Tursyn Jurtbaidyń maǵan jasaǵan "jamandyqtary"
Sóite tura, Tursyn aǵa maǵan únemi jamandyq jasaýmen keledi. Árine, men ol kisiniń jasaǵan jamandyqtarynyń bárin túgendei almaimyn, óitkeni óte kóp. Tek sanaýlylaryn aitsam da, jetkilikti shyǵar. Sodan-aq jurt ózi Tursyn aǵamnyń qandai adam ekenin túsinip qalady. Kózimdi ashqannan beri Tursyn aǵanyń ómiri kóz aldymda ótip kele jatqannan keiin be, es bile bastaǵannan bastap sol kisidei jazýshy bolýdy armandadym. Tursyn aǵanyń yqpaly maǵan qandai bolǵanyn osydan-aq baiqai berińizder. Eger aǵam basqa mamandyqty tańdaǵanda, men de basqa mamandyqty tańdar ma edim, kim bilsin. Mine, bul ol kisiniń maǵan jasaǵan alǵashqy jamandyǵy edi. Sodan keiin orta mektepti bitire sala meni sol kezdegi ásem astanamyz – Almatyǵa alyp ketip, Qaz MÝ-diń Jýrnalistika fakýltetine oqýǵa túsirip jiberdi. Sóitip meni týǵan jerimnen, ósken ortamnan aiyrdy. Eger Tursyn aǵam bolmasa, týǵan ólkemniń taza aýasyn jutyp, tabiǵatyn armansyz tamashalap, kúndiz-túni onymen syrlasyp, arqyrap atqa minip, bes-on qoidyń ǵana qamyn oilap, alańsyz aq iship, quiryq jep, rahatqa batyp júrýshi edim. Átteń, ne kerek, týǵan ólkemniń ulany retindegi osy baqyttan aiyrdy.
Sodan keiingi jamandyǵy – meni qiyn da kúrdeli qalamgerlik jolǵa baǵyttap jiberdi. Baryn sala tárbieledi, meniń qalamgerlik qanatymnyń qataiýyna qolynan kelgenin aianyp qalǵan joq. Alǵashynda men muny jaqsylyq jasap júr eken dep túsinetinmin. Sóitsem meni ómir boiy qalamnyń azabyn tartyp, beinetin qanyp ishsin degeni eken ǵoi! Qaidan bileiin!
Qazaq «Synyqtan basqanyń bári juǵady» deidi, árine, únemi qasynda júrgennen keiin kez-kelgen adamnyń boiyndaǵy ózindik qasietteri ekinshi adamǵa mindetti túrde juǵady. Tursyn aǵa da óziniń boiyndaǵy asyl qasietter arqyly meni de tazalyqqa, adaldyqqa baýlydy. Al taza, adal adamdardyń joly qashanda qýlar men sumdarǵa qaraǵanda aýyrlaý bolyp keletini ras. Odan da qýlyq pen sumdyqty úiretse ǵoi, talai jerge barar ma edim, kim bilsin!
«Kúniń túsip tursa da adam balasyna jalynba, eshkimniń aldynda búgejekteme, kúibeńdeme, kúiki tirlik úshin bireýden birdeńe dámetip tilenshiktenbe, myqtyǵa abyroiyńdy satyp jaǵympazdanba, basyńdy kesip alsa da, ótirik syńqityp jiberme, qasqaiyp turyp shyndyqty ait! Óitkeni, sen tekti atanyń balasysyń! Eshqashan teksizdenbe, eger kúniń úshin teksizdenseń, tekti ata-babalaryńnyń ózi bir-aq kúnde sazaiyńdy beredi. Teksiz degen jaqsy at emes. Myna jalǵan dúnieniń búkil jalǵan qyzyǵynan, aldamshy ataq-dańqynan tekti degen bir-aq sóz artyq! Osyny únemi esińde usta, boitumardai taǵyp al!» Mine, kúndiz-túni qulaǵyma quiatyny osy sózder... Sodan keiin qaida baryp ońaiyn?! Sebebi «Shyndyqty aitsań, týǵanyńa da jaqpaitynyń» belgili emes pe?! Osyndaida oilaimyn, shirkin maǵan nege ana kisi... naǵashy bolmady eken dep... Ol kisi meni múlde basqasha tárbieler edi ǵoi... dep... Shirkin-ai! – deseńshi... Ataqqa malynyp, syilyqqa batyp, maqtaý men marapattan basym ainalyp júrer edi-aý!.. Beý dúnie-ai!..
Sodan keiin meni isimen de, sózimen de elimdi, jerimdi, ultymdy súiýge tárbieledi. Biliktiń emes, ulttyń sózin sóileýge úiretti. Alǵash ulttyq memlekettiliktiń negizin qalaǵan «Kerei – Jánibek» handar men eldiktiń týyn jyqpai, shańyraǵyn shaiqaltpaýǵa tyrysqan, sol úshin uly sheshimder qabyldaǵan Abylai han men onyń aibyndy nemeresi, ultynyń táýelsizdigi úshin jalań qylyshpen jaýyna qarsy shyǵyp, sol uly jolda janyn bergen Kenesary handardy dáriptep, solar týraly kórkem shyǵarmalar jazýyma muryndyq boldy. Odan da deimin de, «qazirgi kún kósem týraly jaz, sonda kógeresiń, kókteisiń» dep nege aqyl aitpady eken deimin de keide qiialǵa berilip... Oihoi, shirkin, sonda meniń de asyǵym alshysynan túsip, dáýrenim júrer edi-aý! Amalym ne, amalym...
Tursyn aǵanyń maǵan jasaǵan bundai jamandyqtaryn aityp taýysa almaspyn. Tek endi sońǵy jasaǵan jamandyǵyn aitasam da jetkilikti shyǵar. Sodan-aq aǵamyzdyń qandai adam ekenin jurt ózi ańǵara jatar.
Byltyr Tursyn aǵa ekeýmiz de Memlekettik syilyqqa usynyldyq. Ol kisi «Uranym – Alash» atty úsh tomdyq eńbegimen, men «Abylai hannyń armany» atty qoiylymymmen. Memlekettik hatshynyń «Abylai hannyń armanyna» yqylasy erekshe aýyp edi... Onyń ústine handar jylyna bailanysty meniń dramatýrgiialyq shyǵarmalarym respýblikamyzdyń kóptegen teatrlarynda birinen keiin biri qoiylyp edi. Nesin jasyraiyn, esek dámemiz de bar edi...
Ádetimdegishe, bir kúni Tursyn aǵamnyń úiine bardym. Aldymen jailanyp otyryp shai ishtik, sodan soń jumys bólmesine baryp uzaq áńgimelestik. Memlekettik syilyq týraly da áńgime boldy. «Komissiia músheleriniń kimder ekenin bilesiz be?» desem, «onyń maǵan ne keregi bar?» dep qarap tur... Eriksiz kúldim de qoidym!
Árine, Tursyn aǵamen kezikken saiyn aldymen áńgime eldiń, jerdiń, ulttyń taǵydyry jaiynda órbidi... Dál osy kezde jerdi satý máselesi qyzý talqylanyp jatqan edi.
– Mynaý meniń «Jer satylmasyn!» degen maqalam! – dep jazý ústeliniń ústinde jatqan on bettik maqalany kórsetti. – Jaqynda jariialaimyn!
Oqyp shyǵyp, shoshyp kettim.
– Oi, aǵa, Memlekettik syilyqqa túsip jatyrsyz ǵoi! Tym qurmasa, sonyń qortyndysy belgili bolǵansha qoia tursańyzshy! – dedim ózimshe janashyrlyq tanytyp.
Tursyn aǵa «seniń esiń durys pa?» degendei ejireie qarady, jańa ǵana jaima-shýaq áńgimelesip otyrǵan aǵamnyń susy sustanyp, qabaǵy túiilip ketti.
– Ái, bala, – dedi tistenip, – qasietti jerimizdiń taǵdyrynyń janynda seniń Memlekettik syilyǵyń ne táiiri. Oǵan satylsam, meniń kim bolǵanym, balaqai! Endi maǵan mundai sózdi aitýshy bolma! Dál senen mundai sózdi kútken joq edim. Sen ananyń emes... (bir kisiniń atyn atady, ony aitpaimyn), meniń jienimsiń ǵoi! Al meniń jienim ondai sózdi aitýǵa tiisti emes! – dep bir-aq kesti.
Sasqanymnan ne derimdi bilmedim. Uialǵanymnan tezirek ketýge tyrystym da, qosh aitysyp, shyǵyp kettim! Men ókpelep qaldy dedi me, esik aldyna deiin shyǵaryp saldy. «Renjip qaldyń ba?» dep baýyryna basyp, mańdaiymnan súidi. «Balaqai, ondai usaq tirlik analarǵa jarasady, al sen ekeýmizge bolmaidy! Adamnyń bergen syilyǵy túk emes, Qudaidyń kózi túzý bolsyn! Qudai syiynan qaqpasyn, bererin taýyspasyn! Esińde bolsyn, seni menen artyq eshkim jaqsy bilmeidi, minezińdi de beske bilemin, bilseń, sol meniń kóńilime qýanysh. Sen óziń bilmeisiń, men aitaiyn, sen Qudaidyń nazarynda júrgen adamsyń! Kimnen kem qalyp jatyrsyń! Osy taza peiiliń men aq-adal nietińe qarai Qudaiym saǵan berýdei-aq berip jatyr ǵoi! Endeshe, osy betińnen taima! Ózińniń eseń ketip bara jatqanda úndemei qalýyńa bolady, al elińniń, jerińniń, ultyńnyń esesi ketip bara jatqanda buǵyp qalsań, sen ul emes, qulsyń!»
Men eki kózim botalap, kemseńdep qoia berdim. Biraq, ony bildirmeýge tyrysyp, aǵamnyń qushaǵynan aqyryn sytylyp shyǵyp, mashinama otyrdym. Mashinama kirip alyp, bordai ezilgen kóńilimdi basa alsamshy! «Men netken aqymaqpyn. Bir kúndik jalǵandaǵy bolmashy syilyq úshin ultyma satqyndyq istegeli tur ekenmin ǵoi! Netken ezbin!.. Netken qorqaqpyn!.. Ne degen satqynmyn!.. Úlgi alsańshy, myna Tursyn aǵadan! Ne degen sorly adammyn! Qý, pendeshilik-ai!» Osyndai oilar basymdy áńki-táńki qylyp, eseńgiretip jiberdi.
Úige kelip taǵy oilandym. «Qoi, munym bolmaidy eken!» dedim de, osydan on bes jyldai buryn «Qazaq ádebieti» gazetinde jariialanǵan «Jerdi saýǵa bolmaidy!» degen maqalamdy qaiyra jariialap kep jiberdim. Onda qasietti jerimizdi satýǵa bolmaitynyn, eger jerimiz satylsa, túptiń-túbinde qulaqkesti qulǵa ainalatynymyzdy» dáleldep turyp jazǵam. Osydan on bes jyl buryn. «Qazaq ádebieti» gazetinde. Eń sońynda «men osy ýaqytqa deiin kóp nárseniń satylǵanyn óz kózimmen kórdim. E, Táńirim, bar ekeniń ras bolsa, endi maǵan qasietti jerimizdiń satylǵanyn kórsete kórme!» dep Jaratqanǵa jalbarynyp edim.
Tursyn aǵa da maqalasyn jalpaq jurtqa jariia qyldy. Barǵan, otyrǵan-turǵan jerlerinde «Jer satylmasyn!» dep jar salyp júrdi. Sodan ne boldy deisizder ǵoi, aǵam ekeýmiz birdei Memlekettik syilyqtan qaǵyldyq. Onyń áser-yqpaly boldy ma, bolmady ma, ony anyq bilmeimin, áiteýir ushyp kettik. Júregimdi qolyma qoiyp turyp aitamyn, esh ókinish bolǵan joq, durys sheshim qabyldadym ǵoi dep oilaimyn. Esesine, Jaratqan tileýimdi berdi, jer máselesiniń taǵdyry 2021 jylǵa deiin shegerildi. "Buny biz toqtattyq!" dep te aita almaimyn, desek te biz de úles qostyq qoi degen oi kóńilge úlken demeý. Ái, ainalaiyndar-aý, qazaqtyń balasyna osydan artyq syilyq, osydan artyq qýanysh bola ma?!.
Tursyn aǵa maǵan ylǵi nege «jamandyq» jasaidy dep júrsem, aqymaq basym, qaidan bileiin, jaqsylyq jasap júr eken ǵoi! Meni jamandyqqa jolamasyn, jamanatqa aty ilikpesin dep perishtedei shyr-pyr bolyp qorǵap júr eken ǵoi!
Júzi jarqyn, eńsesi tik bolsyn deidi eken ǵoi!
Men Tursyn aǵamdy osyndai aqyry jaqsylyqqa ainalatyn «jamandyqtary» úshin janymdai jaqsy kóremin. Qolynan kelgenshe jaqsy adam bolýǵa tárbieledi, jaqsylyqqa úndedi, adam qataryna qosty. Qalamgerlik joldaǵy azdy-kópti jetken jetistigimizge de osy kisiniń úlken úlesi bar...
Aman bolyńyzshy, aǵa! Men de sizdiń tileýińizdi tileimin! Jeńgem ekeýińiz qatar qartaiyp, bala-shaǵalaryńyzdyń qyzyǵyn kórińizder! Ár kúnderińiz qyzyq-qýanyshpen ótsin! Júzge kelińiz! El aldyndaǵy abyroiyńyz asqaqtai bersin, mereiińiz qashanda ústem bolsyn!
Jazýshy Dýman Ramazannyń feisbýktegi paraqshasynan alyndy
