تٷركٸستان ٶڭٸرٸندەگٸ ٶمٸرشەڭ ٶزگەرٸستەر
كيەلٸ شاھار دٷيٸم وبلىستىڭ باس ورداسىنا اينالعالى دامۋ قارقىنىن بٸرنەشە ەسەگە دامىتىپ كەلەدٸ. تەۋبە! دەسە دە, كٶز كٶرگەنٸ – بٸر تٶبە, سٶز قاشاعانى بٸر اسۋ ەمەس پە? جاڭا وبلىستىڭ جاساعان قادامى, قويعان ماقساتى, قۇرعان جوسپارى ھاقىندا ەل اراسىندا قىزۋ تالقى دا, باتىل بولجام دا ايتىلىپ جاتىر. بٸز بولساق دۋالى اۋىزدان شىققان سٷبەلٸ سٶزدٸڭ جٸلٸگٸن شاعىپ, مايلى, ماعىنالى ويىن سٸزدٸڭ نازارعا ۇسىنباقپىز.
تٷركٸستان وبلىسىنداعى اۋدانداردىڭ ەكونوميكاسى كٷرت داميدى
ساپارباي جۇباەۆ, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى:
– تٷركٸستان وبلىسىنىڭ جەكە وبلىس بولىپ بٶلٸنگەنٸن ەرتٷرلٸ جاعىنان قاراۋعا بولدى. بٸرٸنشٸدەن, بۇرىنعى وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنىڭ ورتالىعى بولعان شىمكەنت قالاسىنا كٶپ ەسەر تيگٸزەدٸ. تۇتاس بٸر ايماققا بٶلٸنگەن قارجىنىڭ بٶلەك وبلىس ورتالىعى بولىپ ەسەپتەلەتٸن تٷركٸستان قالاسىنا, جالپى تٷركٸستان وبلىسىنا جەنە شىمكەنت قالاسىنا ٷلەستٸرٸپ, ينۆەستيتسييا تارتۋ مەسەلەسٸ جاڭا سەرپٸن الادى دەپ ەسەپتەيمٸن. ول بٸرٸنشٸ مەسەلە.
ەكٸنشٸدەن, سول جەردەگٸ اۋدان-ايماقتاردىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىسىنان قاراعاندا ەل-اۋقاتى بٸرشاما كٶتەرٸلەدٸ. جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ جەر-سۋ مەسەلەسٸ تٸكەلەي تٷركٸستان قالاسى ارقىلى شەشٸلەتٸن بولادى. دەمەك, الداعى تۇرعان پروبلەمالار جاڭا وبلىستىڭ قاراماعىنا ٶتەدٸ.
ٷشٸنشٸسٸ – ينۆەستيتسييا. تٷركٸستان وبلىسىنا جاتاتىن اۋدانداردىڭ ەكونوميكالىق اۋا رايى ٶزگەرەدٸ دەپ ەسەپتەيمٸن. شەتەلدەن كەلەتٸن ينۆەستيتسييا, رەسپۋبليكادان بٶلٸنگەن قاراجات سونىڭ بارلىعى جەرگٸلٸكتٸ مەسەلەلەردٸ شەشۋگە, جاڭا جۇمىس ورىندارى, ەكولوگييا, ازىق-تٷلٸك, جول سالۋ, سۋ تارتۋ پروەكتٸلەرٸن جٷزەگە اسىرۋعا مول مٷمكٸندٸكتەر بەرەدٸ. قازٸرگٸ جاستاردىڭ كٶبٸ عىلىممەن اينالىسىپ, قوعامعا كەرەك, پايدالى پروەكتٸلەردٸڭ باسى-قاسىندا جٷر.
ەجەلگٸ ياسسى قالاسى بولعان, قازاقتىڭ بۇرىنعى رۋحاني استاناسى اتانعان, قاسيەتتٸ تٷركٸستان قالاسى – كيەلٸ وردا, قادٸر تۇتار مەكەن. قازاق حالقىنا ەڭبەگٸ سٸڭگەن, تاريح كەرۋەنٸندە وراسان زور ىقپال ەتكەن, داڭقىن اسقاقتاتقان حان-باتىرلارىمىز, شەشەن-بيلەرٸمٸز جاتقان ٶلكە. رۋحاني جاڭعىرۋ اياسىندا بولىپ جاتقان وسىنداي ٶزگەرٸستەر كٶڭٸلگە قۋانىش ەكەلەدٸ. ەرينە, ەلدٸڭ ەكونوميكالىق جاعدايىن ويلاي تۇرا, رۋحاني مەسەلەسٸن دە ۇمىتپاۋىمىز بەك ابزال. زامان اعىمىنا سەيكەس بٸزدٸڭ دە تٷتٸنٸمٸز تٷزۋ, كەرەگەمٸز كەڭ, شاڭىراعىمىز بيٸك بولۋ كەرەك. سەبەبٸ ەلەم قانشاما كريزيستەردٸ باستان كەشٸپ جاتقان ۋاقىتتا سوعان قاراماستان, بٸزدٸڭ ەلٸمٸز ٶركەندەۋٸن توقتاتپايدى. دەمەك, ەڭبەككە باۋلىعان ۇرپاقتىڭ داستارقانى ەردايىم ىرىسقا تولىپ تۇرادى.
تٷركٸستاننىڭ بٶلەك وبلىس اتانۋى – بولاشاققا دەگەن ٷلكەن ٷمٸت پەن بٷگٸنگە دەگەن نىق سەنٸم. قازٸرگٸ تاڭدا ەلەۋەتٸ زور, مٷمكٸنشٸلٸگٸ بار مەملەكەتتٸڭ عانا بەسەكەگە قابٸلەتتٸ ەلگە اينالۋى مٷمكٸن. سوندىقتان سوقپاق جولمەن ٶتكەن, شىڭدالعان ٶلكەنٸڭ دامۋ ماقساتى ايقىن بولۋى شارت.
تٷركٸ ەلدەرٸ تٷركٸستان قالاسىن رۋحاني استاناسى رەتٸندە سانايدى
قانات ەۋەسباي, ەلباسى كٸتاپحاناسىنىڭ جەتەكشٸ ساراپشىسى:
– تٷركٸستان قالاسىنىڭ تٷركٸستان وبلىسىنىڭ ورتالىعى بولۋى, ەلبەتتە وبلىستىڭ ەكونوميكالىق ەلەۋەتٸنە وڭ ەسەرٸن تيگٸزەدٸ. ەلەۋمەتتٸك نىساندار, كٶپتەگەن كوممەرتسييالىق نىساندار, مەملەكەتتٸك نىساندار تٷركٸستان قالاسىندا الداعى بولاشاقتا بوي كٶتەرەرٸ بەلگٸلٸ.
مەن بۇل ٶزگەرٸستەردٸڭ ەڭ ٷلكەن ارتىقشىلىعىن اتاعىم كەلٸپ وتىر. تٷركٸستان تەك وبلىس ورتالىعى ەمەس, ول تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ جالپىعا بٸردەي, ورتاق رۋحاني استاناسى ەكەنٸ سٶزسٸز. كٶپتەگەن تٷركٸتٸلدەس مەملەكەتتەر ونى مويىنداپ, باس يەدٸ ھەم قادٸر تۇتادى. تٷركٸستانعا بٷكٸل تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ نازارى قاشاندا اۋىپ وتىرعان. سوندىقتان دا تٷركٸستان قالاسى تٷركٸستان وبلىسىنىڭ ورتالىعى بولىپ بەكٸتٸلۋٸ جالپى, ينۆەستيتسييانىڭ كٶپ تارتىلۋىنا زور مٷمكٸندٸكتەر بەرەدٸ دەپ ويلايمىن.
تاريحتان دا بەلگٸلٸ, قازٸرگٸ تٷركٸ ەلدەرٸنٸڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ تٷركٸستان قالاسىن ٶزدەرٸنٸڭ رۋحاني استاناسى رەتٸندە سانايدى. سوندىقتان دا تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ ٸرٸ كەسٸپكەرلەردٸڭ, ينۆەستيتسييالاردىڭ تارتىلۋىنا ٷلكەن ىقپال ەتەدٸ.
تٷركٸستان قالاسىنىڭ دامۋى جالپى, تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ گٷلدەنۋٸ, ٶركەندەپ ٶسۋٸ دەپ بٸلەمٸن. كٶپتەگەن رۋحاني باي تاريحي جەدٸگەرلەر, تٷركٸ ەلەمٸنە قاتىستى ەدەبي جازبالار, كٶنەدەن قالعان ەسكەرتكٸشتەر, مازارلار, كەسەنەلەر, عاسىردان-عاسىرعا كەلە جاتقان اڭىز-ەپسانالاردىڭ تٷركٸ ەلەمٸنە ورتاق بولۋى – زاڭدىلىق. سەبەبٸ تامىرى بٸر حالىقتاردىڭ بولاشاعى دا بٸر دەپ ەسەپتەيمٸن. ەلەمدٸك ارەنادا بەسەكەگە قابٸلەتتٸ, ەكونوميكالىق تۇراقتى جەنە رۋحاني باي بولۋىمىز ٷشٸن بٸرلٸك جەنە ەڭبەكتٸ ۇمىتپاۋىمىز قاجەت.
تٷركٸستان قالاسىنىڭ بٸر عانا بٸزدٸڭ ەلگە ەمەس, تٷركٸ ەلەمٸنە, جالپى ەلەمگە بەرەر رۋحاني بايلىعى وراسان زور. حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ تۋريستٸك ٶلكە بولارى, ەلەمگە مەشھٷر تەۋ ەتەر قاسيەتتٸ ورىنداردىڭ بٸرٸنە اينالارى سٶزسٸز. وسى باستان سونداي باعىتقا جۇمىس جاساۋىمىز قاجەت دەپ ەسەپتەيمٸن.
ينۆەستيتسييانىڭ تارتۋ باعدارلاماسىنىڭ جۇمىسى قولعا الىنعان سەتتەن باستاپ, ەلەۋەتتٸك جاعدايىنا كٶڭٸل بٶلگەنمەن, تۋريستٸك, مەدەني ەسكەرتكٸشتەردٸ ۇمىتپاۋىمىز قاجەت. سەبەبٸ قالاي بولعان كٷندە دە, تٷركٸستان قالاسى – ەڭ بٸرٸنشٸ, تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ رۋحاني استاناسى. زەرتتەگەن نىسانداردىڭ جاعدايىن كٶتەرٸپ, ادامنىڭ قولى تيمەگەن, زەرتتەۋدٸڭ كەزەگٸن كٷتٸپ جاتقان تاريحي جەدٸگەرلەردٸڭ مەسەلەسٸ ٶز الدىنا بٶلەك بٸر جۇمىس. ينۆەستيتسييانىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸن ادامزاتتىڭ بايلىعى بولىپ قالار, بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸڭ تاريحي قۇندى زاتتارىنا اينالار جەراستى, كٶنە قالالاردان تابىلار ماڭىزدى جەدٸگەرلەرگە نازار اۋدارۋىمىز قاجەت.
تٷركٸستاندا عىلىم داميدى
ەسەن قاسپاقوۆ, ساراپشى:
– بۇرىنعى وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسى ەندٸ تٷركٸستان وبلىسىنا اۋىستىرىلىپ, تٷركٸستان قالاسى وبلىس ورتالىعى بولدى. وسى ورايدا, قالانىڭ مەرتەبەسٸن, حالىقتىڭ جاعدايىن كٶتەرەر ينۆەستيتسييانىڭ تارتىلۋىن بارىنشا مۇقييات زەرتتەۋ كەرەك. بٶلەك وبلىس بولعان سوڭ, مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كٶرٸپ, قارجى مەسەلەسٸ وڭتايلى شەشٸم قابىلدانار دەگەن ويدامىن.
تٷركٸستان وبلىسىنىڭ اگرارلىق مەسەلەسٸ وڭتايلى شەشٸمٸن تابارى سٶزسٸز. وڭتٷستٸك جاقتا جەمٸس-كٶكٶنٸس كٶپتەن ٶسٸرگەندٸكتەن, تەحنيكالىق ەرەكشەلٸكتەرٸ جوق ەمەس. مىسالى, قاراپايىم متز-80 بەلارۋس تراكتورلارى سولتٷستٸك قازاقستانعا الدىڭعى موستتىڭ دوڭعالاعى ەكەۋ بولسا, وڭتٷستٸك قازاقستانعا ماقتاعا ارنالعان متز-80ح قاجەت.
وسىنداي قاراپايىم ەرەكشەلٸكتەردٸڭ ارقاسىندا ەر وبلىستاعى شارۋاشىلىقتىڭ ەرتٷرلٸ سيپاتتارى بار. سونداي جاعدايلاردى ەسكەرە وتىرىپ, ينۆەستيتسييا تارتۋ مەسەلەسٸن قولعا الۋعا بولادى.
تٷركٸستان قالاسى رۋحاني استانامىز عانا ەمەس, ول ەكونوميكالىق جەنە اگرارلىق تۇرعىسىنان ٶتە تيٸمدٸ, بولاشاعى جارقىن ٶلكەلەردٸڭ بٸرٸ دەپ ەسەپتەۋگە بولادى.
ەلٸمٸزدٸڭ ٶركەندەۋٸنە اسا ٷلكەن ىقپال ەتەتٸن ايماقتاردىڭ ەكونوميكاداعى ٷلەسٸن كٶتەرۋٸمەن قاتار, جەرگٸلٸكتٸ وبلىسقا جاتاتىن شەت اۋدانداردىڭ ستراتەگييالىق تۇرعىسىنان كٶپتەگەن دۇرىس شەشٸمدەر قابىلدانارى انىق. ەڭ باستىسى, قاراپايىم حالىقتىڭ, شارۋانىڭ قامىندا جٷرگەن ازاماتتاردىڭ ودان ارى دامۋىنا سەبەپشٸ بولارى سٶزسٸز. بيزنەسپەن اينالىسقان, جەكە شارۋاشىلىقتارىمەن شۇعىلدانعان كەسٸپكەرلەرگە باسقا وبلىستارمەن بەسەكەلەستٸكتٸ ۇلعايتۋى مٷمكٸن. ەلباسىمىز جاساپ جاتقان رەفورمالاردىڭ, ارنايى باعدارلامالاردىڭ سەپتٸگٸ تەك مەملەكەتتٸك ۇيىمدارعا نەمەسە مەملەكەتتٸك قىزمەتتە جٷرگەن ازاماتتارعا بايلانىستى ەمەس. ول جاساپ جاتقان ٸسٸمٸزدٸڭ, ناقتىراق ايتقاندا, بٸزگە عىلىممەن اينالىسۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
تٷركٸستان وبلىسىندا عىلىمعا قاتىستى بٸرشاما زەرتتەۋ وبەكتٸلەرٸ بار. ينۆەستيتسييا تارتۋ ارقىلى سول جەرلەردەگٸ اۋىزسۋ مەسەلەسٸن, جەر كورروزيياسىن, جول سالىنۋى جەنە تاعى باسقا كەزەك كٷتتٸرمەيتٸن جۇمىستاردىڭ بارلىعى دا شەشٸلۋٸ كەرەك.
تٷركٸستان حالقىنا ول ٷلكەن سەرپٸلٸس. اقىن-كومپوزيتورلار جىرلاعان كيەلٸ ٶلكە جاڭعىرىپ جاتىر. بولاشاققا دەگەن نىق سەنٸممەن, كٶك اسپاننىڭ استىندا تەۋەلسٸز ەلدٸڭ تۇمارى بولعان تٷركٸستاننىڭ توپىراعى بابالاردىڭ قانىمەن سٸڭگەن قاسيەت-قادٸردٸ جوعالتپايدى. عاسىردان-عاسىرعا مۇرا بولىپ كەلە جاتقان عيبراتتى عۇمىردىڭ, پاراساتتى ويدىڭ, كٸرشٸكسٸز سەنٸمنٸڭ ورتالىعى بولعان قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسٸ قازاقستانداعى تۋريستٸك ٶلكەلەردٸڭ الدىڭعى قاتارىنا شىعۋى بەك مٷمكٸن. تٷركٸ ەلەمٸنە تانىس كيەلٸ تٷركٸستان قالاسى بٸزدٸڭ ماقتانىشىمىز. تٷركٸستان قالاسىنىڭ دامۋى – ەلدٸڭ دامۋى دەپ نىق سەنٸممەن ايتا الامىن.
تٷركٸستان استاناعا قاراي جاقىندادى
تالعات جاقييانوۆ, قر پرەزيدەنتٸ جانىنداعى «قوعامدىق كەلٸسٸم» رمم ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى:
– تٷركٸستان وبلىسى (بۇرىنعى وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسى) جەكە-دارا وبلىس مەرتەبەسٸن يەلەندٸ. ورتالىعى – تٷركٸستان قالاسى. شىمكەنت قالاسى مەملەكەتتٸك ماڭىزدى قالالاردىڭ قاتارىنا ەنگەنٸ قۋانىشتى جاڭالىق. وسى تۇرعىدان العاندا, تٷركٸستان وبلىس ورتالىعى اتانۋىنىڭ بٸرشاما ارتىقشىلىقتارى بارىن ەسكەرگەن جٶن.
ەلەۋمەتتٸك تۇرعىسىنان قاراعاندا, جالپى تٷركٸستان قالاسى تٷركٸستان وبلىسىنىڭ سولتٷستٸك جاعىندا ورنالاسقان. ال شەتتە, ياعني وڭتٷستٸك جاعىندا ورنالاسقان حالىقتىڭ مەكەندەۋ تىعىزدىعى, وبلىس ورتالىعىنا كٶشۋ مەسەلەسٸمەن بٸرشاما بوسايدى جەنە تٷركٸستان وبلىسىنىڭ ماقتارال, سارىاعاش سيياقتى تىعىزدىعى كٶپ مەكەن-ايماقتاردىڭ بٸرشاماسى بوسايدى دەپ ەسەپتەيمٸن.
تاعى بٸر ەرەكشەلٸگٸ, لوگيستيكالىق تۇرعىسىنان. بۇرىن وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسى بولعاندا, ونىڭ ورتالىعى شىمكەنت قالاسى ارقىلى تەمٸرجولداردىڭ تورابى ٶتٸپ, ارى قاراي تاراز, جامبىل جەلٸسٸ ارقىلى قاتىنايتىن بولسا, ەندٸ تٷركٸستان قالاسى گەوگرافييالىق تۇرعىدان قاراعاندى قالاسىنا جاقىن ورنالاسقاندىقتان لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمدار داميتىن بولادى. مەنٸڭ ويىمشا, تٷركٸستاننىڭ تەمٸرجول ينفراقۇرىلىمى قاراعاندى وبلىسى ارقىلى استاناعا ٶتٸپ, ٷلكەن جول مٷمكٸنشٸلٸگٸ اشىلادى. سەبەبٸ قاراعاندى وبلىسى مەن قازٸرگٸ تٷركٸستان وبلىسىنىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان قازاققا مەشھٷر بەتپاقدالا جاتىر. ەگەر تەمٸرجول تورابى وسى بەتپاقدالانى تٶتەسٸنەن قيىپ ٶتەتٸن بولسا, سول جەرلەرگە جاڭا ستانتسييا-بەكەتتەر سالىنىپ, حالىقتىڭ قونىستانۋ ھەم وڭتٷستٸكتەن ورتالىققا, وڭتٷستٸكتەن سولتٷستٸككە, تٸپتٸ وڭتٷستٸكتەن باتىسقا دەيٸن داڭعىل ەرٸ تيٸمدٸ جول قاتىناسى اشىلادى. لوگيستيكالىق دامۋدىڭ ارقاسىندا ازىق-تٷلٸكتٸك, باسقا دا ادامعا قاجەت ساۋدا-ساتتىق كەرۋەنٸنٸڭ جولى تٷزۋ بولار.
ەكونوميكالىق قاتىناستىڭ احۋالى كٶپتەگەن جاعدايدا تٸكەلەي تەمٸرجول جەنە كٶلٸك جولدارى ارقىلى داميدى. ال لوگيستيكالىق دامۋ تٷركٸستان وبلىسىنىڭ ەكونوميكالىق جاعدايىنا ەسەر ەتپەي قويمايدى.
ار جاعىندا جاتقان سارىاعاش, ماقتارال, شاردارا ەلدٸ مەكەندەرٸنٸڭ حال-احۋالى ارتادى دەپ ەسەپتەيمٸن. تٷركٸستان وبلىسىنىڭ سولتٷستٸك جاعىندا ورنالاسقان تٷركٸستان قالاسىنا حالىقتىڭ كٶشۋ نەگٸزٸ پايدا بولادى. وڭتٷستٸك جاعىندا تىعىزدىعى بٸرشاما كەمٸپ, ارى قاراي دامۋعا زور سەرپٸن بەرەدٸ.
دەگەنمەن, شىمكەنت قالاسى دا ساياسي, مەدەني ىقپالدى, قارجىلىق تۇرعىسىنان قاراعاندا ماڭىزدى قالالاردىڭ بٸرٸ بولىپ قالا بەرەدٸ. ەندٸگٸ شىمكەنت قالاسى وڭتٷستٸك قازاقستاننىڭ بارلىعىنا جۇمىس جاساۋى قاجەت. مەگاپوليستٸڭ دامۋ العىشارتتارى – سول.
مەدەني تۇرعىسىنان دا تٷركٸستان قالاسى ٷلكەن قىزمەت اتقارىپ كەلە جاتىر. اتا-بابالارىمىزدىڭ سٷيەگٸ جاتقان كيەلٸ مەكەن تەك قازاق حالقىنا عانا ەمەس, ول – تٷركٸتٸلدەس مەملەكەتتەردٸڭ جالپىعا بٸردەي رۋحاني استاناسى. سونى ۇمىتپاي, ارى قاراي دامىتۋدى قاجەت ەتەدٸ. ەڭ بٸرٸنشٸدەن, قازاقتىڭ ٸشكٸ رۋحىن بەكٸتٸپ, سان عاسىردان كەلە جاتقان تاريحي جەدٸگەرلەردٸڭ قادٸر-قاسيەتٸن جوعالتپاۋىمىز كەرەك.
قايرات سەيتقازى
