ اتانىڭ بالاسىسىڭ! ەشقاشان تەكسٸزدەنبە, ەگەر كٷنٸڭ ٷشٸن تەكسٸزدەنسەڭ, تەكتٸ اتا-بابالارىڭنىڭ ٶزٸ بٸر-اق كٷندە سازايىڭدى بەرەدٸ. تەكسٸز دەگەن جاقسى ات ەمەس. مىنا جالعان دٷنيەنٸڭ بٷكٸل جالعان قىزىعىنان, الدامشى اتاق-داڭقىنان تەكتٸ دەگەن بٸر-اق سٶز ارتىق! وسىنى ٷنەمٸ ەسٸڭدە ۇستا, بويتۇمارداي تاعىپ ال!» مٸنە, كٷندٸز-تٷنٸ قۇلاعىما قۇياتىنى وسى سٶزدەر... سودان كەيٸن قايدا بارىپ وڭايىن?! سەبەبٸ «شىندىقتى ايتساڭ, تۋعانىڭا دا جاقپايتىنىڭ» بەلگٸلٸ ەمەس پە?! وسىندايدا ويلايمىن, شٸركٸن ماعان نەگە انا كٸسٸ... ناعاشى بولمادى ەكەن دەپ... ول كٸسٸ مەنٸ مٷلدە باسقاشا تەربيەلەر ەدٸ عوي... دەپ... شٸركٸن-اي! – دەسەڭشٸ... اتاققا مالىنىپ, سىيلىققا باتىپ, ماقتاۋ مەن ماراپاتتان باسىم اينالىپ جٷرەر ەدٸ-اۋ!.. بەۋ دٷنيە-اي!..
سودان كەيٸن مەنٸ ٸسٸمەن دە, سٶزٸمەن دە ەلٸمدٸ, جەرٸمدٸ, ۇلتىمدى سٷيۋگە تەربيەلەدٸ. بيلٸكتٸڭ ەمەس, ۇلتتىڭ سٶزٸن سٶيلەۋگە ٷيرەتتٸ. العاش ۇلتتىق مەملەكەتتٸلٸكتٸڭ نەگٸزٸن قالاعان «كەرەي – جەنٸبەك» حاندار مەن ەلدٸكتٸڭ تۋىن جىقپاي, شاڭىراعىن شايقالتپاۋعا تىرىسقان, سول ٷشٸن ۇلى شەشٸمدەر قابىلداعان ابىلاي حان مەن ونىڭ ايبىندى نەمەرەسٸ, ۇلتىنىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ ٷشٸن جالاڭ قىلىشپەن جاۋىنا قارسى شىعىپ, سول ۇلى جولدا جانىن بەرگەن كەنەسارى حانداردى دەرٸپتەپ, سولار تۋرالى كٶركەم شىعارمالار جازۋىما مۇرىندىق بولدى. ودان دا دەيمٸن دە, «قازٸرگٸ كٷن كٶسەم تۋرالى جاز, سوندا كٶگەرەسٸڭ, كٶكتەيسٸڭ» دەپ نەگە اقىل ايتپادى ەكەن دەيمٸن دە كەيدە قييالعا بەرٸلٸپ... ويحوي, شٸركٸن, سوندا مەنٸڭ دە اسىعىم الشىسىنان تٷسٸپ, دەۋرەنٸم جٷرەر ەدٸ-اۋ! امالىم نە, امالىم...
تۇرسىن اعانىڭ ماعان جاساعان بۇنداي جاماندىقتارىن ايتىپ تاۋىسا الماسپىن. تەك ەندٸ سوڭعى جاساعان جاماندىعىن ايتاسام دا جەتكٸلٸكتٸ شىعار. سودان-اق اعامىزدىڭ قانداي ادام ەكەنٸن جۇرت ٶزٸ اڭعارا جاتار.
بىلتىر تۇرسىن اعا ەكەۋمٸز دە مەملەكەتتٸك سىيلىققا ۇسىنىلدىق. ول كٸسٸ «ۇرانىم – الاش» اتتى ٷش تومدىق ەڭبەگٸمەن, مەن «ابىلاي حاننىڭ ارمانى» اتتى قويىلىمىممەن. مەملەكەتتٸك حاتشىنىڭ «ابىلاي حاننىڭ ارمانىنا» ىقىلاسى ەرەكشە اۋىپ ەدٸ... ونىڭ ٷستٸنە حاندار جىلىنا بايلانىستى مەنٸڭ دراماتۋرگييالىق شىعارمالارىم رەسپۋبليكامىزدىڭ كٶپتەگەن تەاترلارىندا بٸرٸنەن كەيٸن بٸرٸ قويىلىپ ەدٸ. نەسٸن جاسىرايىن, ەسەك دەمەمٸز دە بار ەدٸ...
ەدەتٸمدەگٸشە, بٸر كٷنٸ تۇرسىن اعامنىڭ ٷيٸنە باردىم. الدىمەن جايلانىپ وتىرىپ شاي ٸشتٸك, سودان سوڭ جۇمىس بٶلمەسٸنە بارىپ ۇزاق ەڭگٸمەلەستٸك. مەملەكەتتٸك سىيلىق تۋرالى دا ەڭگٸمە بولدى. «كوميسسييا مٷشەلەرٸنٸڭ كٸمدەر ەكەنٸن بٸلەسٸز بە?» دەسەم, «ونىڭ ماعان نە كەرەگٸ بار?» دەپ قاراپ تۇر... ەرٸكسٸز كٷلدٸم دە قويدىم!
ەرينە, تۇرسىن اعامەن كەزٸككەن سايىن الدىمەن ەڭگٸمە ەلدٸڭ, جەردٸڭ, ۇلتتىڭ تاعىدىرى جايىندا ٶربيدٸ... دەل وسى كەزدە جەردٸ ساتۋ مەسەلەسٸ قىزۋ تالقىلانىپ جاتقان ەدٸ.
– مىناۋ مەنٸڭ «جەر ساتىلماسىن!» دەگەن ماقالام! – دەپ جازۋ ٷستەلٸنٸڭ ٷستٸندە جاتقان ون بەتتٸك ماقالانى كٶرسەتتٸ. – جاقىندا جارييالايمىن!
وقىپ شىعىپ, شوشىپ كەتتٸم.
– وي, اعا, مەملەكەتتٸك سىيلىققا تٷسٸپ جاتىرسىز عوي! تىم قۇرماسا, سونىڭ قورتىندىسى بەلگٸلٸ بولعانشا قويا تۇرساڭىزشى! – دەدٸم ٶزٸمشە جاناشىرلىق تانىتىپ.
تۇرسىن اعا «سەنٸڭ ەسٸڭ دۇرىس پا?» دەگەندەي ەجٸرەيە قارادى, جاڭا عانا جايما-شۋاق ەڭگٸمەلەسٸپ وتىرعان اعامنىڭ سۇسى سۇستانىپ, قاباعى تٷيٸلٸپ كەتتٸ.
– ەي, بالا, – دەدٸ تٸستەنٸپ, – قاسيەتتٸ جەرٸمٸزدٸڭ تاعدىرىنىڭ جانىندا سەنٸڭ مەملەكەتتٸك سىيلىعىڭ نە تەيٸرٸ. وعان ساتىلسام, مەنٸڭ كٸم بولعانىم, بالاقاي! ەندٸ ماعان مۇنداي سٶزدٸ ايتۋشى بولما! دەل سەنەن مۇنداي سٶزدٸ كٷتكەن جوق ەدٸم. سەن انانىڭ ەمەس... (بٸر كٸسٸنٸڭ اتىن اتادى, ونى ايتپايمىن), مەنٸڭ جيەنٸمسٸڭ عوي! ال مەنٸڭ جيەنٸم ونداي سٶزدٸ ايتۋعا تيٸستٸ ەمەس! – دەپ بٸر-اق كەستٸ.
ساسقانىمنان نە دەرٸمدٸ بٸلمەدٸم. ۇيالعانىمنان تەزٸرەك كەتۋگە تىرىستىم دا, قوش ايتىسىپ, شىعىپ كەتتٸم! مەن ٶكپەلەپ قالدى دەدٸ مە, ەسٸك الدىنا دەيٸن شىعارىپ سالدى. «رەنجٸپ قالدىڭ با?» دەپ باۋىرىنا باسىپ, ماڭدايىمنان سٷيدٸ. «بالاقاي, ونداي ۇساق تٸرلٸك انالارعا جاراسادى, ال سەن ەكەۋمٸزگە بولمايدى! ادامنىڭ بەرگەن سىيلىعى تٷك ەمەس, قۇدايدىڭ كٶزٸ تٷزۋ بولسىن! قۇداي سىيىنان قاقپاسىن, بەرەرٸن تاۋىسپاسىن! ەسٸڭدە بولسىن, سەنٸ مەنەن ارتىق ەشكٸم جاقسى بٸلمەيدٸ, مٸنەزٸڭدٸ دە بەسكە بٸلەمٸن, بٸلسەڭ, سول مەنٸڭ كٶڭٸلٸمە قۋانىش. سەن ٶزٸڭ بٸلمەيسٸڭ, مەن ايتايىن, سەن قۇدايدىڭ نازارىندا جٷرگەن ادامسىڭ! كٸمنەن كەم قالىپ جاتىرسىڭ! وسى تازا پەيٸلٸڭ مەن اق-ادال نيەتٸڭە قاراي قۇدايىم ساعان بەرۋدەي-اق بەرٸپ جاتىر عوي! ەندەشە, وسى بەتٸڭنەن تايما! ٶزٸڭنٸڭ ەسەڭ كەتٸپ بارا جاتقاندا ٷندەمەي قالۋىڭا بولادى, ال ەلٸڭنٸڭ, جەرٸڭنٸڭ, ۇلتىڭنىڭ ەسەسٸ كەتٸپ بارا جاتقاندا بۇعىپ قالساڭ, سەن ۇل ەمەس, قۇلسىڭ!»
مەن ەكٸ كٶزٸم بوتالاپ, كەمسەڭدەپ قويا بەردٸم. بٸراق, ونى بٸلدٸرمەۋگە تىرىسىپ, اعامنىڭ قۇشاعىنان اقىرىن سىتىلىپ شىعىپ, ماشيناما وتىردىم. ماشيناما كٸرٸپ الىپ, بورداي ەزٸلگەن كٶڭٸلٸمدٸ باسا السامشى! «مەن نەتكەن اقىماقپىن. بٸر كٷندٸك جالعانداعى بولماشى سىيلىق ٷشٸن ۇلتىما ساتقىندىق ٸستەگەلٸ تۇر ەكەنمٸن عوي! نەتكەن ەزبٸن!.. نەتكەن قورقاقپىن!.. نە دەگەن ساتقىنمىن!.. ٷلگٸ الساڭشى, مىنا تۇرسىن اعادان! نە دەگەن سورلى اداممىن! قۋ, پەندەشٸلٸك-اي!» وسىنداي ويلار باسىمدى ەڭكٸ-تەڭكٸ قىلىپ, ەسەڭگٸرەتٸپ جٸبەردٸ.
ٷيگە كەلٸپ تاعى ويلاندىم. «قوي, مۇنىم بولمايدى ەكەن!» دەدٸم دە, وسىدان ون بەس جىلداي بۇرىن «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸندە جارييالانعان «جەردٸ ساۋعا بولمايدى!» دەگەن ماقالامدى قايىرا جارييالاپ كەپ جٸبەردٸم. وندا قاسيەتتٸ جەرٸمٸزدٸ ساتۋعا بولمايتىنىن, ەگەر جەرٸمٸز ساتىلسا, تٷپتٸڭ-تٷبٸندە قۇلاقكەستٸ قۇلعا اينالاتىنىمىزدى» دەلەلدەپ تۇرىپ جازعام. وسىدان ون بەس جىل بۇرىن. «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸندە. ەڭ سوڭىندا «مەن وسى ۋاقىتقا دەيٸن كٶپ نەرسەنٸڭ ساتىلعانىن ٶز كٶزٸممەن كٶردٸم. ە, تەڭٸرٸم, بار ەكەنٸڭ راس بولسا, ەندٸ ماعان قاسيەتتٸ جەرٸمٸزدٸڭ ساتىلعانىن كٶرسەتە كٶرمە!» دەپ جاراتقانعا جالبارىنىپ ەدٸم.
تۇرسىن اعا دا ماقالاسىن جالپاق جۇرتقا جارييا قىلدى. بارعان, وتىرعان-تۇرعان جەرلەرٸندە «جەر ساتىلماسىن!» دەپ جار سالىپ جٷردٸ. سودان نە بولدى دەيسٸزدەر عوي, اعام ەكەۋمٸز بٸردەي مەملەكەتتٸك سىيلىقتان قاعىلدىق. ونىڭ ەسەر-ىقپالى بولدى ما, بولمادى ما, ونى انىق بٸلمەيمٸن, ەيتەۋٸر ۇشىپ كەتتٸك. جٷرەگٸمدٸ قولىما قويىپ تۇرىپ ايتامىن, ەش ٶكٸنٸش بولعان جوق, دۇرىس شەشٸم قابىلدادىم عوي دەپ ويلايمىن. ەسەسٸنە, جاراتقان تٸلەۋٸمدٸ بەردٸ, جەر مەسەلەسٸنٸڭ تاعدىرى 2021 جىلعا دەيٸن شەگەرٸلدٸ. "بۇنى بٸز توقتاتتىق!" دەپ تە ايتا المايمىن, دەسەك تە بٸز دە ٷلەس قوستىق قوي دەگەن وي كٶڭٸلگە ٷلكەن دەمەۋ. ەي, اينالايىندار-اۋ, قازاقتىڭ بالاسىنا وسىدان ارتىق سىيلىق, وسىدان ارتىق قۋانىش بولا ما?!.
تۇرسىن اعا ماعان ىلعي نەگە «جاماندىق» جاسايدى دەپ جٷرسەم, اقىماق باسىم, قايدان بٸلەيٸن, جاقسىلىق جاساپ جٷر ەكەن عوي! مەنٸ جاماندىققا جولاماسىن, جاماناتقا اتى ٸلٸكپەسٸن دەپ پەرٸشتەدەي شىر-پىر بولىپ قورعاپ جٷر ەكەن عوي!
جٷزٸ جارقىن, ەڭسەسٸ تٸك بولسىن دەيدٸ ەكەن عوي!
مەن تۇرسىن اعامدى وسىنداي اقىرى جاقسىلىققا اينالاتىن «جاماندىقتارى» ٷشٸن جانىمداي جاقسى كٶرەمٸن. قولىنان كەلگەنشە جاقسى ادام بولۋعا تەربيەلەدٸ, جاقسىلىققا ٷندەدٸ, ادام قاتارىنا قوستى. قالامگەرلٸك جولداعى ازدى-كٶپتٸ جەتكەن جەتٸستٸگٸمٸزگە دە وسى كٸسٸنٸڭ ٷلكەن ٷلەسٸ بار...
امان بولىڭىزشى, اعا! مەن دە سٸزدٸڭ تٸلەۋٸڭٸزدٸ تٸلەيمٸن! جەڭگەم ەكەۋٸڭٸز قاتار قارتايىپ, بالا-شاعالارىڭىزدىڭ قىزىعىن كٶرٸڭٸزدەر! ەر كٷندەرٸڭٸز قىزىق-قۋانىشپەن ٶتسٸن! جٷزگە كەلٸڭٸز! ەل الدىنداعى ابىرويىڭىز اسقاقتاي بەرسٸن, مەرەيٸڭٸز قاشاندا ٷستەم بولسىن!
جازۋشى دۋمان رامازاننىڭ فەيسبۋكتەگٸ پاراقشاسىنان الىندى
